Khóa luận tốt nghiệp: Lƣơng thị thanh huyền tổng quan hệ thống về thực

Khảo sát thực trạng bán kháng sinh không đơn tại các cơ sở bán lẻ thuốc toàn cầu. Phân tích vấn đề sử dụng kháng sinh và giải pháp quản lý hiệu quả.

• Tác giả: Lương Thị Thanh Huyền
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Phương Thúy
• Trường học: Trường Đại Học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế Dược
• Đề tài: Tổng Quan Hệ Thống Về Thực Trạng Bán Kháng Sinh Không Có Đơn Tại Các Cơ Sở Bán Lẻ Thuốc Trên Thế Giới
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp Dược Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và Tầm quan trọng của Vấn đề Bán Kháng Sinh Không Có Đơn

Bán kháng sinh không có đơn là một vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng trên toàn thế giới. Khóa luận của Lương Thị Thanh Huyền tập trung vào tổng quan hệ thống về thực trạng bán kháng sinh không có đơn tại các cơ sở bán lẻ thuốc. Đây là hiện tượng mà những người bán lẻ thuốc cấp các loại kháng sinh mà không yêu cầu đơn thuốc từ bác sĩ, gây ra những hậu quả nặng nề cho sức khỏe cộng đồng. Sự lạm dụng kháng sinh không đơn dẫn đến tình trạng kháng thuốc ngày càng gia tăng, làm giảm hiệu quả điều trị và tăng chi phí y tế. Nghiên cứu này nhằm đánh giá mức độ bán kháng sinh không có đơn ở các nước trên thế giới và đề xuất những giải pháp khắc phục.

1.1. Định nghĩa Kháng Sinh và Đơn Thuốc

Kháng sinh là các chất có khả năng tiêu diệt hoặc ức chế sự phát triển của vi khuẩn. Đơn thuốc là tài liệu chính thức do bác sĩ cấp, ghi rõ liều lượng, cách sử dụng và thời gian điều trị. Bán kháng sinh không có đơn là hành vi vi phạm quy định pháp luật về cấp phát thuốc, gây ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả điều trị và sức khỏe bệnh nhân.

1.2. Tầm quan trọng của Nghiên cứu

Khóa luận cung cấp tổng quan hệ thống về thực trạng bán kháng sinh không có đơn tại các cơ sở bán lẻ thuốc trên thế giới. Nó giúp hiểu rõ tỷ lệ, nguyên nhân và hậu quả của hành vi này, từ đó đề xuất các biện pháp quản lý và kinh tế dược hiệu quả để giảm thiểu vấn đề này.

II. Thực trạng Sử Dụng Kháng Sinh Toàn Cầu và Tại Việt Nam

Thực trạng sử dụng kháng sinh cho thấy tỷ lệ bán kháng sinh không có đơn rất cao tại các cơ sở bán lẻ thuốc ở nhiều quốc gia, đặc biệt là các nước đang phát triển. Các nghiên cứu được tổng hợp trong khóa luận của Lương Thị Thanh Huyền chỉ ra rằng tỷ lệ khách hàng được bán kháng sinh không có đơn dao động trong khoảng rộng tùy theo khu vực địa lý. Tại Việt Nam, tình trạng lạm dụng kháng sinh ngày càng trở nên phổ biến, với các bệnh nhân tự ý sử dụng kháng sinh mà không có hướng dẫn từ người bán lẻ thuốc chuyên nghiệp. Điều này làm tăng nguy cơ kháng thuốc và các biến chứng liên quan, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và gánh nặng kinh tế cho xã hội.

2.1. Tỷ lệ Bán Kháng Sinh Không Đơn Toàn Cầu

Nghiên cứu tổng quan hệ thống cho thấy tỷ lệ bán kháng sinh không có đơn tại các cơ sở bán lẻ thuốc khác nhau tùy theo phương pháp thu thập dữ liệu. Khi người bán lẻ thuốc được phỏng vấn trực tiếp hoặc khi khách hàng đóng vai, tỷ lệ bán kháng sinh không đơn thường cao hơn. Điều này phản ánh thực trạng nghiêm trọng về quản lý kinh tế dược và tuân thủ quy định.

2.2. Bệnh và Triệu Chứng Liên Quan

Bệnh cảm cúm, viêm họng, tiêu chảy là những bệnh phổ biến nhất mà kháng sinh được bán không có đơn. Người bán lẻ thuốc thường khuyến cáo kháng sinh cho những triệu chứng đơn giản mà không cần chẩn đoán, gây ra lạm dụng kháng sinh và tăng nguy cơ kháng thuốc kháng sinh.

III. Nguy Cơ và Hậu Quả của Việc Bán Kháng Sinh Không Có Đơn

Việc bán kháng sinh không có đơn tại các cơ sở bán lẻ thuốc gây ra những nguy cơ sức khỏe công cộng rất lớn. Kháng thuốc kháng sinh là hậu quả trực tiếp của lạm dụng kháng sinh không đơn, khiến các loại kháng sinh không còn hiệu quả trong điều trị các bệnh nhiễm trùng nghiêm trọng. Bên cạnh đó, việc sử dụng kháng sinh không phù hợp có thể gây ra các tác dụng phụ không mong muốn và tăng chi phí quản lý kinh tế dược cho hệ thống y tế. Khóa luận của Lương Thị Thanh Huyền nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát bán kháng sinh không có đơn để bảo vệ hiệu quả của kháng sinh cho thế hệ tương lai.

3.1. Kháng Thuốc Kháng Sinh Thách Thức Y Tế Toàn Cầu

Kháng thuốc kháng sinh phát sinh từ lạm dụng kháng sinh, bao gồm cả bán kháng sinh không có đơn tại cơ sở bán lẻ thuốc. Khi kháng sinh được sử dụng không đúng cách và liều lượng, các vi khuẩn phát triển khả năng kháng lại kháng sinh, làm giảm hiệu quả điều trị và tăng nguy cơ tử vong.

3.2. Ảnh Hưởng Đến Kinh Tế và Sức Khỏe Cộng Đồng

Kháng thuốc kháng sinh dẫn đến chi phí điều trị tăng cao, thời gian nằm viện kéo dài và tỷ lệ morbidity tăng. Điều này gây áp lực lớn lên quản lý kinh tế dược và ngân sách y tế. Khóa luận nhấn mạnh cần thiết phải kiểm soát bán kháng sinh không có đơn để giảm thiểu tác động này.

IV. Đề Xuất Giải Pháp và Tác Động của Khóa Luận

Khóa luận của Lương Thị Thanh Huyền đề xuất các biện pháp quản lý nhằm giảm thực trạng bán kháng sinh không có đơn tại các cơ sở bán lẻ thuốc trên thế giới. Tổng quan hệ thống cho thấy cần tăng cường giáo dục và tuyên truyền cho người bán lẻ thuốc và cộng đồng về nguy hiểm của kháng sinh không đơn. Đồng thời, cần có những chính sách quản lý kinh tế dược mạnh mẽ, bao gồm kiểm tra, thanh tra và xử phạt các cơ sở bán lẻ vi phạm. Ngoài ra, cần nâng cao năng lực cho người bán lẻ thuốc để họ có thể cung cấp tư vấn chính xác và tuân thủ quy định. Khóa luận này cung cấp dữ liệu quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách y tế.

4.1. Chiến Lược Kiểm Soát tại Cấp Độ Chính Sách

Các chính phủ cần xây dựng khung pháp lý chặt chẽ để kiểm soát bán kháng sinh không có đơn tại các cơ sở bán lẻ thuốc. Cần thiết lập hệ thống quản lý kinh tế dược hiệu quả với các biện pháp giám sát và kiểm tra định kỳ. Tổng quan hệ thống của khóa luận giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ tình hình để đưa ra các quyết định phù hợp.

4.2. Vai Trò của Giáo Dục và Tuyên Truyền

Giáo dục và tuyên truyền là yếu tố quan trọng để giảm bán kháng sinh không có đơn. Người bán lẻ thuốc cần được đào tạo về các Good Pharmacy Practices (GPP) và Good Storage Practices (GSP). Khóa luận của Lương Thị Thanh Huyền cung cấp bằng chứng để hỗ trợ các chương trình quản lý kinh tế dược và đào tạo này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Kháng sinh là một trong những thuốc được sử dụng phổ biến nhất trên thế giới để điều trị các bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn gây ra như nhiễm khuẩn đường tiêu hoá, đường hô hấp, các bệnh lây truyền qua đường tình dục, nhiễm khuẩn bệnh viện [19]. Tuy nhiên, việc điều trị các bệnh nhiễm khuẩn này đã và đang gặp khó khăn và chịu sự tác động bất lợi của tình trạng kháng kháng sinh. Báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới WHO năm 2014 cho thấy kháng kháng sinh hiện nay là một đe dọa lớn với an toàn sức khỏe toàn cầu [85]. Một trong những nguyên nhân góp phần gia tăng tình trạng này xuất phát từ việc người dân tự ý sử dụng kháng sinh và hoạt động bán thuốc không có đơn tại các cơ sở bán lẻ [58].

Tự ý bán kháng sinh mà không có đơn còn gây ra nhiều tác hại khác như gia tăng các biến cố có hại của thuốc, tăng tỉ lệ nhập viện cũng như tỉ lệ tử vong và gia tăng gánh nặng kinh tế cho gia đình người bệnh, toàn xã hội [85]. Một số nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra nguyên nhân của hiện tượng bán kháng sinh không có đơn phổ biến là do người bán lẻ thuốc muốn tối đa hóa doanh thu, áp lực từ phía khách hàng liên quan đến thói quen khám bệnh, dùng thuốc; nhận thức của người dân còn hạn chế; hậu kiểm trong quản lý còn rất yếu và chưa có sự quan tâm vấn đề này tại các cơ sở bán lẻ thuốc [78], [31], [25] .Tại Việt Nam, việc bán kháng sinh không có đơn đã tồn tại từ rất lâu mặc dù đây là một trong những hành vi bị nghiêm cấm trong các văn bản quy phạm pháp luật. Theo nghiên cứu của tác giả Nguyen TK Chuc và Do Thi Thuy Nga năm 2014, 88% lượng kháng sinh tại khu vực đô thị ở Việt Nam được bán ra không đơn và tỷ lệ này lên tới 91% tại khu vực nông thôn [25]. Trong bối cảnh tình trạng lạm dụng kháng sinh trong điều trị bệnh ngày càng gia tăng như hiện nay, câu hỏi đặt ra là tình trạng bán kháng sinh không đơn tại các cơ sở bán lẻ thuốc đã diễn ra tại bao nhiêu quốc gia trên thế giới? Mức độ phổ biến và tỷ lệ tự chỉ định kháng sinh cho khách hàng tại các cơ sở bán lẻ thuốc ra sao? Nhằm trả lời cho câu hỏi trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “ Tổng quan hệ thống về thực trạng bán kháng sinh không có đơn tại các cơ sở bán lẻ thuốc trên thế giới” với mục tiêu như sau: 1.

Tổng quan hệ thống các nghiên cứu về thực trạng bán kháng sinh không có đơn tại các cơ sở bán lẻ thuốc trên thế giới. Xác định tỷ lệ khách hàng được người bán thuốc tự chỉ định kháng sinh không đơn tại các quốc gia trên thế giới. Từ đó đưa ra cái nhìn rõ hơn về thực trạng bán kháng sinh không đơn của người bán lẻ thuốc ở các quốc gia trên thế giới và so sánh, đối chiếu với thực trạng này tại Việt Nam. Từ đó kiến nghị một số giải pháp góp phần giải quyết thực trạng bán kháng sinh không có đơn tại các nhà thuốc, giảm tình trạng lạm dụng kháng sinh, thực hiện mục tiêu sử dụng thuốc an toàn- hiệu quả- hợp lý.1 Một số khái niệm dùng trong nghiên cứu Kháng sinh Kháng sinh là một nhóm thuốc cần quản lý chặt chẽ vì việc sử dụng thuốc không chỉ ảnh hưởng đến người bệnh mà còn ảnh hưởng đến cộng đồng.

Với những nước đang phát triển như Việt Nam, đây là nhóm thuốc quan trọng vì bệnh lý nhiễm khuẩn nằm trong những bệnh lý hàng đầu cả về tỷ lệ mắc bệnh và tỷ lệ tử vong. “Kháng sinh (antibiotics) là những chất kháng khuẩn (antibacterial substances) được tạo ra bởi các chủng vi sinh vật (vi khuẩn, nấm, Actinomycetes), có tác dụng ức chế sự phát triển của các vi sinh vật khác”. Hiện nay từ kháng sinh được mở rộng đến cả những chất kháng khuẩn có nguồn gốc tổng hợp như các sulfonamid và quinolon.[2] Bán kháng sinh không có đơn Việc bán kháng sinh không có đơn là việc người bán lẻ thuốc cung cấp kháng sinh cho khách hàng khi không có đơn (dispensing antibiotic without prescription), tự chỉ định (self-prescribed), tự điều trị (self-medication; self- treatment) kháng sinh khi không có đơn của bác sỹ. Tại Việt Nam, kháng sinh là nhóm thuốc kê đơn [1], việc bán lẻ thuốc kê đơn mà không có đơn là một trong số 13 hành vi bị nghiêm cấm đã quy định trong Luật Dược [3].

Xử lý vi phạm đối với hành vi bán lẻ các loại thuốc phải kê đơn mà không có đơn của bác sỹ cũng được đưa ra tại Nghị định 176/2013/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế. Cơ sở bán lẻ thuốc Do mô hình hoạt động của cơ sở bán lẻ thuốc tại các quốc gia khác nhau, trong phạm vi nghiên cứu này, khái niệm “cơ sở bán lẻ thuốc” có ý nghĩa chỉ các nhà thuốc trong cộng đồng (community pharmacy, pharmacy, drugstore).2 Thực trạng sử dụng kháng sinh trên thế giới và tại Việt Nam Theo thống kê từ năm 2000 đến 2015, tổng lượng tiêu thụ kháng sinh trên thế giới, được xác định theo liều hàng ngày ( Defined Daily Doses- DDD) tăng trên 65% (21,1–34,8 tỷ DDD) [27]. Đóng góp phần lớn vào xu hướng này là sự gia tăng sử dụng kháng sinh ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình( low- and middle- income countries- LMIC). Tổng lượng tiêu thụ kháng sinh ở các quốc gia LMIC tăng 114%.

3 Trong đó, 3 quốc gia có tốc độ gia tăng sử dụng kháng sinh nhanh nhất là Tunisia, Thổ Nhĩ Kỳ và Việt Nam [27]. Lƣợng kháng sinh đƣợc tiêu thụ tại các quốc gia trên thế giới 2015 [27] Theo thống kê, penicillin và cephalosporin là 2 nhóm kháng sinh được tiêu thụ nhiều nhất với gần 56% tổng tiêu thụ năm 2015, tăng 36% so với năm 2000. Đáng báo động, gần 80% kháng sinh được tiêu thụ ở ngoài bệnh viện, bao gồm việc mua trực tiếp bởi khách hàng không có đơn. Mặc dù đã có những quy định bắt buộc mua kháng sinh phải có đơn , nhưng việc tuân thủ là rất kém đặc biệt ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình [38].

Nhìn chung, việc người dân tự sử dụng kháng sinh là một thực trạng diễn ra phổ biến trong nhiều năm tại rất nhiều quốc gia với tỷ lệ khá cao, thậm chí lên tới 100% [58]. Tỷ lệ tự sử dụng kháng sinh của người dân tại 1 số nơi trên thế giới là Châu Á: 58%; Bắc Âu: 3%; Nam Âu: 19%; Đông Âu: 30%; Trung Âu: 6% ; Trung Đông: 39%; Nam Mỹ: 25% [58]. Đáng chú ý, 76% kháng sinh để người dân tự sử dụng được mua tại các nhà thuốc [58] với việc tự sử dụng không phù hợp gồm: không dùng đủ liều, chia sẻ thuốc, ngừng sử dụng khi các triệu chứng giảm, không dùng kháng sinh phù hợp với bệnh và triệu chứng [7], [58], [66]. 4 Xem xét lượng kháng sinh được tiêu thụ trên thế giới năm 2015 (hình 1.1), Việt Nam nằm trong số các nước có tỷ lệ sử dụng kháng sinh cao nhất thế giới.

Trong một chương trình giám sát về kháng sinh và kháng thuốc triển khai tại 15 bệnh viện Việt Nam cho thấy: tổng tiêu thụ kháng sinh trung bình mỗi bệnh viện là 274,4 DDD trên 100 giường bệnh/ngày. Con số này cao gần gấp 5 lần so với tại Hà Lan, chỉ 58,1 DDD trên 100 giường bệnh/ngày trong cùng một năm [47]. Giai đoạn 2012-2014, trong số các thuốc nước ngoài đăng ký cấp phép lưu hành, nhóm thuốc điều trị ký sinh trùng, chống nhiễm khuẩn chiếm tỷ lệ số đăng ký cao nhất (khoảng 25% đến 28%). Trong số 20 hoạt chất có nhiều số đăng ký nhất mỗi năm, hầu hết hoạt chất là kháng sinh [4].3 Nguy cơ xảy ra của việc bán kháng sinh không có đơn Bán kháng sinh không đơn là một hành vi dẫn đến sử dụng kháng sinh bất hợp lý [60], [72] gây ra những hậu quả nghiêm trọng với người dân trên cả thế giới bao gồm: gia tăng tình trạng vi khuẩn kháng kháng sinh, gia tăng tác dụng không mong muốn của thuốc, lãng phí thuốc và giảm sự tin tưởng của bệnh nhân [30].

Gia tăng kháng kháng sinh Kháng kháng sinh là hiện tượng xảy ra khi mầm bệnh hay vi khuẩn không bị diệt bởi thuốc, chúng vẫn tồn tại và sinh ra những thế hệ vi khuẩn mới không có tính cảm ứng (sensible) với 1 hay với nhiều loại thuốc kháng sinh nào đó [32]. Lƣợng ngƣời có thể tử vong do vi khuẩn kháng kháng sinh đến năm 2050 nếu không có biện pháp nào đƣợc thực hiện để giảm bán kháng sinh không đơn [85] Tại Hoa Kỳ, hàng năm, hàng ngàn người phải nhập viện và khoảng 23.000 người phải tử vong vì các vấn đề liên quan đến kháng kháng sinh. Ở Ấn Độ, nơi 40% kháng sinh trên thế giới được sản xuất ra, ước tính có hơn 58.000 trẻ em tử vong trong 5 năm 2013 do kháng kháng sinh [72]. Ngày nay một lượng lớn vi khuẩn không còn nhạy cảm với các kháng sinh cũ thường được sử dụng từ trước nữa.

Vào tháng 4/2014, WHO công bố báo cáo toàn cầu về kháng kháng sinh sau khi đánh giá dữ liệu từ 114 quốc gia [85]. Dựa trên những phát hiện của họ, lượng người có thể tử vong do vi khuẩn kháng kháng sinh đến năm 2050 nếu không có biện pháp nào được thực hiện để giảm bán kháng sinh không đơn cao nhất là châu Á (4730 nghìn người) và thấp nhất là châu Úc (22 nghìn người). WHO cảnh báo rằng chúng ta đang tiến tới một "kỷ nguyên hậu kháng sinh" nếu không có hành động kịp thời và thiết thực để ngăn chặn tình trạng này. Tác dụng không mong muốn Thuốc kháng sinh khi được bán không đơn sẽ làm gia tăng sử dụng không hợp lý, có nguy cơ tăng các tác dụng không mong muốn, gây tăng đáng kể chi phí chăm sóc[15].

Tại Hoa Kỳ, thuốc kháng sinh là nguyên nhân hàng đầu gây ra các phản ứng có hại của thuốc. Trong một nghiên cứu trên 32 quốc gia vào năm 2011, thuốc kháng sinh chiếm gần 24% các ca ADR có mặt lúc nhập viện [84]. Việc dùng kháng sinh sau khi đã xác định rõ nguyên nhân gây bệnh do vi khuẩn giúp làm giảm đáng kể lượng chi phí tiêu thụ kháng sinh và giảm chi phí điều trị các tác dụng không mong muốn do nó gây ra [14].4 Tổng quan hệ thống và phân tích gộp 1.1 Tổng quan hệ thống 1.