Lời Cảm Ơn Trong Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Kẻ Gỗ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá hiện trạng quản lý đa dạng sinh học và đề xuất giải pháp cải thiện kết quả quản lý bảo tồn, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Trần Đức Tú
• Người hướng dẫn: PTS. Cao Tiến Trung
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Đa Dạng Sinh Học
• Đề tài: Tình Hình Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Kẻ Gỗ
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cảm ơn
• Danh mục các từ viết tắt
• Danh mục các bảng biểu
• Danh mục các hình
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những khái niệm cơ bản về đa dạng sinh học
• 1.2. Nghiên cứu ĐDSH ở Việt Nam
• 1.2.1. Một số nghiên cứu về tính đa dạng sinh học của thực vật rừng Việt Nam
• 1.2.2. Một số nghiên cứu về đa dạng sinh học của động vật rừng Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ĐDSH tại Kẻ Gỗ
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu chủ yếu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Thu thập, kế thừa số liệu thứ cấp
• 2.4.2. Phương pháp điều tra và khảo sát thực địa thu thập số liệu
• 2.4.3. Tổng hợp thông tin, xử lý phân tích số liệu và viết báo cáo
• 2.4.4. Nguyên tắc đề xuất giải pháp
• 3. Chương 3: KHÁI QUÁT VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI CỦA KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN KẺ GỖ
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Hiện trạng sử dụng đất và tài nguyên rừng
• 3.3. Khái quát về tình hình dân sinh kinh tế xã hội ở các xã vùng đệm (Nguồn: Báo cáo tham vấn xã hội của KBT Kẻ Gỗ, 2009)
• 3.3.1. Dân số và dân tộc
• 3.3.2. Cơ sở hạ tầng
• 3.3.3. Y tế - Giáo dục
• 3.3.4. Các dự án được các đầu tư cho các xã
• 3.4. Đánh giá tình hình kinh tế xã hội ở 2 xã có tác động mạnh vào khu bảo tồn trong thời gian gần đây: Xã Cẩm Mỹ (H. Cẩm Xuyên) và xã Kỳ Thượng (H. Kỳ Anh)
• 3.4.1. Nghiên cứu cụ thể ở xã Cẩm Mỹ, huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh
• 3.4.2. Nghiên cứu ở xã Kỳ Thượng, huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh
• 3.5. Đánh giá tác động của người dân địa phương lên KBT và so sánh mức thu nhập giửa các hộ dân đi rừng với các hộ không đi rừng
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ ĐDSH CHO KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN KẺ GỖ, HÀ TĨNH
• 4.1. Đặc điểm và giá trị của ĐDSH của khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ
• 4.1.1. Các kiểu sinh cảnh
• 4.1.2. Tính đa dạng khu hệ thực vật
• 4.1.3. Tính đa dạng khu hệ động vật
• 4.1.4. Sự biến động về tài nguyên rừng do nhóm nguyên nhân: Cháy rừng, Lấn chiếm đất rừng làm nương rẩy, Khai thác lâm sản, Săn bắt động vật từ năm 2008 đến nay
• 4.1.5. Sư đa dạng về thành phần loài Côn trùng, Vi sinh Vật
• 4.1.6. Giá trị của đa dạng sinh học ở KBTTN Kẻ Gỗ
• 4.2. Mối đe doạ với ĐDSH ở Khu BTTN Kẻ Gỗ
• 4.2.1. Khai thác gỗ trái phép
• 4.2.2. Khai thác lâm sản ngoài gỗ (lâm sản phụ)
• 4.2.3. Xâm lấn đất rừng
• 4.2.4. Săn bắt động vật rừng trái phép
• 4.2.5. Công tác quản lý bảo vệ rừng
• 4.2.6. Phong tục, tập quán
• 4.2.7. Các nguyên nhân khác
• 4.3. Hệ thống tổ chức quản lý KBTTN Kẻ Gỗ, Hà Tĩnh
• 4.3.1. Hiện trạng tổ chức bộ máy
• 4.3.2. Cơ sở hạ tầng
• 4.4. Phân tích ma trận SWOT về công tác quản lý bảo tồn ĐDSH ở KBTTN Kẻ gỗ
• 4.5. Mối quan hệ giữa ban quản ly KBTTN Kẻ Gỗ với các bên liên quan trong công tác quản lý bảo tồn ĐDSH
• 4.6. Các dự án đã và đang được triển khai ở KBTTN Kẻ Gỗ trong thời gian qua
• 4.7. Những giải pháp về quản lý bảo tồn ĐDSH mà BQL KBTTN Kẻ Gỗ đã triển khai trong thời gian qua
• 4.7.1. Về công tác tổ chức
• 4.7.2. Về công tác chính trị và chuyên môn
• 4.7.3. Hệ thống pháp luật
• 4.8. Những khó khăn, thách thức trong khâu quản lý của KBTTN Kẻ Gỗ trong thời gian qua
• 4.9. Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý bảo tồn ĐDSH cho KBTTN Kẻ Gỗ, Hà Tĩnh
• 4.9.1. Giải pháp về công tác tổ chức: Kiện toàn bộ máy tổ chức, tăng hiệu lực trong việc quản lý bảo tồn ĐDSH
• 4.9.2. Giải pháp cho công tác chuyên môn
• 4.9.3. Giải pháp về kinh tế xã hội
• 4.9.4. Nhóm giải pháp chiến lược
• KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đa Dạng Sinh Học Tại Khu Bảo Tồn Kẻ Gỗ

Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ là một trong những khu vực quan trọng nhất về đa dạng sinh học tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ bảo tồn nhiều loài động thực vật quý hiếm mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Theo báo cáo của chương trình điều tra đa dạng sinh học, khu bảo tồn đã phát hiện 270 loài chim, 47 loài thú và 567 loài thực vật. Điều này cho thấy giá trị sinh thái to lớn của khu vực này.

1.1. Đặc Điểm Địa Lý và Sinh Thái Của Khu Bảo Tồn

Khu bảo tồn Kẻ Gỗ nằm ở vùng Bắc Trung Bộ, có địa hình đa dạng với nhiều kiểu rừng khác nhau. Rừng kín thường xanh chiếm ưu thế, với nhiều loài cây gỗ quý như Lim Xanh và Sến mật. Địa hình này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều hệ sinh thái phong phú.

1.2. Vai Trò Của Khu Bảo Tồn Trong Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Khu bảo tồn Kẻ Gỗ không chỉ là nơi lưu giữ các loài động thực vật mà còn là một phần quan trọng trong chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học của Việt Nam. Các chương trình bảo tồn đã được triển khai nhằm nâng cao nhận thức và bảo vệ các loài đang bị đe dọa.

II. Những Thách Thức Trong Quá Trình Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Mặc dù khu bảo tồn Kẻ Gỗ có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Các hoạt động khai thác gỗ trái phép, săn bắt động vật hoang dã và xâm lấn đất rừng đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài. Việc quản lý và bảo vệ khu vực này cần được chú trọng hơn nữa.

2.1. Tình Hình Khai Thác Tài Nguyên Rừng

Khai thác gỗ trái phép là một trong những vấn đề nghiêm trọng tại khu bảo tồn Kẻ Gỗ. Nhiều loài cây quý hiếm đang bị đe dọa do việc khai thác không bền vững. Cần có các biện pháp mạnh mẽ để ngăn chặn tình trạng này.

2.2. Ảnh Hưởng Của Hoạt Động Con Người Đến Đa Dạng Sinh Học

Hoạt động của con người, bao gồm việc mở rộng đất nông nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng, đã làm giảm diện tích rừng và ảnh hưởng đến môi trường sống của nhiều loài động vật. Việc giáo dục cộng đồng về giá trị của đa dạng sinh học là rất cần thiết.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Tại Kẻ Gỗ

Để đánh giá tình hình đa dạng sinh học tại khu bảo tồn Kẻ Gỗ, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, thu thập số liệu và phân tích mẫu vật. Những kết quả thu được sẽ giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

3.1. Khảo Sát Thực Địa Và Thu Thập Dữ Liệu

Khảo sát thực địa là phương pháp chính để thu thập thông tin về các loài động thực vật. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành điều tra và ghi nhận sự hiện diện của các loài trong khu vực, từ đó đánh giá được tình trạng đa dạng sinh học.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Và Đánh Giá Kết Quả

Sau khi thu thập dữ liệu, việc phân tích và đánh giá kết quả là rất quan trọng. Các số liệu sẽ được xử lý để đưa ra những nhận định chính xác về tình hình đa dạng sinh học tại khu bảo tồn, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học

Kết quả nghiên cứu về đa dạng sinh học tại khu bảo tồn Kẻ Gỗ không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong công tác bảo tồn. Những giải pháp được đề xuất từ nghiên cứu sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ khu vực này.

4.1. Giải Pháp Quản Lý Bảo Tồn Hiệu Quả

Các giải pháp quản lý bảo tồn cần được xây dựng dựa trên kết quả nghiên cứu. Việc tăng cường công tác quản lý, phối hợp với cộng đồng địa phương sẽ giúp bảo vệ tốt hơn các loài động thực vật quý hiếm.

4.2. Tăng Cường Giáo Dục Và Nhận Thức Cộng Đồng

Giáo dục cộng đồng về giá trị của đa dạng sinh học là một trong những yếu tố quan trọng trong công tác bảo tồn. Các chương trình tuyên truyền, giáo dục sẽ giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích người dân tham gia bảo vệ khu bảo tồn.

V. Kết Luận Về Tình Hình Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Tại Kẻ Gỗ

Tình hình nghiên cứu đa dạng sinh học tại khu bảo tồn Kẻ Gỗ đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Việc bảo tồn và phát triển bền vững khu vực này là nhiệm vụ cấp bách và cần sự chung tay của toàn xã hội.

5.1. Đánh Giá Tổng Quan Về Đa Dạng Sinh Học

Khu bảo tồn Kẻ Gỗ là một trong những khu vực có đa dạng sinh học phong phú nhất tại Việt Nam. Tuy nhiên, tình trạng khai thác và xâm lấn đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Cho Công Tác Bảo Tồn

Cần có những chiến lược dài hạn và bền vững để bảo tồn đa dạng sinh học tại khu bảo tồn Kẻ Gỗ. Sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương là rất quan trọng để đạt được mục tiêu này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ thuộc địa bàn tỉnh Hà Tĩnh có tổng diện tích tự nhiên đạt 36.949,09 ha, trong đó phân định 21.758,9 ha rừng đặc dụng (chiếm 58,9% diện tích), 7.393 ha rừng phòng hộ và 5.005,39 ha rừng sản xuất. Hệ sinh thái nơi đây lưu giữ giá trị sinh học phong phú với 567 loài thực vật bậc cao có mạch và 385 loài động vật có xương sống trên cạn, đóng vai trò là mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng nhiệt đới đất thấp điển hình của khu vực Bắc Trung Bộ.

Tuy nhiên, tài nguyên rừng tại khu bảo tồn đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng sau lịch sử chuyển đổi từ lâm trường khai thác gỗ Cẩm Kỳ. Hiện nay, tỷ lệ rừng hỗn giao thường xanh bị tác động mạnh lên tới 73,9%, trong khi diện tích rừng nguyên sinh ít bị tác động chỉ còn lại khoảng 24,0%. Sức ép xâm hại đa dạng sinh học bắt nguồn chủ yếu từ 10 xã vùng đệm bao quanh với quy mô gần 50.000 nhân khẩu, nơi điều kiện kinh tế khó khăn và đất sản xuất nông nghiệp bình quân chỉ đạt khoảng 200 m2/người.

Luận văn thạc sĩ tập trung giải quyết vấn đề đánh giá toàn diện hiện trạng quản lý đa dạng sinh học, phân tích các nguyên nhân kinh tế - xã hội dẫn đến tình trạng khai thác lâm sản và săn bắt động vật hoang dã trái phép. Mục tiêu cụ thể là làm rõ thực trạng phân bố sinh cảnh, nhận diện 43 loài động vật và 10 loài thực vật quý hiếm đang bị đe dọa, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp quản lý mang tính đột phá. Nghiên cứu được triển khai thực địa tại khu bảo tồn và các xã vùng đệm trọng điểm gồm Cẩm Mỹ và Kỳ Thượng trong giai đoạn 2008 – 2011, đóng góp cơ sở dữ liệu xác thực giúp các cơ quan quản lý nâng cao hiệu lực bảo vệ nguồn gen đặc hữu và cải thiện sinh kế địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng Công ước Quốc tế về Đa dạng Sinh học (CBD 1992, Rio de Janeiro) với cách tiếp cận toàn diện theo ba cấp độ cốt lõi: đa dạng hệ sinh thái, đa dạng loài và đa dạng di truyền. Hệ sinh thái rừng tại Kẻ Gỗ được nhìn nhận như một phức thể chức năng, nơi các chuỗi thức ăn và dòng năng lượng duy trì sự cân bằng thủy văn cho hồ chứa nước Kẻ Gỗ với lượng mưa bình quân hàng năm dao động từ 2.500 mm đến trên 3.000 mm.

Bên cạnh đó, đề tài vận dụng lý thuyết Quản lý rừng dựa vào cộng đồng (Community-Based Forest Management) và khung phân tích sinh kế bền vững để lý giải mối tương tác giữa sinh thái và dân sinh. Các khái niệm trung tâm bao gồm: phân vùng chức năng rừng đặc dụng (21.758,9 ha) theo Luật Bảo vệ và Phát triển Rừng; bảo tồn nguồn gen loài nguy cấp theo Sách đỏ Việt Nam và danh mục Công ước CITES; cùng với phương pháp phân tích ma trận điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (SWOT) trong công tác quản trị lâm nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ các nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong đợt khảo sát thực tế tháng 6 và tháng 7 năm 2011. Nguồn dữ liệu thứ cấp được kế thừa từ các dự án điều tra đa dạng sinh học của Quỹ Bảo tồn Việt Nam (VCF 2009 – 2010), hồ sơ vi phạm lâm luật giai đoạn 2008 – 2010 của Hạt Kiểm lâm Kẻ Gỗ và các báo cáo rà soát ba loại rừng của Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Hà Tĩnh.

Phương pháp điều tra sơ cấp áp dụng kỹ thuật Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) với quy mô chọn mẫu có chủ đích tại hai xã chịu tác động lớn nhất: xã Cẩm Mỹ (tổng số 1.344 hộ với 6.518 người) và xã Kỳ Thượng (tổng số 1.762 hộ với 6.237 người). Cỡ mẫu phỏng vấn bảng hỏi và thảo luận nhóm tập trung vào các hộ trực tiếp đi rừng khai thác lâm sản phụ, săn bắt thú và các hộ thuần nông, kết hợp phỏng vấn sâu cán bộ kiểm lâm địa bàn và lãnh đạo thôn bản.

Khảo sát thực địa sinh thái được tiến hành trên 2 tuyến đại diện xuyên tâm: Tuyến 1 chạy từ xã Cẩm Mỹ qua thượng nguồn lòng hồ đến xã Kỳ Thượng; Tuyến 2 chạy dọc theo trục đường 17 từ Km 21 xã Thạch Điền đến Km 46 xã Hương Hóa. Phương pháp phân tích thống kê mô tả và so sánh định lượng được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác mức độ chênh lệch thu nhập giữa các nhóm dân cư, cung cấp luận cứ vững chắc để thiết kế các chính sách can thiệp sinh kế khả thi.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, khu hệ thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ ghi nhận 567 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 367 chi và 117 họ. Trong đó, có 10 loài quý hiếm được ghi trong Sách đỏ Việt Nam, chiếm tỷ lệ 1,76% tổng số loài thực vật, bao gồm Kim giao, Gụ lau, Chò chỉ, Re hương, Vàng tâm, Lát hoa, Sến mật, Song mật, Sưa và Trầm hương. Tuy nhiên, trữ lượng các loài cây gỗ lớn có giá trị kinh tế cao đã suy giảm nghiêm trọng. Khảo sát năm 2011 cho thấy các loài như Sưa, Trầm hương, Lát hoa hầu như không còn cá thể trưởng thành trong tự nhiên; các loài Sến mật, Gụ lau chỉ còn phân bố rải rác ở độ cao trên 300 m hoặc chỉ tồn tại dưới dạng cây con tái sinh.

Thứ hai, khu hệ động vật có xương sống ghi nhận 385 loài thuộc 29 bộ và 94 họ, trong đó có 43 loài động vật quý hiếm nằm trong danh mục ưu tiên bảo tồn. Lớp Chim chiếm ưu thế vượt trội với 272 loài, tương đương 70,6% tổng số loài động vật của khu bảo tồn, đại diện cho 75,6% thành phần loài chim của toàn vùng Bắc Trung Bộ và khoảng 34% tổng số loài chim của cả nước. Lớp Thú có 66 loài (chiếm 17,1%), nổi bật với các loài quý hiếm như Mang lớn và dấu vết Bò tót từng được ghi nhận tại vùng Rào Môn; lớp Bò sát có 30 loài (chiếm 7,8%) và Lưỡng cư có 17 loài (chiếm 4,4%).

Thứ ba, sự phân hóa kinh tế và áp lực sinh kế từ các xã vùng đệm diễn ra rất phức tạp. Tại xã Kỳ Thượng, tỷ lệ lao động tham gia vào các hoạt động khai thác rừng lên tới 40% - 60%, trong khi tại xã Cẩm Mỹ tỷ lệ này dao động từ 5% - 15%. Mức thu nhập bình quân của nhóm hộ đi rừng đạt từ 2 đến 4,5 triệu đồng/tháng/hộ, cao hơn đáng kể so với mức thu nhập từ 1 đến 2,5 triệu đồng/tháng/hộ của nhóm hộ không đi rừng. Chênh lệch thu nhập lớn này là động cơ trực tiếp thúc đẩy người dân tiếp tục vào rừng đặt bẫy, lấy mật ong và khai thác gỗ trái phép.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng suy giảm đa dạng sinh học là do áp lực đói nghèo dai dẳng tại vùng đệm. Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo tại xã Cẩm Mỹ là 50% và tại xã Kỳ Thượng là 45%, với thời gian thiếu lương thực trung bình từ 2 đến 3 tháng mỗi năm. Trình độ dân trí thấp với dưới 75% dân số hoàn thành bậc tiểu học và dưới 50% học hết bậc trung học cơ sở tại một số thôn bản hẻo lánh đã hạn chế khả năng chuyển đổi nghề nghiệp của người dân. Tập quán làm nhà bằng gỗ cùng mạng lưới đầu nậu thu mua lâm sản trái phép đã tạo thành chuỗi cung ứng thương mại tác động trực tiếp vào vùng lõi.

Khi so sánh với các khu bảo tồn lân cận, Kẻ Gỗ tuy có diện tích rừng đặc dụng (21.758,9 ha) nhỏ hơn đáng kể so với Vườn quốc gia Vũ Quang (56.923,8 ha) hay Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (85.754 ha), nhưng lại sở hữu mật độ loài chim cao tương đương (272 loài so với 315 loài tại Vũ Quang). Điều này khẳng định Kẻ Gỗ giữ vai trò sinh cảnh sống then chốt cho nhiều loài chim đặc hữu của dải Trường Sơn.

Các phát hiện nghiên cứu hoàn toàn có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ hình cột so sánh cơ cấu thu nhập giữa hai nhóm hộ đi rừng và không đi rừng, cùng với bảng ma trận SWOT chi tiết phản ánh tình trạng thiếu hụt nhân lực kiểm lâm (tỷ lệ cán bộ hợp đồng cao và diện tích bảo vệ bình quân trên mỗi cán bộ vượt quá định mức).

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, kiện toàn bộ máy tổ chức và nâng cao năng lực thực thi pháp luật lâm nghiệp. Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ cần phối hợp cùng Chi cục Kiểm lâm Hà Tĩnh tiến hành chuyển đổi chỉ tiêu biên chế cho đội ngũ bảo vệ rừng hợp đồng, đầu tư hệ thống định vị GPS và trang thiết bị tuần tra chuyên dụng; hướng tới mục tiêu giảm ít nhất 50% số vụ vi phạm khai thác gỗ và săn bắt động vật hoang dã trong giai đoạn 2012 – 2015.

Thứ hai, nhân rộng các mô hình sinh kế bền vững gắn liền với chính sách giao khoán rừng. Đề nghị Ủy ban nhân dân huyện Cẩm Xuyên và Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn nhân rộng mô hình nhận khoán khai thác nhựa thông từ 32 hộ hiện tại lên quy mô 100 hộ dân tại xã Cẩm Mỹ, đảm bảo mức thu nhập ổn định 4 đến 7 triệu đồng/tháng/hộ trong mùa thu hoạch; đồng thời hỗ trợ chuyển đổi 500 ha đất nương rẫy kém hiệu quả sang trồng rừng keo nguyên liệu có chứng chỉ, mang lại nguồn thu ước tính 30 triệu đồng/ha sau chu kỳ 7 năm.

Thứ ba, thiết lập cơ chế đồng quản lý tài nguyên và nâng cao nhận thức cộng đồng. Ban Quản lý cần phối hợp chặt chẽ với chính quyền 10 xã vùng đệm thành lập các tổ bảo vệ rừng tự quản tại 100% các thôn bản giáp ranh; tổ chức các chương trình truyền thông môi trường định kỳ nhằm nâng cao nhận thức cho hơn 12.000 cư dân tại hai xã trọng điểm Cẩm Mỹ và Kỳ Thượng giai đoạn 2012 – 2020.

Thứ tư, hoàn thiện phân định ranh giới và xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số về đa dạng sinh học. Khẩn trương triển khai cắm mốc ranh giới kiên cố trên toàn bộ 21.758,9 ha diện tích rừng đặc dụng trong giai đoạn 2012 – 2014, ngăn chặn hoàn toàn tình trạng xâm lấn đất rừng làm nương rẫy; đồng thời thiết lập chương trình giám sát dài hạn đối với quần thể 43 loài động vật và 10 loài thực vật quý hiếm nằm trong Sách đỏ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Ban Giám đốc và cán bộ chuyên môn tại các Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia trên toàn quốc. Luận văn cung cấp khung phân tích thực tế về quản lý rừng nhiệt đới đất thấp, các bài học kinh nghiệm trong việc xử lý xung đột sinh kế tại vùng đệm và phương pháp cắm mốc quản lý 21.758,9 ha rừng đặc dụng.

Thứ hai, cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp cấp tỉnh, huyện. Tài liệu là căn cứ khoa học xác đáng để Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn xây dựng các đề án quy hoạch lâm nghiệp, lồng ghép nguồn vốn từ các chương trình 135, 661 và phát triển nông thôn mới cho 10 xã vùng đệm với quy mô gần 50.000 dân.

Thứ ba, giảng viên, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng và Bảo tồn đa dạng sinh học. Công trình là nguồn tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp ứng dụng công cụ PRA trong nghiên cứu kinh tế - xã hội lâm nghiệp, cùng danh lục phân loại chi tiết 567 loài thực vật và 385 loài động vật tại Bắc Trung Bộ.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ và các quỹ tài trợ bảo tồn quốc tế như Quỹ Bảo tồn Việt Nam (VCF), Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Báo cáo cung cấp các số liệu định lượng chuẩn xác về các mối đe dọa sinh cảnh để xây dựng các dự án tài trợ phát triển sinh kế và bảo tồn nguồn gen loài nguy cấp.

Câu hỏi thường gặp

Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ có những giá trị đa dạng sinh học nào nổi bật nhất? Khu bảo tồn sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới đất thấp điển hình với 567 loài thực vật bậc cao và 385 loài động vật có xương sống. Giá trị nổi trội nhất nằm ở khu hệ chim với 272 loài, chiếm tới 75,6% tổng số loài chim tại khu vực Bắc Trung Bộ cùng sự hiện diện của các loài thú quý hiếm như Mang lớn và dấu vết Bò tót.

Thực trạng suy giảm các loài thực vật quý hiếm tại Kẻ Gỗ diễn ra ở mức độ nào? Trong số 10 loài thực vật ghi trong Sách đỏ Việt Nam, nhiều loài cây gỗ quý như Sưa, Trầm hương, Lát hoa gần như đã biến mất ngoài tự nhiên do lịch sử khai thác kiệt quệ. Hiện nay, tỷ lệ diện tích rừng bị tác động mạnh chiếm tới 73,9%, các loài cây gỗ quý chỉ còn gặp rải rác dưới dạng cây tái sinh non.

Tại sao người dân các xã vùng đệm vẫn tiếp tục vào rừng khai thác lâm sản trái phép? Nguyên nhân xuất phát từ áp lực sinh kế khi tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo tại các xã như Cẩm Mỹ, Kỳ Thượng chiếm từ 45% đến 50%. Mức thu nhập từ việc đi rừng đạt 2 đến 4,5 triệu đồng/tháng, cao gấp đôi so với thu nhập sản xuất nông nghiệp trên diện tích đất lúa hạn hẹp chỉ khoảng 200 m2/người.

Mô hình sinh kế nào đã chứng minh được hiệu quả giảm áp lực lên tài nguyên rừng? Mô hình giao khoán khai thác nhựa thông cho 32 hộ dân tại xã Cẩm Mỹ đã mang lại thu nhập ổn định từ 4 đến 7 triệu đồng/tháng/hộ trong mùa nắng. Đây là ví dụ tiêu biểu cho thấy việc tạo việc làm lâm nghiệp hợp pháp giúp cộng đồng giảm phụ thuộc vào việc khai thác gỗ và săn bắt động vật hoang dã.

Luận văn đề xuất giải pháp trọng tâm nào để nâng cao hiệu lực quản lý bảo tồn? Nghiên cứu kiến nghị đồng bộ bốn nhóm giải pháp: kiện toàn bộ máy kiểm lâm, cắm mốc ranh giới kiên cố cho 21.758,9 ha rừng đặc dụng, mở rộng các mô hình sinh kế lâm nghiệp bền vững và thiết lập quy chế đồng quản lý có sự tham gia tích cực của gần 50.000 cư dân vùng đệm.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa hiện trạng đa dạng sinh học tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ với 567 loài thực vật và 385 loài động vật có xương sống, chỉ rõ diện tích rừng bị tác động mạnh chiếm tới 73,9%.
• Nhận diện chính xác 43 loài động vật và 10 loài thực vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ suy thoái quần thể do các hoạt động săn bắt và khai thác gỗ trái phép.
• Chứng minh mối tương quan trực tiếp giữa tỷ lệ hộ nghèo tại vùng đệm (45% - 50%) và sự chênh lệch thu nhập của nhóm hộ đi rừng (2 - 4,5 triệu đồng/tháng) với mức độ vi phạm lâm luật.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp toàn diện, kết hợp chặt chẽ giữa tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt diện tích 21.758,9 ha rừng đặc dụng với chuyển đổi sinh kế cộng đồng.
• Hoàn thiện lộ trình thực thi giai đoạn 2012 – 2020 nhằm bảo tồn an toàn mẫu chuẩn sinh thái rừng nhiệt đới đất thấp tại Hà Tĩnh.

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và mô hình đồng quản lý khả thi cho các nhà quản trị lâm nghiệp. Ban Quản lý Khu bảo tồn và chính quyền địa phương cần nhanh chóng triển khai cắm mốc ranh giới và nhân rộng các mô hình sinh kế ngay trong giai đoạn tới. Độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm hãy tham khảo toàn văn công trình để áp dụng hiệu quả các phương pháp quản lý bảo tồn thiên nhiên bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Những khái niệm cơ bản về đa dạng sinh học. Hội nghị thượng đỉnh thế giới về môi trường và phát triển bền vững ở Rio De Janero Brazin năm 1992 đã thông qua Công ước quốc tế về ĐDSH và các nguyên tắc về rừng với sự tham gia của 156 quốc gia trên thế giới và liên minh Châu Âu. Rõ ràng, ĐDSH không những chỉ có ý nghĩa quan trọng về mặt khoa học, mà còn có ý nghĩa sống còn tới sự tồn tại và phát triển của loài người.

Mặt khác, các cam kết trên cũng chứng tỏ mối quan hệ mật thiết của rừng đối với ĐDSH, vì rừng là cái nôi từ lâu đời, là nơi cùng sinh tồn của không biết bao nhiêu loài, trong đó chắc chắn còn có nhiều loài mà con người chưa hề biết đến.(Cục bảo tồn đa dạng sinh học, 2010 ) Đa dạng sinh học là sự phong phú của các sinh vật sống, của tất cả các nguồn gồm có hệ sinh thái trên cạn, hệ sinh vật biển và các hệ sinh thái dưới nước khác, tập hợp các hệ sinh thái mà các hệ sinh vật này chỉ là một phần; ĐDSH bao gồm sự đa dạng trong một loài, sự đa dạng giữa các loài và đa dạng hệ sinh thái. Nói cách khác, ĐDSH là sự đa dạng trong và giữa các hệ sinh thái, loài (Phạm Bình Quyền, Nguyễn Nghĩa Thìn 2002). Do vậy nó là thuộc tính của sự sống, đối lập với “ nguồn tài nguyên sinh học “ Vốn là một phần rõ ràng của hệ sinh thái. Đa dạng sinh học được diễn giải một cách thuận tiện theo 3 cấp độ nhìn nhận như sau : - Đa dạng hệ sinh thái: Hệ sinh thái là một phức thể năng động của các quần xã động thực vật, các vi sinh vật và môi trường vô cơ xung quanh có tác động qua lại như một đơn vị chức năng.

Động thực vật và các vi sinh vật là những thành phần sống của một hệ sinh thái. Chúng tác động qua lại lẫn nhau bởi các 3 mắt xích của chuỗi thức ăn và tác động qua lại với ánh sáng, nước, không khí, chất khoáng và chất dinh dưỡng. Những tác động này vừa là cơ sở cho sự hoạt động của một hệ sinh thái vừa cùng với hoạt động của các hệ sinh thái khác có thể cung cấp các “dịch vụ” cho sự sống trên trái đất. Trong số những “dịch vụ” đó có duy trì sự cân bằng của khí quyển, tái tạo các chất dinh dưỡng, điều hoà khí hậu, duy trì các trình thuỷ văn và nâng cao độ phì nhiêu của đất.

- Đa dạng loài: Là sự đa dạng và tần xuất của các loài khác nhau. Quần thể loài là một tập hợp các sinh vật có thể giao phối để sinh ra thế hệ hữu thụ. Các cá thể trong một loài thường không tự do giao phối với những cá thể của loài khác. Điều này được qui định bởi nhiều yếu tố, bao gồm sự khác biệt về gen, các tập tính, nhu cầu sinh học cũng như khu vực địa lý sinh sống.

- Đa dạng di truyền: Là tần suất và sự đa dạng các kiểu gen hoặc các kiểu gen khác nhau. Gen là đơn vị cơ bản của di truyền. Một khía cạnh quan trọng của đa dạng di truyền là nó cho phép các loài thích nghi dần với những áp lực của môi trường xung quanh theo thời gian. Không phải cá thể nào hay loài nào cũng có kiểu gen hay bộ gen cho phép chúng có thể duy trì được sự sống trong một điều kiện sống đặc biệt.

Việc một số cá thể hay loài mất đi do môi trường sống bị phá huỷ hay những điều kiện khác làm giảm tổng số lượng gen của loài và làm hạn chế khả năng thích nghi hay tiến hoá của loài. Do đó, nếu được duy trì thì sự đa dạng gen có thể làm tăng cơ hội sống cho loài.2 Nghiên cứu ĐDSH ở Việt Nam. Ở Việt Nam thuật ngữ ĐDSH mới chỉ được đề cập đến trong những năm cuối của thập kỷ 80. Tuy nhiên, những nghiên cứu cụ thể về Đa dạng sinh học thì được tiến hành từ lâu.

Đó là những công trình nghiên cứu về giới thực vật, động vật cùng những giá trị của chúng. Một số nghiên cứu về tính đa dạng sinh học của thực vật rừng Việt Nam. Các công trình nghiên cứu quan trọng về thực vật, tính đa dạng thực vật và rừng Việt nam có thể kể đến là: - Maurand P. Supplément à la flore génerale de L' Indochine.

1907 - 1951 flore génerale de L' Indochine. - Phạm Hoàng Hộ, 1970 - 1972, Cây cỏ miền nam Việt Nam, tập 1 - 2. - Lê Khả Kế và NNK, 1969-1976, Cây cỏ thường thấy ở Việt nam, tập 1- 6. - Viện Điều tra quy hoạch rừng, 1971 - 1989.

Cây gỗ rừng Việt Nam, tập 1 - 7.900 loài cây có ích ở Việt Nam. Một số nghiên cứu về đa dạng sinh học của động vật rừng Việt Nam - Các công trình nghiên cứu quan trọng về động vật và tính đa dạng của tài nguyên động vật hoang dã Việt Nam có thể kể đến là: - Đại Nam Nhất Thống Chí của các nhà khoa học Triều Lê, Triều Nguyễn. - Công trình nghiên cứu của Brousmiche ( 1887 ) về một số loài động vật có giá trị kinh tế, dược liệu và phân bố của chúng ở Bắc bộ. - Nghiên cứu của De Pousagues (1940) về các loài thú ở Đông Đương.

- Mười năm nghiên cứu động vật ở Đông Dương của Boutan (1906). - Bước đầu phân loại thú Miền Nam Việt Nam của Vanpeneen (1969). - Từ những năm 1960 đến nay, có nhiều công trình nghiên cứu động vật do các nhà khoa học Việt Nam thực hiện, đáng chú ý có các công trình nghiên cứu của Đào Văn Tiến (1964, 1983, 1985, 1989); Lê Hiền Hào (1973); Võ 5 Quí (1975, 1981, 1995); Đặng Huy Huỳnh ( 1968, 1975, 1986, 1994); Trần Kiên (1977); Phạm Trọng Ảnh (1983), Trần Hồng Việt (1983), Phạm Nhật (1993), Nguyễn Xuân Đặng (1994), Phạm Bình Quyền ( 2008) Kế hoạch hành động ĐDSH vùng bắc trung bộ. Hà Chu Chữ (2008) Lâm sản ngoài gỗ - bảo tồn và phát triển.

Phạm Bình Quyền, Nguyễn Ngọc Linh (2010) Nghiên cứu xây dựng khung quy hoạch tổng thể bảo tồn ĐDSH của Việt Nam đến năm 2020. ( Cục bảo tồn đa dạng sinh học, báo cáo quốc gia về đa dạng sinh học, tổng cục môi trường 2010,…) - Những năm gần đây, được sự quan tâm của Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và sự giúp đỡ về kỹ thuật cũng như tài chính của các tổ chức quốc tế như: UNDP, WWF, FFI, các nhà khoa học Quốc tế và Việt Nam đã phối hợp tổ chức nhiều đợt khảo sát trên phạm vi cả nước và đã phát hiện được thêm nhiều loài động vật cho thế giới. Tình hình nghiên cứu ĐDSH tại Kẻ Gỗ. Theo báo cáo của chương trình điều tra đa dạng sinh học KBTTN Kẻ Gỗ (VCF, năm 2009 ) cho thấy Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ đã phát hiện 270 loài chim, 47 loài thú, 567 loài thực vật.

Trong đó nổi bật có loài Mang lớn (Megamuntiacus vuquangensis) là một trong hai loài thú mới được phát hiện tại Việt Nam. Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ là nơi lưu dữ và bảo vệ 10 loài chim và 18 loài thú hiện đang bị đe dọa tuyệt chủng (Anon. Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ được xếp hàng ưu tiên trong chương trình bảo vệ đa dạng sinh học ở trong nước và Quốc tế. Từ những giá trị đa tác dụng của khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ về môi trường sinh thái, kinh tế xã hội.

đã thu hút được sự chú ý của Chính phủ Việt Nam và nhiều tổ chức Quốc tế về bảo tồn thiên nhiên quan tâm. Chương trình tài trợ của Quỹ bảo tồn Việt Nam (VCF) số C06-08 của Hiệp hội phát triển Quốc tế IDA (Ngân hàng thế giới) có Dự án “Nâng cao 6 năng lực bảo tồn đa dạng sinh học và đồng quản lý ở Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ”. Hội thảo các bên liên quan về xác đinh ranh giới Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ là một trong những chương trình của Dự án nhằm mang lại một tầm nhìn, hiểu biết hơn về tầm quan trọng của Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ. Trên cơ sở các bên liên quan (Ban quản lý Khu bảo tồn, chính quyền các cấp, các ngành và người dân sống xung quanh Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ) nắm rõ phạm vi ranh giới, giá trị địa lý, giá trị về đa dạng sinh học.

và những ảnh hưởng tiêu cực đến Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ. Qua đó đánh gía đúng mức độ cấp bách và đưa ra được các giải pháp hữu hiệu nhất để bảo tồn hệ sinh thái cảnh quan và đa dạng sinh học tại đây. Kiểu rừng và khu hệ thực vật ở khu bảo tồn Kẻ Gỗ. Khu bảo tồn Kẻ Gỗ trước đây được bao phủ bởi rừng kín thường xanh (Trần Xuân Thiệp, Lê Văn Chẩm.

1993) với nhiều loài cây gỗ quý, có giá trị kinh tế như Lim Xanh (Erythrophleum fordii), Sến mật (Madhuca pasquieri), Gụ lau (Sindora tonkinensis), Vàng tâm (Manglietia fordiana). Nhưng do giao thông thuận lợi, địa hình bằng phẳng, rừng bị khai thác mạnh ở các mức độ khác nhau. Hiện nay rừng nguyên sinh dưới dạng bị tác động nhẹ chỉ chiếm tỉ lệ khiêm tốn 24,0%. Kiểu rừng kín thường xanh: Kiểu rừng này phân bố trên các đồi cao, độ dốc lớn như dốc núi Bạc Tóc, Mốc Len, Mốc Bưởi, Mốc Tám Lớ, và ranh giới phía nam của khu bảo tồn.

Rừng đã bị chặt chọn một số cây có giá trị kinh tế, kết cấu rừng chưa thay đổi nhiều, thành phần loài thực vật khá phong phú và phức tạp. Ở độ cao 300 một trở lờn các loài Táu nến, Sao mặt quỷ ưu thế, chiếm 30-40% tổ thành rừng; Dưới độ cao 300m các loài thực vật ưu thế không rõ ràng thường gặp các loài Re (Cinnamumum spp). Khu hệ thực vật. Kết quả điều tra khu hệ thực vật bước đầu đó thống kê được 567 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 367 chi và 117 họ.(Trần Xuân thiệp, Lê Văn Chẩm, 1993) Trong đó - Ngành Thông đất Lycopodiophyta 2 họ - Ngành Quyết Polypodiophyta: 12 họ - Ngành Thông Pinophyta: 2 họ - Ngành Ngọc Lan Magnoliophyta 101 họ Do bị khai thác bất hợp lý thời gian trước đây nên nhiều loài có giá trị kinh tế bị khai thác kiệt quệ, trong đó có 10 loài được ghi vào sách đỏ Việt Nam: Kim Giao, Gụ lau, Chò Chỉ, Sưa, Re Hương, Vàng tâm, Lát hoa, Sến mật, Song mật và Trầm hương.

Khu hệ động vật ở khu bảo tồn Kẻ Gỗ.