Chương 1: Đảng bộ tỉnh Hà Tĩnh lãnh đạo xây dựng nền giáo dục mới trong năm đầu của chính quyền cách mạng (1945- 1946). Chương 2: Đảng bộ tỉ nh Hà Tĩ nh lãnh đạo phát triển giáo dục mới phục vụ kháng chiến và kiến quốc (1946- 1950) Chương 3: Đảng bộ tỉnh Hà Tĩnh lãnh đạo thực hiện chủ trương cải cách giáo dục (1950-1954) 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: ĐẢNG BỘTỈ NH HÀ TĨ NH LÃNH ĐẠO XÂY DỰNG NỀN GIÁO DỤC MỚI TRONG NĂM ĐẦU CỦA CHÍNH QUYỀN CÁCH MẠNG (1945 - 1946) 1. Vài nét về tình hình giáo dục Hà Tĩ nh trước Cách mạng tháng Tám Hà Tĩnh là một trong những vùng đất “Địa linh nhân kiêt” đã có những đóng góp đáng kể vào thành tựu văn hoá - giáo dục của Việt Nam. Đây là nơi học vấn, khoa cử phát triển có truyền thống, vào thời nào, địa phương nào cũng có người học giỏi, khoa giáp đỗ đạt cao, đã đóng góp cho đất nước những người con ưu tú, lỗi lạc như Mai Thúc Loan, Nguyễn Biểu, hay Nguyễn Công Trứ, Phan Đình Phùng…và những danh nhân văn hoá, những nhà khoa học, các sử gia nổi tiếng, các nhà thơ, nhà văn thiên tài.
Từ khi Đảng bộ Hà Tĩnh ra đời, dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ phong trào cách mạng Hà Tĩnh đã chuyển sang một giai đoạn mới. Cuối tháng 12- 1929, chi bộ Đông Dương cộng sản Đảng của Trường Tiểu học Pháp - Việt, thị xã Hà Tĩnh được thành lập do đồng chí Lê Bá Cảnh làm bí thư. Đầu năm 1930, các chi bộ Đông Dương cộng sản Liên Đoàn lần lượt ra đời ở Can Lộc (Thiên Lộc, Hựu Lộc, Đại Lộc…). Cũng vào đầu năm 1930, khi đồng chí Trần Hữu Thiên (tức Lai, tức Nguyễn Trung Thiên) được Đông Dương cộng sản Đảng cử vào xây dựng cơ sở Hà Tĩnh, thì các chi bộ Phù Việt (Thạch Hà), Hà Linh (Hương Khê), Trường Tiểu học Thịnh Xá (Hương Sơn)… được xây dựng.
Vào cuối tháng 3-1930, được sự uỷ nhiệm của Xứ uỷ Trung kỳ, đồng chí Trần Hữu Thiên vào Hà Tĩnh bắt liên lạc với các tổ chức cơ sở Đông Dương cộng sản Đảng và Đông Dương cộng sản Liên đoàn để thống nhất về tổ chức, tiến hành Hội nghị thành lập Đảng bộ lâm thời Hà Tĩnh. Hội nghị được tiến hành tại một địa điểm gần bến đò Thượng Trụ (xã Thiên Lộc, Can 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hội nghị cử ra Ban Chấp hành lâm thời của Đảng bộ do đồng chí Trần Hữu Thiên làm bí thư. Năm 1932, trong Chương trình hành động, Đảng đã đề ra những yêu sách là hết thảy con cái các nhà lao động được học cho tới 16 tuổi bằng tiếng mẹ đẻ, được học nghề bách nghệ, giáo dục do Nhà nước và bọn chủ phải chịu tổn phí.
Chương trình hành động của Đoàn thanh niên Cộng sản năm 1933 còn yêu cầu dân chủ hoá các trường học, đòi tự do mở trường tư, tự do tổ chức việc chỉ huy trường học, cấm dạy về tôn giáo, cấm cách Pháp hoá bằng bắt học tiếng Pháp. Trong Bản án chế độ thực dân Pháp của Nguyễn Ái Quốc và trong Bản yêu sách của nhân dân An Nam những năm 20 đã đòi quyền tự do giáo dục, thành lập các trường kỹ thuật và chuyên nghiệp ở tất cả các tỉnh cho người bản xứ. Đối với các tổ chức Công hội và Nông hội, Nguyễn Ái Quốc đã nêu rõ: lập trường học cho công nhân; lập trường cho con cháu công nhân; lập nơi xem sách báo… (Công hội) và hết sức mở mang giáo dục như lập trường, tổ chức nhà xem sách… (Nông hội). Từ đường lối đó, việc dạy chữ quốc ngữ cho quần chúng được khuyến khích thành phong trào rầm rộ, việc sử dụng những học sinh lớn ở các trường tiểu học, cao đẳng tiểu học về tham gia phong trào ở địa phương được chú ý.
Chỉ tính trong 4 huyện Can Lộc, Đức Thọ, Thạch Hà và Nghi Xuân đã mở được 200 lớp với 4.335 người học. Trong những ngày sôi sục đấu tranh đó, nhiều nhà trường trong tỉnh đã bị thực dân Pháp và binh lính Nam triều sử dụng làm nơi đóng quân để đàn áp phong trào cách mạng, còn những giáo viên và học sinh bãi khoá về điạ phương hoà mình vào cao trào Xôviết các địa phương như Dương Lung, Hồ Văn Ninh,… ở Đức Thọ. Ở Hương Sơn, trường Thịnh Xá (nay là xã Sơn Thịnh), Phố Châu (xã Sơn Phố) đã lập ra Sinh hội trong học sinh lớn tuổi để bồi dưỡng thành những đảng viên sau này. Riêng trường Thịnh Xá có đến 30 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học sinh lập thành 3 tổ hoạt động bí mật như rải truyền đơn, treo cờ đỏ liên lạc, làm nòng cốt cho phong trào đọc sách báo, thể dục thể thao ở địa phương mà sau này nhiều học sinh trở thành đảng viên Đảng Cộng sản rất trung thành, bị địch bắt tra tấn dã man vẫn không khai như Nguyên Bật, Hồ Hảo.
Lo sợ trước cao trào Xôviết Nghệ Tĩnh, thực dân Pháp đã tập hợp lực lượng đàn áp phong trào, tàn sát dã man quần chúng cách mạng. Tại Hà Tĩnh, chúng đã tăng số đồn binh lên đến 54 đồn với đủ loại lính lê dương, khố xanh chia ra đóng khắp nơi trong tỉnh, tiến hành việc bắt bớ, tra khảo dã man quần chúng cách mạng. Quần chúng cách mạng, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đã đoàn kết đấu tranh chống khủng bố trắng. Tình hình đó đã ảnh hưởng ít nhiều đến việc học hành ở các làng xã do một số học sinh lớn tuổi đã tham gia phong trào, có nhiều người bị bắt, thậm chí một số trường học còn bị dùng làm nơi đóng quân càn quét hoặc giam cầm các chiến sĩ Xôviết.
Tuy nhiên, ý thức giác ngộ về việc nâng cao trình độ dân trí vẫn nung nấu âm ỉ trong nhân dân, chờ dịp là bùng lên. Sau một thời gian tạm lắng, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương, phong trào cách mạng của Nghệ An và Hà Tĩnh đã bắt đầu phục hồi. Cùng lúc đó, tình hình thế giới cũng có những biến chuyển, nhất là về việc Chính phủ Mặt trận nhân dân được thành lập ở Pháp đã ảnh hưởng trực tiếp đến tình hình chính trị ở nước ta. Cuộc đấu tranh đòi quyền dân chủ, tự do, cơm áo, hoà bình (1936 - 1939) đã làm dấy lên một phong trào đấu tranh mới mạnh mẽ, công khai suốt từ thành thị đến nông thôn, lập các nghiệp đoàn, tổ chức các phường hội,… Ở Hà Tĩnh, các làng Đông Trung (Hương Sơn), Thịnh Quả (Đức Thọ), Hội Thống, Tiên Điền (Nghi Xuân), Tĩnh Diễn, Đôn Mỹ (Hương Sơn),.
là những nơi có phong trào khá mạnh mẽ. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong thời kỳ này, ở Hà Tĩnh và nói chung trong cả nước, mạng lưới các trường học công lập do chính quyền thực dân xây dựng lên còn rất ít ỏi, thưa thớt. Cùng với phong trào hoạt động công khai về kinh tế, các hoạt động văn hoá cũng được mở mang như lập hiệu sách “Liên thành thư quán” ở tỉnh lỵ Hà Tĩnh, lấy đó làm nơi liên lạc tổ chức Đảng và để phổ biến những sách báo cách mạng như Vấn đề dân cày, báo Tin tức, Nhành lúa, Ý dân, Dân chúng,. Những hoạt động văn hoá công khai đó đã góp phần khuyến khích phong trào học quốc ngữ rộng rãi trong quần chúng.
Đảng Cộng sản Đông Dương đã cử các đồng chí Trần Huy Liệu, Võ Nguyên Giáp, Đặng Thai Mai, Phan Thanh… tham gia tổ chức Hội Truyền bá quốc ngữ, vận động một số nhân sĩ trí thức tiến bộ như Nguyễn Văn Tố, Bùi Kỷ, Trần Trọng Kim… đứng ra thành lập tổ chức Hội tại Hà Nội và xin phép hoạt động công khai. Mặc dù tên Hội chỉ khiêm tốn là Truyền bá quốc ngữ, nhưng trì hoãn mãi đến ngày 29-7-1938, chính quyền thực dân mới chuẩn y việc hoạt động của Hội do ông Nguyễn Văn Tố, làm việc ở Trường Viễn Đông bác cổ Hà Nội làm hội trưởng. Việc ra đời của Hội Truyền bá quốc ngữ ở Hà Nội đã góp phần đẩy mạnh công cuộc nâng cao dân trí, chống nạn thất học cho nhân dân nên chỉ một thời gian ngắn, nhiều tỉnh đã có chi hội phổ cập chữ quốc ngữ cho đồng bào. Phong trào truyền bá quốc ngữ lan khá nhanh vào các tỉnh miền Trung, trong đó có Hà Tĩnh.
Trước tình hình đó cần phải ra đời tổ chức truyền bá quốc ngữ cho cả Trung kỳ, nên sau một thời gian chuẩn bị và hoạt động tích cực của các đồng chí Phan Đăng Lưu, Hải Triều, Tôn Quang Phiệt để liên hệ với các trí thức đã được phép thành lập và hoạt động nhưng hạn chế chỉ được 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dạy chữ không được dạy môn khác. Hội do ông Hồ Đắc Hàm, Tham tri Bộ học về hưu làm hội trưởng. Có được tổ chức hoạt động hợp pháp, phong trào lan nhanh ra các tỉnh, nhất là những tỉnh đã có phong trào tân học sớm như Thừa Thiên, Quảng Nam, Bình Thuận, Nghệ An… Ở Hà Tĩnh, tỉnh gần gũi và có điều kiện thuận lợi trong việc giao lưu với Vinh, lại có phong trào quần chúng được tôi luyện qua thời kỳ Xôviết Nghệ Tĩnh nên đã sớm có nhiều chi hội khắp các phủ huyện. Ngay ở huyện nghèo Cẩm Xuyên, phong trào truyền bá quốc ngữ cũng được tổ chức quy củ.
Tài liệu lịch sử phong trào chống nạn thất học của Cẩm Xuyên cũng ghi rõ: ở Cẩm Xuyên có hoạt động của Chi hội Truyền bá quốc ngữ. Các cán bộ, đảng viên lợi dụng hình thức hợp pháp và bất hợp pháp đó để hoạt động, dùng hình thức truyền bá đó để truyền bá cách mạng. Nhiều đảng viên cộng sản ban ngày đi dạy lớp hợp pháp, ban đêm lại đến các nhà nghèo khó, cơ sở của Đảng, bí mật dạy các lớp bất hợp pháp. Do phong trào truyền bá quốc ngữ phát triển, hầu khắp các phủ huyện trong các tỉnh đều mở được nhiều trường lớp cho con em vào học đủ các hình thức như gia đình học hiệu, hương trường, trường sơ học, kiêm bị cả công lập và tư thục.
Tuy số trường lớp có được mở mang thêm qua phong trào truyền bá quốc ngữ dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhưng do chính sách hạn chế nâng cao dân trí của thực dân Pháp chỉ chủ trương cho phát triển chiều ngang, còn chiều đứng thì chỉ mở nhằm mục đích chính là đào tạo người phục vụ cho chế độ thực dân phong kiến, nên số người đi học được rất ít so với số dân trong tỉnh, nhất là với các huyện nghèo và xa xôi như Kỳ Anh, Hương Khê.