Luận văn thạc sĩ nghiên cứu cơ sở khoa học đề xuất giải pháp trong công tác phòng cháy chữa cháy rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên hoàng liên văn bàn tỉnh lào cai

Nghiên cứu giải pháp phòng cháy chữa cháy rừng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên Văn Bàn, Lào Cai nhằm bảo vệ hệ sinh thái và tài nguyên thiên nhiên.

• Tác giả: Phạm Văn Tuấn
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Quốc Hưng
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu cơ sở khoa học, đề xuất giải pháp trong công tác phòng cháy chữa cháy rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên - Văn Bàn tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• Tính cấp thiết
• Mục tiêu nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Ý nghĩa khoa học
• Ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những nghiên cứu về cháy rừng trên thế giới
• 1.2. Những nghiên cứu về cháy rừng ở Việt Nam
• 1.3. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 1.3.1. Điều kiện tự nhiên của khu vực nghiên cứu
• 1.3.2. Điều kiện dân sinh - kinh tế
• 1.4. Nhận xét chung
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Quan điểm nghiên cứu và cách tiếp cận của đề tài
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 2.4.2.1. Nghiên cứu thực nghiệm tìm ảnh hưởng của thảm thực vật, vật liệu cháy ảnh hưởng đến cháy rừng
• 2.4.2.2. Phương pháp tính mùa cháy rừng
• 2.4.2.3. Phương pháp xác định mật độ cây, độ che phủ rừng, độ tàn che
• 2.4.3. Phương pháp phân tích số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Hiện trạng tài nguyên rừng và tình hình cháy rừng tại khu vực nghiên cứu giai đoạn 2014 - 2018
• 3.1.1. Hiện trạng tài nguyên rừng tại xã Nậm Xây, Nậm Xé và Liêm Phú
• 3.1.2. Tình hình cháy rừng ở khu vực nghiên cứu
• 3.2. Nghiên cứu xác định phân vùng trọng điểm cháy rừng
• 3.2.1. Xác định mùa cháy rừng tại khu vực nghiên cứu
• 3.2.2. Ảnh hưởng của thảm thực vật tới cháy rừng
• 3.2.3. Phân vùng trọng điểm dễ cháy rừng khu vực nghiên cứu
• 3.3. Đánh giá hiệu quả công tác phòng chống cháy rừng tại khu vực nghiên cứu (2014 - 2018)
• 3.3.1. Các công tác phòng chống cháy rừng chủ đạo
• 3.3.2. Sự tham gia của người dân trong công tác phòng chống cháy rừng
• 3.3.3. Công tác tuyên truyền PCCCR tại khu vực nghiên cứu
• 3.3.4. Các biện pháp kỹ thuật PCCCR tại địa phương
• 3.4. Đề xuất các giải pháp phòng chống cháy rừng hiệu quả
• 3.4.1. Các giải pháp PCCCR
• 3.4.2. Biện pháp phòng cháy, chữa cháy rừng
• KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu và tính cấp thiết của nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào phòng cháy chữa cháy rừng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên Văn Bàn, Lào Cai, một khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao. Biến đổi khí hậu đã làm gia tăng nguy cơ cháy rừng, gây thiệt hại lớn về tài nguyên và môi trường. Công tác phòng cháy chữa cháy được xác định là nhiệm vụ cấp bách, đặc biệt trong bối cảnh thời tiết khắc nghiệt và sự gia tăng các vụ cháy rừng tại khu vực này.

1.1. Bối cảnh và mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến cháy rừng và đề xuất giải pháp phòng cháy hiệu quả. Mục tiêu chính là nâng cao chất lượng quản lý rừng và bảo vệ hệ sinh thái rừng tại khu bảo tồn. Các giải pháp được đề xuất dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn, nhằm giảm thiểu nguy cơ cháy rừng và thiệt hại liên quan.

II. Tổng quan về cháy rừng và các nghiên cứu liên quan

Cháy rừng là hiện tượng phức tạp, liên quan đến ba yếu tố chính: nguồn nhiệt, oxy và vật liệu cháy. Các nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra rằng phân vùng trọng điểm cháy rừng là phương pháp hiệu quả để quản lý nguy cơ cháy. Tại Việt Nam, các nghiên cứu về cháy rừng tập trung vào đánh giá rủi ro và các biện pháp phòng cháy, đặc biệt tại các khu vực có nguy cơ cao như rừng Hoàng Liên.

2.1. Phân loại cháy rừng và các yếu tố ảnh hưởng

Cháy rừng được phân loại thành ba dạng: cháy mặt đất, cháy tán rừng và cháy ngầm. Các yếu tố như khí hậu, thảm thực vật và địa hình đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nguy cơ cháy. Biến đổi khí hậu làm gia tăng nhiệt độ và giảm độ ẩm, tạo điều kiện thuận lợi cho cháy rừng.

III. Hiện trạng cháy rừng tại Khu Bảo tồn Hoàng Liên Văn Bàn

Khu bảo tồn Hoàng Liên Văn Bàn là một trong những khu vực có nguy cơ cháy rừng cao tại Lào Cai. Giai đoạn 2014-2018, nhiều vụ cháy rừng đã xảy ra, gây thiệt hại lớn về diện tích rừng và đa dạng sinh học. Nguyên nhân chính bao gồm sử dụng lửa bất cẩn của người dân và điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Công tác phòng cháy chữa cháy tại khu vực này còn nhiều hạn chế, đặc biệt là thiếu trang thiết bị và hệ thống cảnh báo sớm.

3.1. Nguyên nhân và tác động của cháy rừng

Các vụ cháy rừng tại Hoàng Liên Văn Bàn chủ yếu do hoạt động của con người, như đốt nương làm rẫy và khai thác lâm sản trái phép. Tác động của cháy rừng không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái rừng và môi trường sống của các loài động thực vật quý hiếm.

IV. Đề xuất giải pháp phòng cháy chữa cháy rừng

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp phòng cháy hiệu quả, bao gồm tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm. Các biện pháp kỹ thuật như đốt có kiểm soát và tạo băng cản lửa cũng được khuyến nghị. Đồng thời, cần đầu tư trang thiết bị và đào tạo lực lượng chữa cháy chuyên nghiệp để đối phó với các vụ cháy rừng.

4.1. Các biện pháp kỹ thuật và quản lý

Các biện pháp kỹ thuật bao gồm phân vùng trọng điểm cháy, quản lý vật liệu cháy và sử dụng công nghệ dự báo cháy rừng. Công tác quản lý cần tập trung vào giám sát chặt chẽ các hoạt động trong rừng và phối hợp giữa các cơ quan chức năng để đảm bảo hiệu quả trong công tác phòng cháy chữa cháy.

V. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng phòng cháy chữa cháy rừng tại Khu Bảo tồn Hoàng Liên Văn Bàn cần được ưu tiên hàng đầu. Các giải pháp đề xuất không chỉ giúp giảm thiểu nguy cơ cháy rừng mà còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và sự tham gia tích cực của cộng đồng để đạt được hiệu quả cao trong công tác này.

5.1. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn cao, cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý rừng và bảo vệ môi trường tại Lào Cai. Các giải pháp đề xuất có thể áp dụng rộng rãi tại các khu vực có nguy cơ cháy rừng cao, góp phần bảo tồn thiên nhiên và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu toàn cầu đang gia tăng áp lực nặng nề lên các hệ sinh thái rừng nhiệt đới tại Việt Nam. Tại tỉnh Lào Cai, hàng năm có trên 50% tổng diện tích rừng nằm trong phân vùng trọng điểm có nguy cơ cháy cao ở cấp IV và cấp V (cấp nguy hiểm và cực kỳ nguy hiểm). Thực tế lịch sử đã ghi nhận nhiều thảm họa nghiêm trọng, điển hình như vụ cháy đầu năm 2010 tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên thiêu rụi gần 800 ha rừng, hay năm 2016 toàn tỉnh ghi nhận 21 vụ cháy làm thiệt hại 67,42 ha rừng tự nhiên và rừng trồng.

Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên - Văn Bàn sở hữu hệ sinh thái phong phú với quần thể Bách tán đài loan duy nhất tại Việt Nam còn hơn 100 cá thể cùng các loài động vật nguy cấp như Vượn đen tuyền, Cầy vằn bắc, đồng thời được công nhận là một trong 63 vùng chim quan trọng của quốc gia. Tuy nhiên, tình trạng người dân canh tác nương rẫy, thu hái lâm sản và sấy thảo quả trong vùng lõi đã đe dọa nghiêm trọng tính toàn vẹn của khu bảo tồn.

Đề tài luận văn thạc sĩ lâm nghiệp của tác giả Phạm Văn Tuấn, dưới sự hướng dẫn của PGS. Trần Quốc Hưng tại Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên (2019), tập trung giải quyết vấn đề cấp bách: "Nghiên cứu cơ sở khoa học, đề xuất giải pháp trong công tác phòng cháy chữa cháy rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên - Văn Bàn tỉnh Lào Cai". Phạm vi nghiên cứu được triển khai chuyên sâu tại 3 xã vùng lõi gồm Nậm Xây, Nậm Xé và Liêm Phú trong giai đoạn 2014 - 2018. Luận văn mang ý nghĩa khoa học sâu sắc khi làm rõ quy luật biến động vật liệu cháy dưới tán rừng miền núi phía Bắc, đồng thời cung cấp hệ thống giải pháp thực tiễn giúp bảo vệ nguyên vẹn hơn 17.000 ha rừng đặc dụng có giá trị đa dạng sinh học cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết bản chất tam giác cháy rừng của các học giả quốc tế, khẳng định quá trình cháy rừng chỉ diễn ra khi hội tụ đủ 3 yếu tố: nguồn nhiệt, oxy và vật liệu cháy. Các biện pháp phòng cháy chữa cháy rừng về bản chất là tác động trực tiếp nhằm triệt tiêu hoặc làm suy giảm một trong ba yếu tố cấu thành này. Luận văn phân loại cụ thể ba hình thái cháy gồm cháy dưới tán rừng (cháy mặt đất), cháy tán rừng và cháy ngầm trong tầng thảm mục.

Khung phân tích khí tượng tổng hợp ứng dụng mô hình dự báo chỉ tiêu P của V.G. Nesterov, có hiệu chỉnh hệ số K theo lượng mưa ngày và tích hợp chỉ số vận tốc gió của A.N. Cooper. Bên cạnh đó, luận văn áp dụng chỉ số khô hạn X = S, A, D của Thái Văn Trừng (1970) để lượng hóa các tháng khô, hạn và kiệt trong năm. Các khái niệm cốt lõi được vận dụng xuyên suốt gồm: vật liệu cháy, độ ẩm bén lửa của thảm mục, độ tàn che tầng cây cao và phân cấp nguy cơ cháy 5 cấp theo tiêu chuẩn lâm nghiệp hiện hành.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài kết hợp giữa số liệu thứ cấp thu thập từ Ban quản lý Khu bảo tồn giai đoạn 2014 - 2018 và hệ thống số liệu sơ cấp qua điều tra thực địa. Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (PRA) được thực hiện qua phỏng vấn chuyên sâu 10 cán bộ kiểm lâm, chính quyền địa phương và 35 người dân đại diện cho các cộng đồng dân tộc thiểu số tại các thôn bản vùng đệm.

Về phương pháp thực nghiệm sinh thái, tác giả thiết lập 9 ô tiêu chuẩn điển hình tạm thời (OTC) với diện tích 1.000 m2 mỗi ô tại 3 tiểu khu trọng điểm: tiểu khu 526 (xã Nậm Xây), tiểu khu 488 (xã Nậm Xé) và tiểu khu 529 (xã Liêm Phú) trên các trạng thái rừng tự nhiên IIa, IIb và IIIa1. Cỡ mẫu này được xác định bảo đảm tính đại diện thống kê theo Thông tư 33/2018/TT-BNNPTNT về điều tra, theo dõi diễn biến rừng. Trong mỗi OTC, nhóm nghiên cứu bố trí 5 ô dạng bản diện tích 25 m2 để đo đếm thành phần cây bụi thảm tươi, cùng 4 ô dạng bản diện tích 1 m2 có lưới chắn để thu thập định kỳ mẫu vật liệu cháy hàng tháng liên tục từ tháng 7/2018 đến tháng 7/2019 (tổng cộng 36 lượt lấy mẫu vật liệu cháy). Việc phân tích thống kê toán học tương quan giữa độ ẩm vật liệu cháy và các yếu tố khí tượng giúp tối ưu hóa độ tin cậy của mô hình cảnh báo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thống kê giai đoạn 2014 - 2018 cho thấy toàn khu vực nghiên cứu xảy ra 6 vụ cháy với tổng diện tích thiệt hại là 18,0 ha. Trong đó, diện tích rừng tự nhiên trạng thái IIa bị cháy là 3,0 ha (chiếm 16,67%), còn lại 15,0 ha là cây bụi thảm tươi và đồi cỏ có cây tái sinh (chiếm 83,33%). Sự phân bố các vụ cháy có sự chênh lệch rõ rệt theo không gian địa lý: xã Nậm Xây xảy ra 4 vụ chiếm 66,67% tổng số vụ với diện tích 14,0 ha; xã Nậm Xé ghi nhận 2 vụ chiếm 33,33% tổng số vụ với diện tích 4,0 ha; riêng xã Liêm Phú duy trì thành tích bảo vệ tốt, không để xảy ra bất kỳ vụ cháy nào (0%).

Phân tích chu kỳ khí hậu cho thấy mùa cháy rừng tại Khu bảo tồn Hoàng Liên - Văn Bàn kéo dài từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau. Lượng mưa trung bình năm đạt 1.764,4 mm nhưng phân bố bất đối xứng nghiêm trọng: mùa mưa (tháng 4 - 10) chiếm 90,67% tổng lượng mưa, trong khi 5 tháng mùa khô chỉ chiếm 9,33%. Đặc biệt, tháng 2 hàng năm có độ ẩm không khí thấp kỷ lục xuống mức 25%, kết hợp với nhiệt độ trung bình năm 22,9°C và lượng bốc hơi 832 mm tạo nên điều kiện bùng phát lửa cực kỳ nhạy bén.

Toàn bộ 100% các vụ cháy đều xuất phát từ tác nhân nhân vi. Trong đó, đốt nương làm rẫy bất cẩn gây cháy lan chiếm 33,33% (2 vụ), người dân sử dụng lửa thiếu cẩn trọng khi lấy mật ong, lấy củi chiếm 33,33% (2 vụ), và hành vi cố ý đốt thảm cỏ tạo bãi chăn thả gia súc chiếm 33,33% (2 vụ).

Thảo luận kết quả

Diễn biến cháy rừng tại địa bàn chịu sự chi phối mạnh mẽ của điều kiện địa hình chia cắt phức tạp với độ dốc phổ biến từ 20 đến 50 độ. Độ dốc lớn tạo dòng đối lưu dồn nhiệt lượng lên phía trên sườn núi, đẩy nhanh tốc độ sấy khô vật liệu cháy và khiến lửa lan tràn với tốc độ gấp 2 đến 3 lần so với địa hình bằng phẳng. Mối tương quan này có thể được mô hình hóa trực quan qua biểu đồ đường thể hiện sự suy giảm độ ẩm thảm mục tỷ lệ nghịch với số ngày khô hạn liên tục và biểu đồ cột so sánh diện tích cháy giữa các xã.

Tập quán sấy thảo quả là nguyên nhân cốt lõi gây áp lực lên rừng. Theo số liệu khảo sát thực tế, để sấy khô 100 kg thảo quả tươi người dân cần tiêu tốn trung bình 1,2 m3 củi khai thác trực tiếp từ rừng tự nhiên. Hoạt động đốt lửa sấy quả diễn ra ngay trong mùa khô hanh tại vùng lõi là nguồn nhiệt nguy hiểm bậc nhất. Thêm vào đó, tỷ lệ hộ nghèo tại khu vực nghiên cứu lên tới 54,72% cùng mức thu nhập bình quân chỉ khoảng 120.000 đồng/người/tháng đã thúc đẩy người dân gia tăng hành vi khai thác lâm sản phụ trái phép. Kết quả này tương đồng với các kết luận của nhiều nghiên cứu lâm nghiệp tại vùng Tây Bắc, khẳng định công tác phòng cháy không thể tách rời bài toán ổn định sinh kế cộng đồng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu lực quản lý bảo vệ rừng tại Khu bảo tồn Hoàng Liên - Văn Bàn, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp đột phá với lộ trình triển khai rõ ràng:

1. Hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực tổ chức: Ban quản lý Khu bảo tồn chủ trì phối hợp cùng UBND 3 xã Nậm Xây, Nậm Xé, Liêm Phú kiện toàn 3 ban chỉ đạo cấp xã và 14 tổ xung kích tuần tra bảo vệ rừng. Mục tiêu trong giai đoạn 2020 - 2022 triệt tiêu hoàn toàn các vụ cháy do cố ý đốt nương rẫy, nâng cao tỷ lệ xử phạt nghiêm 100% các vi phạm quy chế phòng cháy chữa cháy rừng.

2. Kỹ thuật lâm sinh và kiểm soát vật liệu cháy: Hạt Kiểm lâm khu bảo tồn tổ chức thiết lập hệ thống băng cản lửa xanh rộng 15 - 20 m tại các ranh giới giáp ranh nương rẫy, ưu tiên trồng các loài cây có khả năng chống chịu lửa cao như Vối thuốc, Dẻ, Giổi xanh. Triển khai biện pháp thu gom, đốt dọn trước có điều khiển vật liệu cháy dưới tán rừng trạng thái IIa trước tháng 11 hàng năm nhằm giảm 40 - 50% khối lượng chất cháy tích lũy trên mặt đất trong chu kỳ 2020 - 2023.

3. Hiện đại hóa công nghệ dự báo và viễn thám: Ban quản lý áp dụng phần mềm tích hợp GIS và ảnh vệ tinh cập nhật chỉ số Nesterov hiệu chỉnh theo ngày, cung cấp cảnh báo nguy cơ cháy cấp IV và cấp V trước 24 đến 48 giờ. Lộ trình thực hiện từ năm 2020 với độ chính xác mục tiêu đạt trên 85%.

4. Chuyển đổi mô hình sinh kế và công nghệ sấy: Chính quyền huyện Văn Bàn lồng ghép nguồn vốn từ Chương trình 135 hỗ trợ 14 hộ dân vùng lõi Nậm Si Tan xây dựng mô hình lò sấy thảo quả tiết kiệm nhiên liệu, giảm lượng củi tiêu thụ từ 1,2 m3 xuống dưới 0,5 m3 cho 100 kg sản phẩm, kết hợp hỗ trợ kỹ thuật nuôi trâu bò nhốt chuồng trong giai đoạn 2020 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và tính học thuật cao, là tài liệu tham khảo đắc lực cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Cung cấp quy trình bài bản về phân vùng nguy cơ cháy, phương pháp quản lý vật liệu cháy thực nghiệm và kỹ thuật xây dựng đường băng cản lửa sinh thái cho các hệ sinh thái rừng đặc dụng miền núi.

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật chuẩn mực về phương pháp lập ô tiêu chuẩn, kỹ thuật đo đếm thảm tươi và ứng dụng các phương trình khí tượng tổng hợp trong dự báo cháy rừng nhiệt đới.

• Chính quyền địa phương và cơ quan kiểm lâm vùng cao: Cung cấp giải pháp mẫu trong việc gắn kết giữa kế hoạch bảo vệ rừng với các chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo, giúp giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa sinh kế người dân và bảo tồn sinh học.

• Các tổ chức phi chính phủ và dự án bảo tồn quốc tế: Cung cấp hệ thống dữ liệu sinh thái nền tảng về các loài đặc hữu nguy cấp như Bách tán đài loan, Vượn đen tuyền phục vụ công tác thiết kế các dự án tài trợ phát triển bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Đâu là nguyên nhân chính gây ra các vụ cháy rừng tại Khu bảo tồn Hoàng Liên - Văn Bàn? Toàn bộ 100% các vụ cháy trong giai đoạn 2014 - 2018 đều do con người gây ra. Cụ thể gồm hoạt động đốt nương làm rẫy bất cẩn làm cháy lan (chiếm 33,33%), sử dụng lửa trong rừng khi thu hái lâm sản (chiếm 33,33%) và hành vi cố ý đốt đồi cỏ để tái sinh bãi chăn thả trâu bò (chiếm 33,33%).

Mùa cháy rừng tại khu bảo tồn tập trung vào những tháng nào trong năm? Mùa cháy rừng diễn ra liên tục trong 5 tháng, từ tháng 11 năm trước đến tháng 3 năm sau. Trong thời kỳ này, tổng lượng mưa chỉ chiếm 9,33% cả năm. Đỉnh điểm nguy hiểm nhất là tháng 2 khi độ ẩm không khí trung bình giảm mạnh xuống mức 25% kèm theo gió Lào khô nóng.

Tập quán canh tác cây thảo quả ảnh hưởng như thế nào đến nguy cơ cháy rừng? Cây thảo quả được trồng trực tiếp dưới tán rừng tự nhiên làm suy giảm lớp cây tái sinh bản địa. Khi thu hoạch vào mùa khô, người dân dựng lò sấy tại chỗ và tiêu tốn bình quân 1,2 m3 củi rừng cho mỗi 100 kg quả tươi, tạo ra nguồn nhiệt tiềm tàng cực kỳ nguy hiểm.

Luận văn sử dụng phương pháp nào để xác định mùa cháy rừng? Tác giả ứng dụng phương pháp chỉ số khô hạn sinh khí hậu của Thái Văn Trừng (1970) với công thức X = S, A, D. Phương pháp này phân tích tương quan giữa nhiệt độ trung bình tháng và lượng mưa nhằm xác định chính xác các tháng khô, tháng hạn và tháng kiệt trong năm.

Tại sao xã Liêm Phú không ghi nhận vụ cháy rừng nào trong giai đoạn 2014 - 2018? Xã Liêm Phú có địa hình núi cao hiểm trở, độ tàn che rừng tự nhiên tốt hơn và duy trì được độ ẩm thảm mục cao. Đồng thời, cộng đồng địa phương tại đây quản lý tốt hoạt động chăn thả gia súc và không phát triển ồ ạt diện tích sấy thảo quả như tại Nậm Xây.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập cơ sở khoa học vững chắc về các nhân tố sinh thái chi phối nguy cơ cháy rừng tại Khu bảo tồn Hoàng Liên - Văn Bàn, làm rõ quy luật mùa khô hạn kéo dài 5 tháng với độ ẩm cực tiểu 25%.
• Kết quả điều tra thực nghiệm qua 9 ô tiêu chuẩn khẳng định 100% các vụ cháy (tổng diện tích 18,0 ha giai đoạn 2014 - 2018) đều bắt nguồn từ tác nhân nhân vi và tập quán đốt sấy nông lâm sản.
• Đề tài đã phân vùng thành công mức độ nhạy cảm cháy, xác định xã Nậm Xây là trọng điểm ưu tiên cao nhất khi chiếm tới 66,67% tổng số vụ cháy trong toàn khu bảo tồn.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp toàn diện kết hợp giữa kỹ thuật lâm sinh (băng cản lửa xanh, đốt trước vật liệu cháy) với cải tiến lò sấy thảo quả tiết kiệm củi giúp giải quyết triệt để xung đột kinh tế và môi trường.
• Luận văn vạch ra lộ trình thực thi rõ nét giai đoạn 2020 - 2025, định hướng các cấp quản lý và cộng đồng 1.050 hộ dân địa phương chung tay bảo tồn bền vững nguồn gen quý hiếm của vùng núi cao Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho việc nghiên cứu xây dựng các phương pháp dự báo cháy rừng sau này; tiếp sau đó, nhiều nhà khoa học khác đã nghiên cứu và đưa ra những phương pháp dự báo nguy cơ cháy rừng với các thang cấp khác nhau trên 9 cơ sở phân tích độ ẩm của thảm khô dưới rừng và kết quả thử nghiệm khả năng bén lửa của nó. Năm 1968, Trung tâm khí tượng thuỷ văn quốc gia Liên xô đã đưa ra một phương pháp mới trên cơ sở một số thay đổi trong việc áp dụng công thức (1. Theo phương pháp này, chỉ số P được tính theo nhiệt độ không khí và nhiệt độ điểm sương. Chỉ tiêu P được xác định theo công thức sau: P = K  ti(tiDi) Trong đó: ti: Nhiệt độ không khí lúc 13 giờ (OC) Di: Nhiệt độ điểm sương (OC).

n: Số ngày kể từ ngày có trận mưu cuối cùng nhỏ hơn 3mm. K: Hệ số điều chỉnh theo lượng mưa ngày.Stoliartsuk đã tiến hành nghiên cứu áp dụng phương pháp dự báo cháy rừng của Trung tâm khí tượng thủy văn Liên Xô và đề nghị xác định hệ số K theo lượng mưa ngày cụ thể như sau: Lượng mưa 0 0,1-0,9 1-2,9 3-5,9 6-14,9 15-19,9 >20 (mm) Hệ số K 1 0,8 0,6 0,4 0,2 0,1 0 Với hệ số K xác định theo lượng mưa ngày và áp dụng công thức (1.2) tính được chỉ tiêu P, từ đó phân mức nguy hiểm của cháy rừng thành 5 cấp như bảng 1.1: Phân cấp mức độ nguy hiểm của cháy rừng theo chỉ tiêu P Chỉ tiêu tổng hợp Cấp cháy rừng Theo Trung tâm Mức độ nguy hiểm Theo Nesterov của cháy rừng K.v Liên Xô I ≤ 300 ≤ 200 Không nguy hiểm II 301 - 500 201 - 450 Ít nguy hiểm III 501 -1000 451 - 900 Nguy hiểm IV 1001 - 4000 901 - 2000 Rất nguy hiểm V > 4000 > 2000 Cực kỳ nguy hiểm 10 Ở Thụy Điển năm 1951 Angstrom đã nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến cháy rừng và đưa ra trị số cho việc dự báo nguy cơ cháy rừng; chỉ số Angstrom dựa vào hai yếu tố khí tượng chính là nhiệt độ và độ ẩm không khí để tính mức nguy hiểm cháy cho từng vùng khí hậu; chỉ số này đã được áp dụng trên nhiều nước ôn đới và khá chính xác. Công thức tính như sau: Trong đó: I: Chỉ số Angstrom, để xác định nguy cơ cháy rừng. R: Độ ẩm tương đối của không khí thấp nhất trong ngày (%) T: Nhiệt độ không khí cao nhất trong ngày (0C).

Căn cứ vào chỉ số Angstrom (I) tác giả tiến hành phân cấp nguy cơ cháy theo các cấp như bảng 1.2: Phân cấp nguy cơ cháy rừng theo chỉ số Angstrom (I) Cấp cháy Chỉ số Angstrom (I) Nguy cơ cháy I I > 4.0 Không có khả năng cháy II 2.0 Ít có khả năng cháy III 2.5 Có khả năng cháy IV I ≤ 2.0 Khả năng cháy lớn Phương pháp dự báo nguy cơ cháy rừng dựa vào chỉ số Angstrom không tính tới các nhân tố lượng mưa, độ ẩm của vật liệu cháy và khối lượng vật liệu cháy; nó có thể phù hợp với điều kiện thời tiết ít mưa trong suốt mùa cháy, khối lượng vật liệu cháy ổn định và trạng thái rừng có tính đồng nhất cao của nơi nghiên cứu, nhưng có thể ít phù hợp với những địa phương có sự biến động cao về lượng mưa, địa hình và khối lượng vật liệu cháy; cho đến nay, phương pháp này ít được sử dụng ở những quốc gia khác, đặc biệt là khu vực nhiệt đới. Qua nghiên cứu 103 khu vực bị cháy ở Trung Quốc Yangmei đã đưa ra phương pháp dự báo cháy rừng theo chỉ tiêu khả năng bén lửa của vật liệu (I) với trình tự như sau: 11 + Tính toán mức độ nguy hiểm của sự bén lửa I: Tác giả đã phân tích quan hệ của mức bén lửa của vật liệu cháy (I) với các yếu tố nhiệt độ không khí cao nhất (T14), độ ẩm tương đối của không khí thấp nhất (R14), số giờ nắng (m) và lượng bốc hơi (M) trong ngày; kết quả cho thấy mức bén lửa của vật liệu cháy (I) có liên hệ với các yếu tố (T14), (m), (M) đều theo dạng hàm luỹ thừa như sau: I = a.xb Riêng với độ ẩm không khí thấp nhất (R14) thì mức độ bén lửa I của vật liệu có quan hệ theo dạng hàm mũ với dạng phương trình sau: I = a.e-bx Tác giả áp dụng toán thống kê xác lập được phương trình tương quan giữa mức độ bén lửa I với từng nhân tố khí tượng như bảng 1.3: Mối quan hệ giữa các nhân tố khí tượng với mức độ bén lửa Phương trình Hệ số tương Nhân tố khí tượng Hệ số biến động tương quan quan Nhiệt độ không khí I1 = 0,046.T1,178 0,788 0,296 Độ ẩm không khí I2 = 14,89.M1,185 0,968 0,247 Số giờ nắng I4 = 0,0552.m1,383 0,879 0,337 + Mức độ bén lửa tổng hợp I của vật liệu cháy được tính bằng trung bình cộng của các chỉ số I1, I2, I3, I4. + Căn cứ vào trị số I, tác giả thiết lập biểu xác định nguy cơ cháy rừng như bảng 1.4: Tiêu chuẩn phân cấp nguy cơ cháy rừng theo chỉ tiêu bén lửa Cấp I Cấp II Cấp III Cấp IV Cấp V Tháng không cháy khó cháy có thể cháy dễ cháy cháy mạnh 3 < 10 11 - 20 21 - 30 31 - 40 > 41 4 và 10 < 15 16 - 30 31 - 45 46 - 60 > 61 5 và 9 < 20 21- 40 41 - 60 61 - 80 > 81 12 Phương pháp dự báo nguy cơ cháy rừng theo chỉ tiêu bén lửa của Yangmei đã tính tới tác động tổng hợp của các nhân tố khí tượng tới khả năng phát sinh, phát triển của cháy rừng như nhiệt độ không khí cao nhất, độ ẩm không khí cao nhất, độ ẩm không khí thấp nhất trong ngày, lượng bốc hơi và số giờ nắng trong ngày một cách định lượng trong tháng dễ xảy ra cháy rừng; những phương pháp này chưa đề cập đến tốc độ gió cũng như khối lượng vật liệu cháy. - Từ những năm đầu của thế kỷ XX các nước Đức, nga, Mỹ đã xây dựng hệ thống đường băng cản lửa trên đó trồng những loài cây có khả năng chống chịu lửa cao và có giá trị kinh tế như là: Sồi, Dẻ, Hoa mộc… - Ở Nga và các nước Châu âu, từ những năm 30 đã bắt đầu nghiên cứu những đai rừng trồng hỗn giao giữa cây lá rộng và cây lá kim để phòng cháy cho những khu rừng lá kim rộng lớn; tới những năm 60 họ đã xác định được một số loài cây chủ yếu: Sồi, Dẻ, Dương… - Ở Trung quốc, những năm 70 để thay thế các đường băng trắng ngăn lửa người ta đã xây dựng các đai rừng phòng cháy với các loài cây lá rộng; các loài cây được lựa chọn trồng trên các đai rừng phòng cháy dựa theo nguyên tắc (đất nào cây đấy) và áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để lựa chọn các loài cây có khả năng chống chịu lửa như: phương pháp điều tra thực bì sau cháy, phương đốt trực tiếp, phương pháp xác định thực nghiệm, phương pháp đánh giá tổng hợp.

Với những phương pháp lựa chọn đó, Trung quốc đã lựa chọn được hàng chục loài cây có khả năng phòng cháy, nổi bật là: Vối thuốc, Giổi, Trinh nữ, Sau sau… 1. Những nghiên cứu về cháy rừng ở Việt Nam - Kết quả nghiên cứ về dự báo cháy rừng: Những nghiên cứu về dự báo cháy rừng ở nước ta được bắt đầu tiến hành từ năm 1981 và chủ yếu theo hướng nghiên cứu áp dụng phương pháp dự báo theo chỉ tiêu tổng hợp của V. Năm 1985, Cục Kiểm lâm đã chủ trì đề tài cấp nhà nước về biện pháp phòng cháy chữa cháy rừng thông và rừng tràm. Kết quả đề tài là một báo cáo 13 mang tính đúc rút các kinh nghiệm về phòng cháy, chữa cháy cho rừng thông và rừng tràm của các tỉnh trong khu vực, mà chưa đưa ra các biện pháp mới.

Năm 1988, Phạm Ngọc Hưng đã áp dụng phương pháp của V.G Nesterov trên cơ sở nghiên cứu cải tiến, điều chỉnh hệ số K theo lượng mưa ngày để tính toán và xây dựng phương pháp dự báo cháy rừng cho đối tượng rừng Thông tỉnh Quảng Ninh theo các chỉ tiêu được xác định như sau: - Trên cơ sở sử dụng công thức chỉ tiêu tổng hợp của V.G Nesterov và dãy quan trắc các yếu tố khí tượng gồm nhiệt độ không khí lúc 13 giờ, độ chênh lệch bão hoà lúc 13 giờ và lượng mưa ngày của tỉnh Quảng Ninh trong 10 năm (1975 - 1985), tác giả tính chỉ tiêu khí tượng tổng hợp P cho từng ngày ở Quảng Ninh. Sau đó tác giả dựa vào kết quả phân tích mối liên hệ giữa chỉ tiêu P với số vụ cháy đã xảy ra trong 10 năm để điều chỉnh lại ngưỡng của các cấp dự báo cháy rừng ở Quảng Ninh, kết quả được ghi ở bảng 1.5: Phân cấp cháy rừng Thông theo chỉ tiêu P cho rừng Thông Quảng Ninh của Phạm Ngọc Hưng Cấp cháy Độ lớn của P Khả năng cháy I < 1000 Ít có khả năng cháy II 1001 - 2500 Có khả năng cháy III 2501 - 5000 Nhiều khả năng cháy IV 5001 - 10.000 Cực kỳ nguy hiểm Phương pháp dự báo cháy rừng theo chỉ tiêu tổng hợp của V.G Nesterov được áp dụng rộng rãi trên quy mô cả nước; nó có ưu điểm đơn giản, dễ thực hiện với các thiết bị đơn giản và ít tốn công sức. Tuy nhiên, phương pháp này lại có nhược điểm là chỉ căn cứ vào những nhân tố khí tượng là 14 chính, chưa tính đến được ảnh hưởng của một số nhân tố khác như khối lượng vật liệu cháy, đặc điểm của nguồn lửa, điều kiện địa hình…Vì vậy, việc áp dụng phương pháp này trên toàn lãnh thổ mà không có những hệ số điều chỉnh thích hợp có thể dẫn đến những sai số nhất định. Từ năm 1989 - 1992, tổ chức UNDP đã hỗ trợ “Dự án tăng cường khả năng phòng cháy, chữa cháy rừng cho Việt Nam”.N Cooper chuyên gia đánh giá mức độ nguy hiểm cháy rừng của FAO đã cùng các chuyên gia Việt Nam nghiên cứu, soạn thảo phương pháp dự báo cháy rừng.N Cooper cho rằng ngoài các yếu tố mà V.G Nesterov đã nêu, đối với nhiều vùng rừng ở Việt Nam gió cũng là nhân tố ảnh hưởng lớn đến sự hình thành và phát triển của đám cháy.

Do vậy, ông đề nghị sử dụng phương pháp của V.G Nesterov nhưng phải tính đến tốc độ gió; tốc độ gió được xác định vào thời điểm 13 giờ ở độ cao 10 - 12m so với mặt đất; công thức dự báo do ông đề xuất như sau: Pc = P.