phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chƣơng, cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1: Lý luận về phòng, chống tham nhũng trong ngành giáo dục ở Việt Nam. Chƣơng 2: Thực trạng công tác phòng, chống tham nhũng trong ngành giáo dục ở Việt Nam hiện nay. Chƣơng 3: Quan điểm, giải pháp tăng cƣờng phòng, chống tham nhũng trong ngành giáo dục ở Việt Nam hiện nay. 9 CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG NGÀNH GIÁO DỤC Ở VIỆT NAM 1.
Khái niệm và hình thức của tham nhũng trong ngành giáo dục 1. Khái niệm tham nhũng trong ngành giáo dục Môi trƣờng giáo dục là nơi đào tạo lực lƣợng tri thức cho xã hội tƣơng lai, vì vậy cần là nơi liêm chính, làm gƣơng để đào tạo ra những con ngƣời có năng lực. Do đó, phòng chống tham nhũng trong ngành giáo dục cần đƣợc đặc biệt quan tâm. Theo Viện quốc tế về công tác kế hoạch hóa giáo dục (IIEP) thuộc Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hoá của Liên Hợp Quốc (UNESCO), định nghĩa tham nhũng trong giáo dục là “việc sử dụng cơ sở công vì lợi ích riêng tư gây tác động đến việc tiếp cận giáo dục một cách có chất lượng và công bằng” [46, tr 17].
Tham nhũng trong ngành giáo dục đƣợc thực hiện dƣới nhiều hình thức khác nhau khi các quan chức sử dụng quyền lực công của mình để thực hiện những lợi ích riêng của cá nhân hoặc nhóm lợi ích, hành vi đó sẽ làm giảm cơ hội tiếp cận với nền giáo dục phát triển, chất lƣợng của học sinh, làm mất cân bằng giáo dục. Theo IIEP tham nhũng trong giáo dục có 2 loại “gốc” và “ngọn”. Hai hình thức tham nhũng này có mối quan hệ qua lại lẫn nhau. Tham nhũng “gốc” lan và ăn xuống bên dƣới, còn tham nhũng “ngọn” đƣợc tham nhũng “gốc” nuôi lớn và phát triển.
Theo Tổ chức minh bạch thế giới (Towards Transparency), tham nhũng trong ngành giáo dục “là hành vi lợi dụng chức vụ của các cán bộ, giáo viên trong trường học để chiếm đoạt làm của riêng”[21].Với phạm vi định hƣớng hẹp hơn IIEP về mặt chủ thể chỉ bao gồm các cán bộ, giáo viên trong trƣờng học. Dựa trên quá trình khảo sát và nghiên cứu thực tế, Tổ chức Minh bạch thế 10 giới đã đƣa ra các hình thức tham nhũng chủ yếu ở Việt Nam và dựa trên các báo cáo đó, nhận thấy rằng tham nhũng xảy ra thƣờng xuyên và có ảnh hƣởng xấu nhất là ở trong chính các nhà trƣờng, nơi trực tiếp giảng dạy và đào tạo học sinh, nơi chất lƣợng giảng dạy ảnh hƣởng đến chất lƣợng học sinh. Dƣới một góc độ khác và nghiêng nhiều về đạo đức, Liên Hợp Quốc lại cho rằng tham nhũng trong giáo dục còn thể hiện nhiều hơn ở những hành vi lạm dụng tình dục. Trong báo cáo tham nhũng toàn cầu về giáo dục của Liên Hợp Quốc (UN) cho rằng “Hành vi lạm dụng tình dục trong lớp học là hành vi tham nhũng bởi đó thực chất là lạm dụng những quyền được giao”[4].
Mục đích của hành vi tham nhũng là nhận đƣợc một lợi ích nào đó, lợi ích ở đây đƣợc xác định bao gồm lợi ích vật chất và lợi ích tinh thần. Khi xác định lợi ích vật chất mà các chủ thể đạt đƣợc khi thực hiện hành vi tham nhũng rất khó, vì thƣờng sẽ có xu hƣớng che giấu, kê khai không đúng và không đầy đủ, thì việc xác định lợi ích tinh thần lại càng khó hơn, vì các chủ thể của những lợi ích này phần lớn là học sinh. Việc lạm dụng chức vụ, quyền hạn đƣợc giao trong trƣờng học để thực hiện những hành vi quấy rối tình dục ngày càng có xu hƣớng gia tăng, nhƣng hiện nay rất khó để phát hiện ra hành vi này khi cơ chế bảo vệ ngƣời tố cáo hành vi tham nhũng đó vẫn chƣa đƣợc thực thi trên thực tế có hiệu quả. Khi đứng trên góc độ nghiên cứu hành vi tham nhũng trong ngành giáo dục dƣới góc độ nguyên nhân từ chính sách, TS Bùi Trân Phƣợng- Hiệu trƣởng trƣờng Đại học Hoa Sen cho rằng “Trong hệ thống giáo dục, cơ chế “xin – cho” là mấu chốt dẫn đến hành vi tham nhũng, nguy hiểm hơn nữa là khi xã hội coi hành vi đó là bình thường” [12].
Qua cuộc trao đổi với phóng viên Báo pháp luật thành phố Hồ Chí Minh, Bà Phƣợng cũng nhận định rằng, tham nhũng trong ngành giáo dục đặc biệt là giáo dục phổ thông ở Việt Nam là do cơ chế “Xin-cho”. Khi sự mất cân bằng về chất lƣợng các trƣờng học 11 cũng nhƣ các lớp học ảnh hƣởng đến cơ hội tiếp cận giáo dục của học sinh, đó chính là xâm phạm đến quyền đi học của học sinh. Khi các trƣờng học ngay cả các trƣờng công lập cũng có sự chênh lệch về chất lƣợng giữa các địa phƣơng hay chính các lớp học đó. Vậy thì những cơ chế đó đang tạo cơ hội cho các hành vi “chạy trường, chạy lớp” đang thƣờng xuyên xảy ra.
Nhƣng một sự thật là không có quy định nào bắt buộc phải học trƣờng đó, lớp đó mà là do phụ huynh và học sinh tự nguyện và cảm thấy đó là cơ chế bình thƣờng, chấp nhận để nó xảy. Đồng quan điểm trên, GS. TS Nguyễn Đình Cử cho rằng “Tham nhũng trong hệ thống giáo dục là những hình thức ăn cắp hay gian lận trong quy chế đào tạo, bao gồm: việc mua sắm, xây dựng trường học, sự phân bổ sai mục đích các nguồn lực dự kiến chi cho giáo dục, hối lộ để được lợi ích từ giáo dục như điểm số, bằng cấp”[8]. Dựa trên kết quả điều tra xã hội học về tham nhũng năm 2005 do dự án “Nghiên cứu đấu tranh chống tham nhũng” do Ban Nội chính Trung ƣơng tiến hành, đã đƣa ra những hình thức cụ thể của tham nhũng trong giáo dục phổ thông từ các hình thức tham nhũng “vặt” đến tham nhũng “chính sách’ trong giáo dục.
Việc tham nhũng trong việc phân bổ chính sách trong hệ thống giáo dục dẫn đến tình trạng không cân đối về chất lƣợng giáo dục xâm phạm đến quyền tiếp cận nền giáo dục của học sinh. Tuy nghiên cứu chƣa chỉ ra đƣợc mức độ nguy hiểm của từng hình thức nhƣng cũng đã đƣa ra một bức tranh mô phỏng về tính trạng tham nhũng trong giáo dục phổ thông ở Việt Nam xảy ra ở hầu hết các cơ quan từ các sở giáo dục - đào tạo đến các trƣờng học hay chính giáo viên cũng có hành vi tham nhũng, nó đang ăn sâu vào tiềm thức của ngƣời dân ảnh hƣởng rất lớn đến uy tín của giáo dục phổ thông. Thông qua xem xét khái quát về vấn đề tham nhũng trong ngành giáo dục hiện nay dƣới nhiều góc độ nghiên cứu khác nhau, có thể thấy những đặc trƣng của tham nhũng trong ngành giáo dục ở Việt Nam nhƣ sau: 12 Thứ nhất: Chủ thể thực hiện bao gồm những người có chức vụ, quyền hạn trong ngành giáo dục, phụ huynh học sinh, học sinh trong cả khu vực trường công và trường tư. Chủ thể ở đây ngoài là những ngƣời có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan quản lý giáo dục, cơ sở giáo dục công lập, mà còn diễn ra tại các cơ sở giáo dục tƣ thục.
Với vai trò là bên sử dụng dịch vụ giáo dục các chủ thể nhƣ học sinh, phụ huynh học sinh, các đơn vị thầu… đã tiếp tay và bao che cho hành vi đó, khiến nó trở lên phức tạp hơn. Thứ hai: Mục đích của hành vi tham nhũng trong ngành giáo dục là vụ lợi (bao gồm lợi ích vật chất và lợi ích phi vật chất). Ngƣời có chức vụ, quyền hạn phải thực hiện hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn đang đƣợc phân công để không làm hoặc làm trái với công vụ mà mình phải thực hiện đúng với quy định của pháp luật, xâm hại đến lợi ích chung của nhà nƣớc, của xã hội và của các chủ thể khác. Ngoài ra các chủ thể khác lợi dụng những điều kiện sẵn có của mình để tác động đến ngƣời có chức vụ, quyền hạn trong ngành giáo dục để nhằm đạt đƣợc lợi ích của mình.
Động cơ vì vụ lợi là điều kiện của hành vi tham nhũng. Ngoài những lợi ích vật chất đó, ngƣời có chức vụ, quyền hạn trong ngành giáo dục còn bị chi phối bởi các lợi ích phi vật chất nhƣ: Bí mật thông tin, mối quan hệ, tình dục. Thứ ba: hành vi của các chủ thể bao gồm cả hành động và không hành động: Khi ngƣời có chức vụ quyền hạn khi thực hiện công vụ mà thực hiện không đúng, không đầy đủ hoặc không thực hiện nhiệm vụ đƣợc giao nhằm mục đích vụ lợi đều đƣợc coi là hành vi tham nhũng. Trong trƣờng hợp ngƣời có chức vụ, quyền hạn có đủ điều kiện để nhận thấy rằng có thể xảy ra hành vi vi phạm pháp luật nhƣng vì mong muốn đạt đƣợc một mục đích vụ lợi khác mà không thực hiện đúng chức vụ, quyền hạn của mình cũng đƣợc coi là hành vi tham nhũng.
Đối với các chủ thể khác nhƣ ngƣời dân, học sinh, phụ huynh học sinh, ban đại diện cha mẹ học sinh, không thực hiện đúng nhiệm quyền và 13 nghĩa vụ của mình mà lợi dụng điều kiện hoặc ảnh hƣởng của mình làm ảnh hƣởng đến việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của các chủ thể có chức vụ, quyền hạn trong ngành giáo dục nhằm đạt đƣợc những lợi ích riêng Thứ tư: Là sự biến tướng của văn hóa “quà cáp” được xã hội chấp nhận và sống chung. Truyền thống “tôn sư trọng đạo” là truyền thống tốt đẹp nhƣng lại bị biến tƣớng thành các hình thức tham nhũng khi tính chất và mục đích của hành vi tặng quà không đơn thuần chỉ là “trọng đạo” nữa. Sự biến tƣớng này trở thành thông lệ không chỉ trong hành xử trong thực hiện công vụ ở nƣớc ta, đặc biệt là các khu vực công, bất cứ một dịp lễ tết hay làm hồ sơ đều có quà đối với ngƣời thực hiện đặc biệt trong tuyển dụng và khi thực hiện dịch vụ công trong ngành giáo dục. Qua một số quan điểm và đặc trƣng của tham nhũng trong ngành giáo dục trên ta có thể nhận định rằng “Tham nhũng trong ngành giáo dục hành vi của người có chức vụ quyền hạn hoặc người có quyền và lợi ích trong ngành giáo dục thông qua việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ trách nhiệm của mình khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn và nghĩa vụ nhằm mục đích vụ lợi”.
Phạm vi chủ thể bao gồm cả trong khu vực công lập và khu vực tƣ.