Chương 1: Một số vấn đề lý luận về phòng ngừa tham nhũng trong khu vực công Chương 2: Thực tiễn và kiến nghị góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa tham nhũng trong khu vực công ở Việt Nam 5 CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG NGỪA THAM NHŨNG TRONG KHU VỰC CÔNG 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa phòng ngừa tham nhũng trong khu vực công 1. Khái niệm Để hiểu rõ hơn về PNTN trong khu vực công, trước hết cần làm rõ một số khái niệm sau: Khái niệm khu vực công Theo giáo trình Hành chính công của Học viện Hành chính Quốc gia thì khu vực công là môt thuật ngữ được sử dung phổ biến trên thế giới từ sau chiến tranh thế giới thứ hai. Khu vực công khái quát một khu vực kinh tế - xã hội rộng tồn tại ở mọi quốc gia.
Stiglitz (nhà Kinh tế học người Mỹ, giáo sư Trường Đại học Columbia), một cơ quan hay đơn vị được xếp vào khu vực công khi có hai đặc điểm: Một là, về phương diện lãnh đạo, trong một chế độ dân chủ, những người chịu trách nhiệm lãnh đạo các cơ quan công lập đều được công chúng bầu ra hoặc được chỉ định (trực tiếp hoặc gián tiếp), hoạt động của các cơ quan này phải phục vụ cho đại đa số lợi ích của cộng đồng tức là khu vực công là khu vực phi lợi nhuận. Hai là, về quyền lực hoạt động, các đơn vị trong khu vực công được giao một số quyền hạn nhất định có tính chất bắt buộc, cưỡng chế mà các cơ quan tư nhân không thể có được. Giáo sư Lionel Ouellet thuộc Trường Hành chính Quốc gia Québec - Canada định nghĩa: “Khu vực công là toàn bộ các cơ quan, các viên chức của cơ quan đó và các hoạt động của họ mà mục tiêu và mục đích đã được xã hội hóa tổng thể. Sự tồn tại và hoạt động của khu vực công đều phụ thuộc vào hệ thống chính trị”1.
Tóm lại, có thể hiểu khu vực công hay khu vực nhà nước là khu vực hoạt động kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội mà Nhà nước là người quyết định. Khái niệm tham nhũng Tham nhũng là một hiện tượng xã hội gắn liền với sự hình thành giai cấp, sự ra đời, tồn tại và phát triển của bộ máy nhà nước. Với mức độ tác động và hậu quả nguy hại mà tham nhũng gây ra cho nền kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của một quốc gia và còn có thể dẫn đến sự sụp đổ của cả một thể chế thì tham nhũng được xem là một căn bệnh nguy hiểm cho bất kỳ quốc gia nào. 1 Đinh Lương Minh Anh (2019), So sánh Thanh tra, kiểm tra khu vực công và khu vực tư, trang thông tin điện tử Viện Chiến lược và Khoa học Thanh tra, http://www.vn/so-sanh-thanh-tra-kiem-tra-khu-vuc-cong-va-khu-vuc- tu_t164c2714n2821tn.
6 Từ điển Black Law - cuốn từ điển pháp luật nổi tiếng thế giới đã định nghĩa: “Tham nhũng là hành vi cố ý làm trái, lợi dụng công vụ nhằm trục lợi cho cá nhân hoặc cho những kẻ có liên quan tới hành động đó mà trái với quyền lợi của những người khác”. Theo Tổ chức Minh bạch quốc tế (TI) - một tổ chức phi chính phủ đi đầu trong nỗ lực chống tham nhũng thì “Tham nhũng là hành vi lạm dụng chức vụ, quyền hạn để phục vụ cho lợi ích cá nhân”. Hiện nay có rất nhiều cách tiếp cận khác nhau về khái niệm tham nhũng. Tuy vậy, không nhiều học giả có thể đưa ra định nghĩa đầy đủ về tham nhũng, có thể đứng ở khía cạnh này hoặc khía cạnh khác mà thôi, qua đó có thể thấy tham nhũng phức tạp hơn những gì mà người ta biết và phổ biến đến mức khó có một định nghĩa đúng vào đủ để làm hài lòng những ai biết về nó2.
Theo từ điển tiếng Việt thì “Tham nhũng là lợi dụng quyền hành để nhũng nhiễu dân và lấy của”3. Theo quan niệm này tham nhũng gồm hai hành vi phối hợp với nhau là hành vi nhũng nhiễu của người có quyền và hành vi thu lợi bất chính từ việc lạm dụng quyền đó. Đối với pháp luật Việt Nam, tại khoản 1 Điều 3 Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 (Luật PCTN 2018) quy định: “Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi”, quy định này hoàn toàn giống với Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2007, năm 2012) (Luật PCTN 2005). Khái niệm người có chức vụ, quyền hạn được giải thích ngay tại khoản 2 Điều 3 của Luật này bằng phương pháp liệt kê.
Tóm lại, tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn theo quy định của pháp luật đã lợi dụng hoặc lạm dụng chức vụ, quyền hạn đó thực hiện hành vi trái pháp luật nhằm vụ lợi, nhằm đạt được những lợi ích vật chất, tinh thần hay những lợi ích khác, cho bản thân hay cho người khác, “hay nói một cách khác tham nhũng là việc sử dụng hoặc chiếm đoạt bất hợp pháp công quyền hay nguồn lực tập thể”4. Khái niệm phòng ngừa tham nhũng PCTN là bao gồm các hoạt động của hệ thống cơ quan Đảng, bộ máy nhà nước, các tổ chức chính trị xã hội, các tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội và toàn thể nhân dân, căn cứ vào đường lối, chủ trương của Đảng và pháp luật của Nhà nước để phòng ngừa, ngăn chặn và xử lý những hành vi tham nhũng nhằm bảo vệ lợi ích 2 Nguyễn Cảnh Hợp, Nguyễn Thi Nhàn, Nguyễn Thị Thiện Trí (2012), Chính sách PCTN ở Việt Nam và vấn đề bảo đảm quyền con người, quyền công dân, Đề tài Nghiên cứu khoa học các trường, tr. 3 Đại từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 1998, tr. 4 Đinh Văn Minh (2019), Một số vấn đề về tham nhũng và nhũng nội dung cơ bản của Luật PCTN năm 2018, Nhà xuất bản Lao động, tr.
7 hợp pháp của Nhà nước, cơ quan, tổ chức và công dân, góp phần quan trọng vào việc giữ vững an ninh chính trị - xã hội, bảo vệ chế độ và bảo đảm cho kinh tế - xã hội đất nước phát triển bền vững5. “PNTN theo Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng là việc quốc gia thành viên xây dựng, thực hiện, duy trì các biện pháp được quy định trong Chương II của Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng nhằm chủ động khắc phục, ngăn chặn, loại bỏ những nguyên nhân và điều kiện làm nảy sinh, dung dưỡng hành vi tham nhũng; loại trừ hành vi tham nhũng ra khỏi đời sống xã hội và hoạt động của bộ máy nhà nước”6. Tóm lại, PNTN chính là việc ngăn chặn không để các hành vi tham nhũng xảy ra. Khái niệm phòng ngừa tham nhũng trong khu vực công PNTN trong khu vực công được hiểu là ngăn không để tham nhũng xảy ra trong khu vực công, là hoạt động của các cơ quan, tổ chức, đơn vị và cá nhân nhằm làm bớt đi các điều kiện tham nhũng, bao gồm các hoạt động như ban hành các văn bản để điều chỉnh hành vi tham nhũng; tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức; công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan; minh bạch tài sản thu nhập; xây dựng và thực hiện chế độ, định mức, tiêu chuẩn, cải cách hành chính… 1.
Đặc điểm Đối tượng áp dụng: là những chủ thể trong khu vực công Chủ thể trong khu vực công có thể hiểu là các cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập, các tổ chức, cán bộ, công chức, là người có chức vụ, quyền hạn. Người có chức vụ, quyền hạn theo khoản 2 Điều 3 Luật PCTN 2018 bao gồm: “Cán bộ, công chức, viên chức; sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn - kỹ thuật trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân; cán bộ lãnh đạo, quản lý trong doanh nghiệp của Nhà nước; cán bộ lãnh đạo, quản lý là người đại diện phần vốn góp của Nhà nước tại doanh nghiệp; người được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ có quyền hạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó”. Những chủ thể trong khu vực công không nhất thiết phải là người có chức danh lãnh đạo quản lý mà họ có thể là bất kỳ ai có nhiệm vụ, quyền hạn. 5 Nguyễn Cảnh Qúy (2021), Quan điểm phòng, chống tham nhũng trong văn kiện Đại hội XIII của Đảng và những giải pháp thực hiện, Trang thông tin điện tử Học viện Chính trị Công an nhân dân, Nguồn: http://hvctcand.vn/chong-dien- bien-hoa-binh/quan-diem-phong-chong-tham-nhung-trong-van-kien-dai-hoi-xiii-cua-dang-va-nhung-giai-phap-thuc-hien- 2258 (truy cập ngày 10/4/2022).
6 Ngô Mạnh Hùng (2018), Các biện pháp phòng ngừa tham nhũng theo Công ước của Liên Hợp quốc về chống tham nhũng và yêu cầu hoàn thiện pháp luật của Việt Nam, Trang thông tin điện tử Thanh tra Việt Nam, Nguồn: https://thanhtravietnam.vn/nghien-cuu-trao-doi/cac-bien-phap-phong-ngua-tham-nhung-theo-cong-uoc-cua-lien-hop- quoc-ve-chong-tham-nhung-va-yeu-cau-hoan-thien-phap-luat-cua-viet-nam-182095. 8 PNTN trong khu vực công là việc ngăn các chủ thể này có các hành vi tham nhũng, ngăn việc lợi dụng quyền lực của các chủ thể để thu lợi riêng. Nội dung phòng ngừa: là ngăn ngừa không để tình trạng tham nhũng xảy ra trong khu vực công. Phạm vi phòng ngừa: áp dụng đối với khu vực nhà nước và trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ.
PNTN sẽ kiểm soát quyền hạn, hành vi công vụ của các chủ thể trong khu vực công để không xảy ra kẽ hở có thể thực hiện hành vi tham nhũng. Ý nghĩa của việc phòng ngừa tham nhũng trong khu vực công Phòng ngừa tham nhũng trong khu vực công góp phần bảo vệ chế độ, xây dựng Nhà nước pháp quyền Nhà nước ta ra đời là thành quả của cuộc cách mạng nhân dân do Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo. Để có thể xây dựng được nhà nước kiểu mới - Nhà nước xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân, toàn Đảng và toàn dân ta đã phải tiến hành đấu tranh với các tệ nạn, tiêu cực xã hội trong đó hành vi tham nhũng và tội phạm về tham nhũng là một vấn đề nổi bật. Bác Hồ từng nói: “Tham ô, lãng phí, quan liêu là những xấu xa của chế độ cũ”7.
Đấu tranh chống tham nhũng là cuộc đấu tranh khó khăn, lâu dài nhưng cấp bách và phải thực hiện cho được bởi một chế độ dân chủ, vững mạnh, một xã hội tốt đẹp trong đó các giá trị công bằng, dân chủ và đạo đức xã hội được đề cao thì các tệ nạn xã hội và tội phạm trong đó có tham nhũng phải bị đẩy lùi và loại bỏ.