Mở đầu, tác giả đã khẳng định vai trò lịch sử của Hồ Chí Minh trong quan hệ quốc tế và làm nổi bật vai trò của Người từ khi trở thành lãnh tụ cách mạng, người đứng đầu nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (DCCH), đồng thời cũng là người đặt nền móng cho nền ngoại giao Việt Nam, đưa cách mạng Việt Nam thành công nối tiếp thành công. Đặc biệt, tác giả đã đưa ra một số lý luận ngoại giao Hồ Chí Minh như nắm bắt thời cơ, dự báo tình hình, chiến lược của những nước lớn, bước chuyển quan trọng của lịch sử Việt Nam. Từ đó, khẳng định nắm bắt thời cuộc và thời cơ trong tư duy đối ngoại Hồ Chí Minh là nhân tố quyết định đến thắng lợi của dân tộc. “Vận dụng tư tưởng đối ngoại Hồ Chí Minh thời kỳ hội nhập quốc tế” [22] là nghiên cứu tiêu biểu về tư tưởng đối ngoại Hồ Chí Minh.
Trước hết, các tác giả đưa ra vấn đề cho ngoại giao Việt Nam thời kỳ hội nhập quốc tế để thấy rõ sự cần thiết của ngoại giao trong việc xử lý các mối quan hệ: giữa hội nhập với việc giữ gìn bản sắc dân tộc; đảm bảo an ninh, ổn định, phát triển đất nước… Nội dung thứ hai, các tác giả đã đi 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sâu phân tích vận dụng tư tưởng đối ngoại Hồ Chí Minh trong việc xử lý quan hệ với các nước lớn, đảm bảo lợi ích dân tộc, đồng thời nhanh chóng hội nhập quốc tế sâu rộng. Nội dung thứ ba của cuốn sách đã làm nổi bật phương pháp, phong cách và nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh thông qua việc vận dụng quan điểm, phương pháp nhận thức, nắm bắt thời cơ, ngoại giao tâm công và khẳng định dấu ấn ngoại giao Hồ Chí Minh sẽ mãi mãi tỏa sáng và dẫn đường cho ngoại giao Việt Nam hiện đại. “Ngoại giao Hồ Chí Minh đưa cách mạng Việt Nam vào quỹ đạo quan hệ toàn cầu” của tác giả Nguyễn Phúc Luân [112] đã nghiên cứu những vấn đề chiến lược, sách lược, yếu tố hình thành đường lối đối ngoại của Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh từ năm 1925 đến năm 1946 để làm rõ đường lối “hòa để tiến” với các đế quốc, tranh thủ hòa hoãn để tập hợp lực lượng, mở rộng quan hệ quốc tế. Khép lại nội dung chính của cuốn sách tác giả kết luận: “Trí tuệ Hồ Chí Minh đưa cách mạng Việt nam vào quỹ đạo quan hệ toàn cầu, cùng những biến đổi thắng lợi của thời đại, đã trở thành bài học vô giá cho thành công của sự nghiệp giành, giữ độc lập và xây dựng đất nước Việt Nam “trăm lần to đẹp hơn xưa” [112, tr.
“Những quan điểm nguyên tắc ứng xử trong quan hệ quốc tế của Chủ tịch Hồ Chí Minh và sự vận dụng của Đảng trong tình hình mới”[167] đã nêu bật quan điểm chỉ đạo của Hồ Chí Minh trong quan hệ quốc tế. Trong đó, quan điểm về hợp tác bình đẳng và cùng có lợi của Hồ Chí Minh được tác giả đánh giá là một trong những quan điểm mang tính quyết định trong quá trình hợp tác quốc tế. Đặc biệt, tác giả nhấn mạnh quan điểm Hồ Chí Minh về hòa bình, thân thiện với tất cả các nước “chính là nền tảng lý luận, là chiếc cầu trên con đường nhận thức đưa Việt Nam bước vào thế giới hiện đại” [167, tr. Bên cạnh đó, tác giả Trần Minh Trưởng cũng phân tích và làm rõ các nguyên tắc ứng xử của Hồ Chí Minh trong một thế giới đầy biến động nhằm bảo vệ quyền lợi của quốc gia, dân tộc.
Những quan điểm, nguyên tắc của Hồ Chí Minh trong quan hệ quốc tế sẽ là những chỉ dẫn quý báu cho Đảng, Nhà nước Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ chủ quyền quốc gia, biển đảo hiện nay. “Nguyên tắc, phương pháp ngoại giao Hồ Chí Minh và sự vận dụng của Đảng ta” của các tác giả Nguyễn Thị Luận và Nguyễn Thị Thanh Nga [113], đã khái quát cơ sở hình thành các nguyên tắc và phương pháp ngoại giao Hồ Chí Minh 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dựa trên những giá trị cốt lõi của dân tộc, tinh hoa văn hóa Đông - Tây và chính nhân tố chủ quan của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đặc biệt, tác giả đã làm nổi bật sáu nguyên tắc và bốn phương pháp ngoại giao Hồ Chí Minh. Trong đó, tác giả nhấn mạnh lợi ích dân tộc vẫn là lợi ích trước hết và trên hết của cách mạng Việt Nam; độc lập, tự chủ là nguyên tắc xuyên suốt trong toàn bộ tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại; hợp tác, hữu nghị và hòa bình là nền tảng lý luận, là “chiếc cầu nối” cho Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế.
Trên cơ sở đó, tác giả đi làm rõ quá trình vận dụng nguyên tắc, phương pháp ngoại giao Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới, qua đó tổng hợp những thành tựu và kinh nghiệm trong thực hiện đường lối đối ngoại của Đảng qua 30 năm đổi mới. “Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh” của tác giả Trần Thị Minh Tuyết [171]đã nêu được những nội dung cơ bản nhất về tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, đó là sự gắn bó trong chỉnh thể hệ thống giữa tư tưởng với phương pháp và phong cách, giữa tư tưởng với phong cách và đạo đức của Hồ Chí Minh. Tư tưởng đối ngoại của Người “nổi bật ở quan điểm thực tiễn và nổi trội trong thực hành lý luận” [171, tr. 9], là một hệ thống các tư tưởng toàn diện và sâu sắc.
Nghiên cứu nội dung này, tác giả đã làm rõ chiều sâu văn hóa, trí anh minh của người anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất Hồ Chí Minh và những giá trị to lớn trong tư tưởng của Người. Ngoài ra, còn một số công trình tiêu biểu như: “Chiến lược đại đoàn kết Hồ Chí Minh” của Phùng Hữu Phú; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết dân tộc và Mặt trận dân tộc thống nhất” do NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, ấn hành năm 1996; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết với vấn đề phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc trong thời kỳ mới” của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại - một số nội dung cơ bản”, của Chính trị quốc gia, Hà Nội xuất bản năm 2005; “Hồ Chí Minh - Nhà tư tưởng lỗi lạc” của NXB Lý luận chính trị, Hà Nội, năm 2005,… Đây là nhóm công trình nghiên cứu với số lượng lớn, đa dạng về hình thức, phương pháp tiếp cận. Song, chủ yếu phân tích những nội dung cơ bản trong tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh và khẳng định vị trí, vai trò của tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh trong sự nghiệp cách mạng của Đảng, là kim chỉ nam định hướng cho mọi hoạt động đối ngoại. Do đó, các nghiên cứu ở khía cạnh Hồ Chí Minh học chưa 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com làm rõ chủ trương, chính sách đối ngoại của Đảng, Nhà nước Việt Nam những năm 1976 - 1986.
Vì vậy, tác giả luận án cần đi sâu phân tích, làm rõ những nội dung có liên quan đến đề tài luận án. Những công trình nghiên cứu về tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh gợi mở nhiều vấn đề, là tiền đề quan trọng trong nhận thức của tác giả khi triển khai các nội dung nghiên cứu có liên quan đến đề tài. Nhóm công trình nghiên cứu liên quan về sự lãnh đạo hoạt động ngoại giao của Đảng Nghiên cứu sinh Nguyễn Đình Thực với đề tài“Chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam về quan hệ đối ngoại với ASEAN (1967 - 1995)”[146]đã trình bày chủ trương, chính sách đối ngoại của Đảng trong quan hệ Việt Nam - ASEAN. Qua đó, nhấn mạnh vai trò lãnh đạo của Đảng trong mặt trận đối ngoại góp phần vào việc xây dựng Đông Nam Á thành khu vực hòa bình ổn định, hợp tác và phát triển.
Đồng thời, tác giả đã đề cập đến một số vấn đề tồn tại trong quá trình quan hệ Việt Nam - ASEAN. Tác giả Nguyễn Thị Mai Hoa với đề tài “Chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam trong quan hệ với Trung Quốc từ năm 1975 đến năm 2001”[77]đã tập trung làm rõ chủ trương của ĐCS Việt Nam trong quan hệ với Trung Quốc từ năm 1975 đến năm 2001. Thông qua đó, nêu lên những thành tựu, hạn chế trong quan hệ hai nước dưới sự lãnh đạo của Đảng và rút ra những bài học kinh nghiệm. Phần “chủ trương của Đảng trong quan hệ với Trung Quốc từ năm 1975 đến năm 1986” được tác giả viết ở chương đầu tiên.
Tác giả cho rằng: từ 1975 - 1978, “quan hệ Việt Nam - Trung Quốc tuy bề mặt vẫn còn hữu nghị, song bên trong đã hé lộ những rạn nứt” [77, tr. Từ 1978 trở đi, “Trung Quốc sử dụng chính sách gây căng thẳng với Việt Nam ở Đông Nam Á” [77, tr. 58], đặc biệt Trung Quốc đã sử dụng “vấn đề Campuchia” để cô lập Việt Nam. Trước tình hình ấy, “Đảng và Nhà nước ta luôn xác định phải củng cố đất nước, sẵn sàng đánh trả lại mọi âm mưu thôn tính từ bên ngoài, giữ vững độc lập, chủ quyền, mặt khác, chúng ta kiên trì quan điểm giải quyết những vướng mắc thông qua thương lượng, đối thoại hòa bình, ứng xử thận trọng và kiềm chế” [77, tr.
Giai đoạn này, quan hệ hai nước không được ổn định, ĐCS Việt Nam đã nỗ lực tìm kiếm phương thức giảm thiểu tình trạng căng thẳng, tiếp tục thúc đẩy tiến trình bình thường hóa với mong muốn thiết lập lại quan hệ bình thường với Trung Quốc. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nghiên cứu sinhLê Thị Tình với đề tài“Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo hoạt động đối ngoại nhân dân từ năm 1986 đến năm 2006”[147]đã nghiên cứu một cách có hệ thống quan điểm, đường lối và sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng đối với hoạt động đối ngoại nhân dân từ 12 - 1986đến tháng 6 - 2006, luận án bước đầu làm rõ thành quả, kinh nghiệm lãnh đạo hoạt động đối ngoại nhân dân trong những năm này. Đề tài“Đảng lãnh đạo quá trình bình thường hóa và phát triển quan hệ của Việt Nam với Hoa Kỳ (1976 - 2006)” của Nghiên cứu sinh Nguyễn Anh Cường [38] đã nghiên cứu một cách hệ thống toàn diện quá trình bình thường hóa, phát triển quan hệ hợp tác hai nước Việt Nam - Hoa Kỳ dưới sự lãnh đạo của ĐCS Việt Nam. Luận án tập trung làm rõ quá trình bình thường hóa và phát triển quan hệ hai nước trong thời gian từ năm 1976 đến năm 2006.