Chương 1 KHÁI LUẬN VỀ GIÁO DỤC VÀ PHÁP LUẬT VỀ GIÁO DỤC 1. Quan điểm của Đảng và Nhà nƣớc ta về phát triển giáo dục và hoàn thiện pháp luật về giáo dục Quan điểm về phát triển giáo dục của Đảng và Nhà nƣớc ta đã đƣợc khẳng định tại Sắc lệnh số 146/SL ngày 10/8/1946, đó là “Nền giáo dục nƣớc Việt Nam dân chủ cộng hoà là một nền giáo dục duy nhất, đặt trên ba nguyên tắc căn bản: đại chúng hoá, dân tộc hoá, khoa học hoá, và theo tôn chỉ phụng sự lý tƣởng Quốc gia và dân chủ”. Từ sau khi cách mạng tháng 8 thành công đến nay, Đảng và Nhà nƣớc ta đã có nhiều chủ trƣơng, chính sách và biện pháp phát triển giáo dục. Hệ thống mạng lƣới nhà trƣờng đã phủ khắp toàn quốc đến tận từng thôn bản xa xôi, để thực hiện mục tiêu xóa mù chữ, phổ cấp giáo dục tiểu học, rồi phổ cập giáo dục tiểu học đúng độ tuổi, tiến tới phổ cập giáo dục trung học.
Hiện nay, cả nƣớc vẫn đang tích cực xây dựng xã hội học tập, thực hiện “giáo dục cho mọi ngƣời”, ai cũng đƣợc học hành. Vấn đề phát triển giáo dục đang đƣợc toàn xã hội quan tâm. Đảng và Nhà nƣớc đang tập trung hơn, ƣu tiên hơn đối với các vùng khó khăn, nhƣ vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, vùng dân tộc thiểu số, vùng đồng bằng sông Cửu Long, vùng Tây Nguyên và đã thu đƣợc một số kết quả, thể hiện tính ƣu việt của chế độ trong giáo dục. Về nội dung giáo dục, không những coi trọng giáo dục kiến thức, mà còn chú ý nhiều vấn đề giáo dục nhân cách cho học sinh, sinh viên, nhất là giáo dục về đạo đức cách mạng, về truyền thống dân tộc, về những nét đẹp văn hóa, ý thức quý trọng ngƣời lao động, gắn bó với nhân dân, ý thức phục vụ nhân dân, coi đó là lý tƣởng của cuộc đời, ý nghĩa của cuộc sống.
Thực hiện đẩy mạnh chủ trƣơng xã hội hóa giáo dục: sự nghiệp phát triển giáo dục không 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phải là công việc riêng của Đảng và Nhà nƣớc mà các đoàn thể xã hội và nhân dân phải cùng chăm lo. Quan điểm về tính dân tộc của nền giáo dục đã đƣợc thể hiện sâu sắc trong các văn bản quan trọng của Đảng và Nhà nƣớc về giáo dục. Tính dân tộc của nền giáo dục nƣớc nhà thể hiện ở nội dung giáo dục, hết sức coi trọng truyền thống giáo dục dân tộc, coi đây là một nội dung xuyên suốt tất cả các môn học. Trong các môn học đã chú ý hơn đến việc giảng dạy và học tập ngôn ngữ, lịch sử, văn học và địa lý nƣớc nhà.
Kể từ ngày thành lập nƣớc Việt Nam dân chủ cộng hòa, tiếng Việt đƣợc khẳng định là ngôn ngữ chính thức dạy trong nhà trƣờng. Ngay từ các lớp tiểu học, cần quan tâm thích đáng đến tính địa phƣơng trong chƣơng trình và kế hoạch dạy học, giáo dục cả trên lớp lẫn ngoài giờ lên lớp, sau nâng dần lên học lịch sử của dân tộc, giáo dục tinh thần dân tộc và lòng yêu nƣớc, gắn liền với giáo dục "ý thức công dân". Giáo dục tinh thần bình đẳng giữa các dân tộc cùng sống trên đất nƣớc Việt Nam, tƣơng trợ lẫn nhau, thực hiện đại đoàn kết dân tộc cùng nhau bảo vệ và xây dựng đất nƣớc. Văn hóa các dân tộc đều có bƣớc phát triển mới hơn hẳn thời kỳ trƣớc cách mạng.
Đảng và Nhà nƣớc ta đã khẳng định, văn hóa các dân tộc cần đƣợc phát huy và phát triển, tiếng nói và chữ viết riêng của các dân tộc cần đƣợc giữ gìn. Điều 5 Luật Giáo dục quy định: "Nhà nƣớc tạo điều kiện để ngƣời dân tộc thiểu số đƣợc học tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình". Chiến lƣợc phát triển giáo dục 2001 - 2010 xác định mục tiêu tổng quát là tạo bƣớc thay đổi căn bản về chất lƣợng giáo dục; phát triển nhanh nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lƣợng cao, tập trung vào việc đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục quốc dân theo hƣớng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá và hội nhập quốc tế; đổi mới chƣơng trình, nội dung, phƣơng pháp dạy và học; đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục; tập trung nâng cao chất lƣợng giáo dục, coi 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trọng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành; đẩy mạnh đào tạo nhân lực đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nƣớc; xây dựng môi trƣờng giáo dục lành mạnh, kết hợp chặt chẽ giữa nhà trƣờng với gia đình và xã hội; xây dựng xã hội học tập, tạo cơ hội và điều kiện cho mọi công dân đƣợc học tập suốt đời; gắn kết chặt chẽ phát triển nguồn nhân lực với phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ. Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ, sự phát triển năng động của các nền kinh tế, quá trình hội nhập và toàn cầu hóa đang làm việc rút ngắn khoảng cách về trình độ phát triển giữa các nƣớc trở nên hiện thực hơn và nhanh hơn.
Khoa học - công nghệ trở thành động lực cơ bản của sự phát triển kinh tế - xã hội. Giáo dục là nền tảng của sự phát triển khoa học - công nghệ, đóng vai trò chủ yếu trong việc nâng cao ý thức dân tộc, tinh thần trách nhiệm và năng lực của các thế hệ mai sau. Cải cách giáo dục đang diễn ra trên quy mô toàn cầu. Bối cảnh trên đã tạo ra những thay đổi sâu sắc trong giáo dục, từ quan niệm về chất lƣợng giáo dục, xây dựng nhân cách ngƣời học đến cách tổ chức quá trình và hệ thống giáo dục.
Nhà trƣờng từ chỗ khép kín chuyển sang mở cửa rộng rãi, đối thoại với xã hội và gắn bó chặt chẽ với nghiên cứu khoa học - công nghệ và ứng dụng, nhà giáo thay vì chỉ truyền đạt tri thức, chuyển sang cung cấp cho ngƣời học phƣơng pháp thu nhận thông tin một cách hệ thống, có tƣ duy, phân tích và tổng hợp. Vì vậy, các quốc gia từ những nƣớc đang phát triển đến những nƣớc phát triển đều nhận thức đƣợc vai trò và vị trí hàng đầu của giáo dục, đều phải đổi mới giáo dục để có thể đáp ứng một cách năng động hơn, hiệu quả hơn, trực tiếp hơn những nhu cầu của sự phát triển đất nƣớc. Giáo dục ngày nay phải tạo đƣợc động lực thúc đẩy học tập suốt đời, góp phần loại bỏ khả năng không đƣợc học do thiếu cơ hội và điều kiện giáo dục, hƣớng tới xây dựng một xã hội học tập. Nó cho phép từng cá nhân phát 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com triển khả năng sáng tạo, tinh thần chủ động và khả năng thích nghi từ đó làm tăng khả năng tự chủ trong đời sống và công việc.
Giáo dục ban đầu tạo cơ sở vững chắc để mọi ngƣời có thể học tập suốt đời. Với cách nhìn đó, giáo dục là cả một quá trình lâu dài. Giáo dục, học tập suốt đời không hạn chế về việc giáo dục ban đầu, mà chính là phát triển giáo dục thƣờng xuyên, phát triển một xã hội học tập. Nâng cao tri thức phải đƣợc coi là mục tiêu đầu tiên của nhiệm vụ giáo dục.
Việc đa dạng hóa các loại hình giáo dục cũng là một yếu tố khuyến khích việc làm giàu tri thức và tạo điều kiện xây dựng một xã hội học tập. Nƣớc ta đang tiến hành thực hiện sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa đồng thời lại phải đối mặt với ảnh hƣởng của giai đoạn thông tin hóa và giáo dục dịch vụ. Là hình thức mới tất nhiên sẽ có những vấn đề mới cần nghiên cứu và thực hiện sao cho phù hợp với tình hình phát triển kinh tế xã hội. Chính trong tình hình nhƣ vậy cần đổi mới công tác quản lý nhà nƣớc về giáo dục.
Trƣớc hết, phải xác định: giáo dục phục vụ công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, xây dựng chủ nghĩa xã hội phải dựa vào giáo dục. Do vậy phải có những chuyển biến mạnh mẽ về nhận thức vai trò và vị trí của giáo dục trong tiến trình phát triển quốc gia. Trong những năm cuối thập kỷ 80 của thế kỷ trƣớc mặc dù giáo dục là một lĩnh vực luôn luôn đƣợc coi trọng, song giáo dục nƣớc ta mới chỉ đƣợc xem là "một bộ phận quan trọng của cách mạng văn hóa tƣ tƣởng, là nhân tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế, văn hóa tƣ tƣởng, là nhân tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển văn hóa kỹ thuật" (Nghị quyết số 14 của Bộ Chính trị năm 1979). Với ý nghĩa đó giáo dục nằm trong thƣợng tầng kiến trúc có tác động và vai trò chủ yếu trong lĩnh vực dân trí, thay đổi nhận thức ý thức xã hội.
Quan niệm trên đã đặt cơ sở cho bƣớc phát triển mới, căn bản khi giáo dục đƣợc xem là quốc sách hàng đầu, đầu tƣ cho giáo dục là đầu tƣ phát triển đƣợc khẳng định trong các văn kiện Đại hội VII (1991), VIII (1996) và Đại hội IX của Đảng Cộng sản 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việt Nam (2001), Hiến pháp 1992 (đã đƣợc sửa đổi, bổ sung năm 2001) và nhiều văn kiện khác của Đảng và Chính phủ. Giáo dục và Đào tạo góp phần xây dựng cơ sở hạ tầng xã hội, tạo nguồn lực quan trọng cho công cuộc phát triển quốc gia. Quan điểm "phát triển giáo dục là quốc sách đầu" của Đảng và Nhà nƣớc ta đối với giáo dục đƣợc thể hiện nhất quán trong các chủ trƣơng, chính sách. Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dƣỡng nhân tài phục vụ yêu cầu về quyền đƣợc học tập của nhân dân.
Phát triển giáo dục bao gồm cả hai mặt: phát triển về số lƣợng và phát triển về chất lƣợng. Trong mỗi mặt đó, sự phát triển thể hiện về số lƣợng và phát triển về chất lƣợng. Trong mỗi mặt đó, sự phát triển thể hiện ở đội ngũ ngƣời học, đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục, mạng lƣới trƣờng lớp và cơ sở vật chất, chƣơng trình và nội dung giáo dục, các điều kiện tài chính, cơ chế chính sách và gắn với hiệu quả giáo dục. Phát triển về số lƣợng là quan trọng, còn phát triển về chất lƣợng là quyết định vì chính chất lƣợng sẽ xác định hiệu quả của phát triển giáo dục.