CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ VỀ XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH TRONG LĨNH VỰC ĐẤT ĐAI 1. Các khái niệm liên quan 1. Khái niệm vi phạm hành chính Trong thực tiễn thi hành và áp dụng pháp luật hiện nay, VPHC thường được hiểu một cách tổng quát là hành vi vi phạm các quy tắc quản lý của nhà nước tuy nhiên không nghiêm trọng như tội phạm hình sự và bị xử lý theo thủ tục hành chính bởi các cá nhân có thẩm quyền trong các cơ quan hành chính nhà nước, thay vì các cơ quan tòa án với thủ tục tư pháp, nhưng những vi phạm này lại diễn ra phức tạp và trên nhiều mặt của đời sống xã hội.
Chúng gây hại đến trật tự quản lý hành chính, ảnh hưởng tiêu cực đến an ninh trật tự và quá trình xây dựng một xã hội công bằng, văn minh. Theo Khoản 1, Điều 2, Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 thì: “Vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính” [20]. Khái niệm xử phạt vi phạm hành chính Theo Từ điển Tiếng Việt: “Xử phạt là buộc phải chịu một hình phạt hoặc hình thức khiển trách nào đó”. Theo Khoản 2, Điều 2, Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 thì: “Xử phạt vi phạm hành chính là việc người có thẩm quyền xử phạt áp dụng hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân, tổ chức thực 11 hiện hành vi vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính” [20].
Khái niệm lĩnh vực đất đai Theo khoản 2, Điều 4 Thông tư số 14/2012/TT-BTNMT ngày 26/11/2012 của Bộ Tài nguyên và Môi trường: “Đất đai là một vùng đất có ranh giới, vị trí, diện tích cụ thể và có các thuộc tính tương đối ổn định hoặc thay đổi nhưng có tính chu kỳ, có thể dự đoán được, có ảnh hưởng tới việc sử dụng đất trong hiện tại và tương lai của các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội như: thổ nhưỡng, khí hậu, địa hình, địa mạo, địa chất, thuỷ văn, thực vật, động vật cư trú và hoạt động sản xuất của con người” [1]. Đất đai có những đặc điểm cơ bản như: Đất đai có tính cố định vị trí, không thể di chuyển được, tính cố định vị trí quyết định tính giới hạn về quy mô theo không gian và chịu sự chi phối của các yếu tố môi trường nơi có đất. Đất đai có tính đa dạng phong phú tuỳ thuộc vào mục đích sử dụng đất đai và phù hợp với từng vùng địa lý. Đất đai một tư liệu sản xuất gắn liền với hoạt động của con người.
Con người tác động vào đất đai nhằm thu được sản phẩm để phục vụ cho các nhu cầu của cuộc sống. Tác động này có thể trực tiếp hoặc gián tiếp và làm thay đổi tính chất của đất đai có thể chuyển đất hoang thành đất sử dụng được hoặc là chuyển mục đích sử dụng đất. Khái niệm xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai Xử phạt vi phạm hành chính (XPVPHC) trong lĩnh vực đất đai là việc người có thẩm quyền xử phạt áp dụng hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục 12 hậu quả đối với cá nhân, tổ chức thực hiện hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai theo quy định của pháp luật về XPVPHC trong lĩnh vực đất đai. Đặc điểm, vai trò, nguyên tắc của xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai 1.
Đặc điểm của xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai XPVPHC trong lĩnh vực đất đai mang những đặc điểm chung của XPVPHC. XPVPHC trong lĩnh vực đất đai gồm những đặc điểm sau: Thứ nhất, XPVPHC trong lĩnh vực đất đai được áp dụng đối với cá nhân, tổ chức VPHC trong lĩnh vực đất đai theo quy định của pháp luật. Các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai rất đa dạng có thể kể đến như hủy hoại đất, lấn, chiếm đất, không đăng ký đất đai… Thứ hai, phải do các chủ thể có thẩm quyền tiến hành theo đúng trình tự thủ tục được quy định về XPVPHC trong lĩnh vực đất đai. Theo đó, thì chỉ có những chức danh mà luật quy định mới có thẩm quyền xử lý vi phạm và phải xử lý theo đúng các quy định của pháp luật.
Thứ ba, kết quả của hoạt động xử phạt VPHC trong lĩnh vực đất đai thể hiện ở các quyết định xử phạt VPHC, trong đó ghi nhận các hình thức, biện pháp xử phạt áp dụng đối với tổ chức cá nhân đã VPHC trong lĩnh vực đất đai. Nguyên tắc của xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai XPVPHC trong lĩnh vực đất đai được thực hiện theo những nguyên tắc trong XPVPHC nói chung, bao gồm: Thứ nhất, mọi VPHC trong lĩnh vực đất đai phải được phát hiện, ngăn chặn kịp thời và phải bị xử lý nghiêm minh, mọi hậu quả do vi phạm hành chính gây ra phải được khắc phục theo đúng quy định của pháp luật. 13 Thứ hai, việc XPVPHC trong lĩnh vực đất đai được tiến hành nhanh chóng, công khai, khách quan, đúng thẩm quyền, bảo đảm công bằng, đúng quy định của pháp luật. Thứ ba, việc XPVPHC trong lĩnh vực đất đai phải căn cứ vào tính chất, mức độ, hậu quả vi phạm, đối tượng vi phạm và tình tiết giảm nhẹ, tình tiết tăng nặng.
Thứ tư, chỉ XPVPHC trong lĩnh vực đất đai khi có hành vi VPHC trong lĩnh vực đất đai do pháp luật quy định. Một hành vi VPHC trong lĩnh vực đất đai chỉ bị xử phạt một lần. Nhiều người cùng thực hiện một hành vi VPHC trong lĩnh vực đất đai thì mỗi người vi phạm đều bị xử phạt về hành vi VPHC đó. Một người thực hiện nhiều hành vi VPHC hoặc VPHC nhiều lần thì bị xử phạt về từng hành vi vi phạm, trừ trường hợp hành vi VPHC nhiều lần được Chính phủ quy định là tình tiết tăng nặng.
Thứ năm, người có thẩm quyền xử phạt VPHC trong lĩnh vực đất đai có trách nhiệm chứng minh VPHC. Cá nhân, tổ chức bị xử phạt có quyền tự mình hoặc thông qua người đại diện hợp pháp chứng minh mình không VPHC. Thứ sáu, đối với cùng một hành vi VPHC trong lĩnh vực đất đai thì mức phạt tiền đối với tổ chức bằng 02 lần mức phạt tiền đối với cá nhân [20]. Chủ thể, đối tượng, nội dung, hình thức, thủ tục của xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai 1.
Chủ thể xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai Trong giai đoạn nghiên cứu, chủ thể thực hiện XPVPHC trong lĩnh vực đất đai được quy định tại Điều 38, Điều 39 Nghị định số 91/2019/NĐ-CP ngày 14 19/11/2019 của Chính phủ (được sửa đổi, bổ sung bởi khoản 8 Điều 1 Nghị định số 04/2022/NĐ-CP ngày 06/01/2022) [5, 7], gồm: - Chủ tịch UBND các cấp: Chủ tịch UBND cấp xã; Chủ tịch UBND cấp huyện; Chủ tịch UBND cấp tỉnh; - Thanh tra chuyên ngành: Thanh tra viên, người được giao thực hiện nhiệm vụ thanh tra chuyên ngành đất đai đang thi hành công vụ; Chánh Thanh tra Sở, Trưởng đoàn thanh tra chuyên ngành đất đai do Tổng cục trưởng Tổng cục Quản lý đất đai, Giám đốc Sở, Chánh Thanh tra Sở Tài nguyên và Môi trường ra quyết định thanh tra và thành lập Đoàn thanh; Trưởng đoàn thanh tra Bộ Tài nguyên và Môi trường; Chánh Thanh tra Bộ Tài nguyên và Môi trường, Tổng cục trưởng Tổng cục Quản lý đất đai; Thanh tra chuyên ngành xây dựng; Thanh tra Bộ Quốc phòng; Thanh tra Bộ Công an. Cụ thể như sau: Chủ tịch UBND cấp xã có quyền: Phạt cảnh cáo; Phạt tiền đến 5.000 đồng; Tịch thu các giấy tờ đã bị tẩy xóa, sửa chữa, làm sai lệch nội dung; giấy tờ giả đã sử dụng trong việc sử dụng đất; Áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất trước khi vi phạm. Chủ tịch UBND cấp huyện có quyền: Phạt cảnh cáo; Phạt tiền đến 100.000 đồng; Tịch thu các giấy tờ đã bị tẩy xóa, sửa chữa, làm sai lệch nội dung; giấy tờ giả đã sử dụng trong việc sử dụng đất; Tước quyền sử dụng giấy phép hoạt động dịch vụ tư vấn trong lĩnh vực đất đai có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động dịch vụ tư vấn trong lĩnh vực đất đai có thời hạn; Áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả quy định tại khoản 3 Điều 5 Nghị định số 91/2019/NĐ-CP ngày 19/11/2019 của Chính phủ. Chủ tịch UBND cấp tỉnh có quyền: Phạt cảnh cáo; Phạt tiền đến 500.000 đồng; Tịch thu các giấy tờ đã bị tẩy xóa, sửa chữa, làm sai lệch nội dung; giấy tờ giả đã sử dụng trong việc sử dụng đất; Tước quyền sử dụng 15 giấy phép hoạt động dịch vụ tư vấn trong lĩnh vực đất đai có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động dịch vụ tư vấn trong lĩnh vực đất đai có thời hạn; Áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả quy định tại khoản 3 Điều 5 Nghị định số 91/2019/NĐ-CP ngày 19/11/2019 của Chính phủ.
Thanh tra viên, người được giao thực hiện nhiệm vụ thanh tra chuyên ngành đất đai đang thi hành công vụ có quyền: Phạt cảnh cáo; Phạt tiền đến 500.000 đồng; Tịch thu các giấy tờ đã bị tẩy xóa, sửa chữa, làm sai lệch nội dung; giấy tờ giả đã sử dụng trong việc sử dụng đất; Áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất trước khi vi phạm. Chánh Thanh tra Sở, Trưởng đoàn thanh tra chuyên ngành đất đai do Tổng cục trưởng Tổng cục Quản lý đất đai, Giám đốc Sở, Chánh Thanh tra Sở Tài nguyên và Môi trường ra quyết định thanh tra và thành lập Đoàn thanh tra có quyền: Phạt cảnh cáo; Phạt tiền đến 50.000 đồng; Tịch thu các giấy tờ đã bị tẩy xóa, sửa chữa, làm sai lệch nội dung; giấy tờ giả đã sử dụng trong việc sử dụng đất; Tước quyền sử dụng giấy phép hoạt động dịch vụ tư vấn trong lĩnh vực đất đai có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động dịch vụ tư vấn trong lĩnh vực đất đai có thời hạn; Áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả quy định tại khoản 3 Điều 5 Nghị định này. Trưởng đoàn thanh tra Bộ Tài nguyên và Môi trường có quyền: Phạt cảnh cáo; Phạt tiền đến 250.