mở đầu công cuộc đổi mới đất nước với tinh thần, thái độ nghiêm túc “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật” [34, tr.12] đã chỉ rõ: Đối với những chủ trương có quan hệ trực tiếp tới đời sống nhân dân trên phạm vi cả nước cũng như ở các địa phương và đơn vị cơ sở, cấp ủy đảng hoặc cơ quan chính quyền phải trưng cầu ý kiến nhân dân trước khi quyết định. Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, đó là nền nếp hàng ngày của xã hội mới, thực hiện chế độ nhân dân lao động tự quản lý nhà nước của mình [34, tr. Đại hội VI đã rút ra 4 bài học, trong đó bài học đầu tiên là: trong toàn bộ hoạt động của mình, Đảng phải quán triệt quan điểm “Lấy dân làm gốc”, “Xây dựng và phát huy quyền làm chủ của nhân dân lao động”. Báo cáo chính trị tại Đại hội còn phân tích thêm: “Bài học lớn rút ra từ những năm qua là trong điều kiện đảng cầm quyền, phải đặc biệt chăm lo củng cố sự liên hệ giữa Đảng và nhân dân; tiến hành thường xuyên cuộc đấu tranh ngăn ngừa và khắc phục chủ nghĩa quan liêu.
Mỗi đảng viên cộng sản phải thật sự vừa là người lãnh đạo, vừa là người đầy tớ thật trung thành của nhân dân. Mọi chủ trương, chính sách của Đảng phải xuất phát từ lợi, nguyện vọng và khả năng của nhân dân lao động, phải khơi dậy được sự đồng tình, hưởng ứng của quần chúng” [34, tr. Đại hội 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com VII của Đảng (1991) thông qua Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội đã xác định: “Nhà nước có liên hệ thường xuyên và chặt chẽ với nhân dân, tôn trọng và lắng nghe ý kiến của nhân dân, chịu sự giám sát của nhân dân. Có cơ chế và biện pháp kiểm soát, ngăn ngừa và trừng trị tệ quan liêu, tham nhũng, lộng quyền, vô trách nhiệm, xâm phạm quyền dân chủ của công dân” [36, tr.
Tiếp đó, trong Nghị quyết của Hội nghị Trung ương tám (khóa VII) tháng 1 năm 1995 nhấn mạnh: Hoàn thiện những quy định về bầu cử, ứng cử, hiệp thương giới thiệu người ứng cử. Tăng thêm đại biểu là người ngoài đảng vào các cơ quan dân cử; Bảo đảm quyền của nhân dân giám sát hoạt động của Nhà nước; Cải tiến chế độ tiếp xúc, báo cáo của đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân với cử tri; Phát huy vai trò nhân dân tham gia quản lý nhà nước, vừa nâng cao chế độ dân chủ đại diện vừa mở rộng và phát huy chế độ dân chủ trực tiếp, nhất là ở cơ sở.Nghị quyết Hội nghị Trương ương tám (khóa VII) là bước đột phá trong việc đổi mới hệ thống chính trị mà trọng tâm, trụ cột là nhà nước. Nhiệm vụ trọng tâm cải cách một bước nền hành chính nhà nước, chính là đáp ứng yêu cầu bức xúc của nhân dân trong các giao dịch dân sự, phát triển kinh tế, tổ chức đời sống - xã hội trong công cuộc đổi mới. Văn kiện Đại hội VIII của Đảng (1996) xác định: “Xây dựng Nhà nước xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, lấy liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức làm nền tảng, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo.
Thực hiện đầy đủ quyền làm chủ của nhân dân, giữ nghiêm kỷ cương xã hội, chuyên chính với mọi hành động xâm phạm lợi ích của Tổ quốc và nhân dân” [37, tr. Như vậy, đến Đại hội Đảng lần thứ VIII, cụm từ Nhà nước “của dân, do dân, vì dân”được chính thức đưa vào văn kiện Đại hội. Đại hội VIII tiếp tục xác định “xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là một nội dung cơ bản của đổi mới hệ thống chính trị ở nước ta. Phải có cơ chế và cách làm cụ thể để thực hiện phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kiểm tra” đối với các chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước.
Thực hiện tốt cơ chế làm chủ của nhân dân: làm chủ thông qua đại diện, làm chủ trực tiếp cùng các hình thức tự quản tại cơ sở” [37, tr. Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII đã thông qua Nghị quyết về “Phát huy quyền làm chủ của nhân dân, tiếp tục xây dựng nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong sạch, vững mạnh”. Nghị quyết đề ra nhiệm vụ đầu tiên là: “Mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong xây dựng và quản lý nhà nước”. Với tinh thần: “Nâng cao chất lượng chế độ dân chủ đại diện, mở rộng và có cơ chế từng bước thực hiện chế độ dân chủ trực tiếp một cách thiết thực, đúng hướng và có hiệu quả”.
Như vậy, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chủ trương để bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Điều 11, Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (1992) khẳng định “Công dân thực hiện quyền làm chủ của mình ở cơ sở bằng cách tham gia công việc của Nhà nước và xã hội, có trách nhiệm bảo vệ của công, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, giữ gìn an ninh quốc gia và trật tự, an toàn xã hội, tổ chức đời sống công cộng”. Dân chủ ở cơ sở Trong việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, dân chủ ở cơ sở có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thực hành dân chủ đòi hỏi công tác tổ chức thực tiễn hết sức rộng lớn bắt đầu từ cơ sở, nơi trực tiếp giải quyết các nhu cầu, lợi ích của nhân dân.
Đây là nơi biểu hiện dân chủ hết sức rõ ràng. Lênin khẳng định: “Hãy học tập việc thực hiện các chế độ dân chủ trong thực tiễn từ cơ sở. Hãy phát động quần chúng để mọi người đều thực sự tham gia trực tiếp vào quản lý. Không phải chỉ tuyên truyền về dân chủ, tuyên bố và ra sắc lệnh về dân chủ là đủ, không phải chỉ giao trách nhiệm thực hiện chế độ dân chủ cho những người 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đại diện nhân dân trong những cơ quan đại diện là đủ.
Cần xây dựng ngay chế độ dân chủ bắt đầu từ cơ sở, dựa vào sáng kiến của bản thân quần chúng, với sự tham gia thực sự của quần chúng vào tất cả đời sống của nhà nước. Dân chủ cho quần chúng nhân dân thực hành dân chủ rộng rãi chính là sức mạnh của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa” [65, tr. Cơ sở là nơi hàng ngày diễn ra mọi hoạt động đời sống của nhân dân, là nơi trực tiếp giải quyết các nhu cầu và lợi ích của nhân dân lao động. Cơ sở là nền tảng của xã hội, là địa bàn mà mọi chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước được đưa vào cuộc sống của nhân dân, được tổ chức thực hiện một cách trực tiếp.
Cơ sở cũng là nơi thẩm định, đánh giá tính chuẩn xác, hiệu lực, hiệu quả của những chủ trương, đường lối, chính sách pháp luật. Cơ sở là nơi trực tiếp giải quyết mối quan hệ giữa Nhà nước với nhân dân, là nơi mọi quyền lực của nhân dân dễ bị xâm phạm, nơi mà nhân dân đang có nhiều đòi hỏi về dân chủ, cũng là nơi có điều kiện thực hiện quyền dân chủ một cách trực tiếp rộng rãi nhất. Ở nước ta hiện nay, cơ sở được xác định ở các loại hình: loại hình địa bàn hành chính gồm có xã, phường, thị trấn. Dưới đó là thôn, làng, ấp, tổ dân phố, trong đó chủ yếu là thôn, làng, xã vì: nông thôn, làng, xã Việt Nam là nơi sinh sống của giai cấp nông - lực lượng xã hội đông đảo nhất trong cơ cấu dân cư - xã hội ở nước ta; loại hình cơ quan gồm: các cơ quan nghiên cứu tham mưu, các đơn vị hành chính sự nghiệp; loại hình doanh nghiệp gồm những đơn vị sản xuất kinh doanh của các thành phần kinh tế.
Thực hiện dân chủ ở cơ sở là thực hiện những nội dung về dân chủ một cách trực tiếp và rộng rãi đối với từng người dân, nhằm phát huy cao độ quyền làm chủ của nhân dân lao động trong phát triển sản xuất, tổ chức đời sống, quản lý xã hội, giữ gìn an ninh trật tự cộng đồng. Cơ sở là nơi diễn ra các trạng thái 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân chủ về chính trị, tư tưởng, kinh tế, tổ chức, văn hóa xã hội…một cách trực tiếp, sinh động và rất nhạy cảm đối với con người. Dân chủ ở cơ sở được thực hiện thông qua các tổ chức trong hệ thống chính trị ở cơ sở và trình độ nhận thức đúng đắn với khả năng tổ chức thực hiện của mỗi người. Dân chủ ở cơ sở được thực hiện dưới hai hình thức: dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện.
Dân chủ trực tiếp là mọi người dân đều được tham gia vào các hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, các công việc của đất nước, tất cả công dân được tham gia một cách bình đẳng không phân biệt giới tính, địa vị xã hội, tôn giáo… và được tham gia trực tiếp vào các quyết định liên quan đến chính trị, kinh tế, xã hội, đời sống dân sinh, được tham gia đóng góp ý kiến hay biểu quyết theo đa số. Dân chủ trực tiếp còn được thể hiện qua việc bầu cử những người đại diện cho mình như bầu hội đồng nhân dân các cấp, Quốc hội. Dân chủ đại diện là hình thức nhân dân thể hiện quyền làm chủ của mình tham gia quản lý nhà nước và xã hội thông qua hoạt động của những người đại diện, cơ quan đại diện của chính quyền, hội đồng nhân dân, Quốc hội, Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân. Hai hình thức dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện kết hợp, bổ sung lẫn nhau nhằm thực hiện quyền làm chủ của nhân dân.
Dân chủ ở cơ sở là nói tới sự làm chủ của nhân dân ở thôn, làng, xã, phường trong việc ban hành và thực hiện các quyết định quan trọng về chính trị, kinh tế, xã hội trước hết trong phạm vi thôn, xã.