GIẢNG VIÊN Th.s Lã Thành Nam TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Nguyễn Đinh Nga. NXB Giáo dục Việt Nam. Trần Vinh Hiển.
Giáo trình Đại học – Đại học Y Dƣợc Tp. Xuất bản 1991 – Tái bản 1994. Trần Xuân Mai. Ký sinh trùng Y Học.
Trần Xuân Mai. Ký sinh trùng Y Học. Giáo trình Đại học – Trung tâm ĐT & BD Cán bộ Y tế Tp. Bộ môn Ký sinh trùng – Đại học Y Khoa Hà Nội.
Ký sinh trùng Y Học. NXB Y Học - 1997 GIỚI THIỆU CHƢƠNG TRÌNH Chƣơng I: Đại cƣơng về ký sinh trùng. Chƣơng II: Đơn bào. Chƣơng III: Giun sán Chƣơng IV: Vi nấm CHƢƠNG II ĐƠN BÀO - Theo thuyết tiến hóa đơn bào (Prozoa) là những động vật hình thành sớm nhất.
- Còn gọi là nguyên sinh động vật. Đa bào là hậu sinh động vật (Metazoa) - Gồm một tế bào chứa một nhân duy nhất. Có thể thực hiện các chức năng sinh lý (động vật bậc cao các chức năng phải đảm nhiệm bởi những tế bào chuyên biệt). - Hầu hết sống tự do nhƣng một số có đời sống ký sinh I.
Các đặc điểm của đơn bào ký sinh. Đặc điểm về cấu tạo tế bào: đơn bào có hai thể. Thể tự dƣỡng, hoạt động. Nguyên sinh chất - Nguyên sinh chất đảm nhiệm thực hiện các chức năng sống của đơn bào.
- Tế bào chất có 2 phần: + Phần ngoài: đậm đặc, đàn hồi gọi là ngoại nguyên sinh chất + Phần trong: lỏng, chứa đựng nhiều hạt gọi là nội nguyên sinh chất * Ngoại nguyên sinh chất có nhiệm vụ - Giúp đơn bào di chuyển: chân giả, hoặc lông bao quanh đơn bào, roi hay màng lƣợn sóng. - Thực phẩm lỏng, rắn hoặc mồi bị ngoại nguyên sinh chất tóm bắt (thẩm thấu), nó lọt vào trong nội tế bào. - Sự bài tiết đƣợc thực hiện nhờ áp lực thẩm thấu, khuếch tán và kết tủa. Các chất cặn bã và lỏng đƣợc thải ra qua bề mặt tế bào hay qua một điểm cố định.
- Hô hấp trực tiếp bằng cách hấp thụ O2 và thải ra khí CO2, hoặc gián tiếp bằng cách dùng oxygen đƣợc phóng thích từ những phức hợp chịu tác động của men tiêu hóa. Hầu hết đơn bào ký sinh đều biến dƣỡng kỵ khí. * Nội nguyên sinh chất: chứa nhân và một số cơ quan cần thiết cho sự tăng trƣởng và phát triển của đơn bào. - Nhân đóng vai trò trong sinh sản và duy trì nòi giống.
Giữa nhân có một nhân thể có vai trò trong sự phân bào. Cấu trúc của nhân, sự sắp xếp các hạt nhiễm sắc và nhân thể giúp phân biệt các loài. - Các ty thể hoặc các cơ quan giống ty thể (ở các đơn bào kỵ khí hoặc vi hiếu khí), không bào tiêu hóa, không bào co rút và những thể bắt màu giống chất nhiễm sắc. Không bào co rút có vai trò điều hòa áp suất thẩm thấu và bài tiết Ở ngành trùng roi (Mastigophora) còn có thể gốc roi, thể hạt gốc roi, thể cận sống thân.
Thể bào nang - Do điều kiện sống không thuận lợi. VD: T0, pH, thiếu thức ăn,…đơn bào trở nên bất động, hóa tròn, thải ra ngoài các không bào tiêu hóa, mất nƣớc đồng thời tích tụ nhiều chất dự trữ → tạo thành vỏ bọc bên ngoài. - Khi gặp điều kiện thuận lợi, vỏ nang tan rã, đơn bào phóng thích và hoạt động trở lại. Đặc điểm sinh sản Đơn bào có hai kiểu sinh sản: Hữu tính và vô tính.
Kiểu sinh sản vô tính: có 3 cách sinh sản: - Chia đôi - Chia nhỏ - Nảy chồi, cho những cá thể không cân đối. Ở ngành trùng chân giả, trùng roi, nhân đƣợc phân chia theo kiểu trực phân, gián phân hay kiểu biến đổi. Kiểu sinh sản hữu tính - Đƣợc thực hiện bởi các giao tử đực và cái. - Nếu giao tử đực và cái có kích thƣớc bằng nhau → sinh sản đồng thể - Nếu giao tử đực và cái có kích thƣớc khác nhau (giao tử cái thƣờng lớn hơn) → sinh sản bất đồng thể.
- Sinh sản kiểu tiếp hợp. - Tất cả những amibe ký sinh đƣờng ruột, trùng lông và trung roi đều có thể sống và tăng sinh trong môi trƣờng nuôi cấy có thêm các chất dinh dƣỡng cần thiết. - Các ký sinh trùng thuộc nhóm trùng bào tử không thể nuôi cấy trừ ký sinh trùng sốt rét sống trong môi trƣờng chuyên biệt và phức tạp hơn nhiều. Sự truyền bệnh - Ký sinh trùng lây truyền trực tiếp từ ký chủ này sang ký chủ khác, lây qua thức ăn, nƣớc uống.
- Bào nang là dạng lây nhiễm - Đơn bào ký sinh ở mô và máu đều cần có 2 ký chủ, một ký chủ là động vật có xƣơng sống, hai là động vật không có xƣơng sống (tiết túc), đây là tác nhân hay vector truyền bệnh. Bệnh học - triệu chứng và chẩn đoán. - Phụ thuộc vào mức độ xâm nhập, phá hủy tế bào và mô. - Các độ tố do ký sinh trùng tiết ra.
- Các triệu chứng toàn thân thƣờng gặp bao gồm: sốt, lách to, bệnh hạch bạch huyết. - Chẩn đoán bằng các phƣơng pháp: soi tƣơi phân, dịch, máu, mô, phong phú hóa mẫu, nuôi cấy, động vật thí nghiệm hay các thử nghiệm huyết thanh học. Miễn dịch học - Ngƣời lớn đề kháng mạnh hơn trẻ nhỏ. - Sự đề kháng giảm do bị suy dinh dƣỡng, mắc nhiều bệnh, suy giảm miễn dịch.
- Mỗi chủng tộc có khả năng đề kháng khác nhau đối với một số bệnh do đơn bào. VD: Ngƣời da đen có khả năng đề kháng với Plasmodium vivax mạnh hơn ngƣời da trắng. Đó là sự đề kháng tự nhiên do ngƣời da đen thiếu thụ thể (receptor) để ký sinh trùng sốt rét gắn vào trên bề mặt hồng cầu. - Đơn bào ký sinh ở máu và mô có khả năng tạo miễn dịch bảo vệ, những đơn bào sống ở ruột ít hoặc không tạo đƣợc miễn dịch bảo vệ.
Đơn bào làm tăng kháng thể tƣơng ứng ở những bệnh nhân bị nhiễm. Dựa tính chất này để phát hiện bệnh bằng những phản ứng huyết thanh. Phân loại Đơn bào ký sinh ở ngƣời thuộc 3 ngành: - Sarcomastigophora (Gồm Trùng roi, trùng chân giả) - Apicomplexa (Gồm các trùng bào tử) - Ciliophora (Gồm các trùng lông) Các KST quan trọng ký sinh ở ngƣời nằm trong các ngành này đƣợc chia thành bốn ngành phụ: 1. Sarcodina là những trùng chân giả điển hình ký sinh ở ngƣời: Entamoeba, Endolimax, Naegleria, Iodamoeba,… 2.
Mastigophora: là những trung roi có một hay nhiều roi, một số có màng lƣợn sóng: Giardia, Trichomonas,… và các trùng roi sống trong máu nhƣ: Trypanosoma, Leishmania. Ciliophora là những trùng lông có cấu trúc phức tạp. Mỗi đơn bào chứa hai loại nhân. Balantidium là một trùng lông lớn ký sinh ở ống tiêu hóa ngƣời và lợn, là ký sinh trùng ở ngƣời duy nhất đại diện cho nhóm này.
Sporozoa là các trùng bào tử có chu trình sinh sản hữu tính và vô tính xen kẽ nhau, xảy ra ở hai ký chủ khác nhau. - Lớp Coccidia bao gồm các ký sinh trùng sống ở ngƣời: Isospora, Toxoplasma và một số chi khác. Cryptosporidium đƣợc xem là nguyên nhân gây tiêu chảy dai dẳng khó chữa ở những ngƣời suy giảm miễn dịch. - Lớp Haematozoa (Trùng bào tử ký sinh trong máu) là các ký sinh trùng gây bệnh sốt rét (các loài Plasmodium) ENTAMOEBA - Các loài thuộc chi Entamoeba có một nhân, nhân chứa nhân thể nằm giữa hay lệch qua một bên.
- Các hạt nhiễm sắc xếp xunh quanh phía trong màng nhân. - Một vài loài hạt nhiễm sắc xếp xung quanh nhân thể. - Trong tế bào chất chứa không bào tiêu hóa, không có thể golgi và ty thể nên tạo năng lƣợng từ quá trình lên men glucose với sản phẩm cuối cùng là CO2, acetate và ethanol - Thể hoạt động của một số loài có các thể hình xoắn dài khoảng 0.3 - 1µm chứa 40 loại ribonucleoprotein. - Bốn loài gặp ở ruột già ngƣời: Entamoeba histolytica, E.
Entamoeba histolytica gây bệnh ở ngƣời, sự hiện diện các loài còn lại ở trong nƣớc, trong rau nói lên sự ô nhiễm môi trƣờng. Hình thể và chu trình phát triển - Gồm nhiều giai đoạn kế tiếp nhau: thể hoạt động, tiền bào nang, bào nang, hậu bào nang, thể hoạt động hậu bào nang. A: Thể hoạt động ăn hồng cầu B: Thể Minuta C, D, E: Thể bào nang một nhân, hai nhân, bốn nhân. Thể hoạt động và bào nang E.
histolytica - Kích thƣớc thể hoạt động 20 – 30µm. - Trong phân lỏng thể hoạt động di chuyển bằng chân giả. - Ngoại nguyên sinh chất là một lớp mỏng, rõ, dễ phân biệt với nội nguyên sinh chất chứa nhiều hạt. - Nhân nằm lệch một bên, hình cầu, chiếm 1/6 – 1/5 đƣờng kính của thể hoạt động.
Giữa nhân có nhân thể, có những sợi không sắc (achromatic) đi từ nhân thể ra mặt trong màng nhân. Chất nhiễm sắc tập trung thành hạt ở mặt trong màng nhân. - Thể hoạt động không có không bào tiêu hóa, trong tế bào chất còn thấy hồng cầu đang thoái biến ở các giai đoạn. Thể bắt màu giống chất nhiễm sắc không thấy ở giai đoạn này.
- Ở bệnh nhân nhiễm amibe nhƣng không có triệu chứng, quá trình mất nƣớc của phân trong ruột sẽ kích thích amibe chuyển thành bào nang. - Bào nang không hình thành trong phân ở bệnh nhân bị hội chứng lỵ, khi amibe xâm nhập mô và thể hoạt động theo phân ra ngoài không tạo thành bào nang. - Khi bắt đầu chuyển thành bào nang, thể hoạt động thải ra tất cả những chất chứa tiêu hóa và co lại thành hình cầu → tiền bào nang (precyst). Bào nang có một không bào chứa glycogen và những thể bắt màu giống chất nhiễm sắc (thể ngắn và dày, mỏng và cong, hình cầu hay hình dạng không đều).
- Bào nang có hình cầu, kích thƣớc 10 – 20µm, có một nhân và nhanh chóng phân chia để tạo ra bào nang 2 nhân, 4 nhân - Bào nang trƣởng thành, không bào và các thể bắt màu giống chất nhiễm sắc biến mất. Có thể thấy tiền bào nang và bào nang có từ 1 đến 4 nhân Bào nang 4 nhân thƣờng gặp nhất trong phân đặc. Bào nang tồn tại ở môi trƣờng ngoài và gây nhiễm cho ngƣời. - Bào nang nhiễm vào ngƣời đến ruột non, vỏ bào nang mất đi, nhân và tế bào chất phân chia để tạo thành 8 amibe con hay còn gọi là thể hậu bào nang, thể này giống nhƣ thể hoạt động trƣởng thành nhƣng nhỏ hơn về kích thƣớc.
Sinh học - Không có ty thể điển hình, là đơn bào kỵ khí hoặc vi hiếu khí, nên chỉ phát triển ở môi trƣờng có nồng độ oxy ≤ 5%. - Oxy và các sản phẩm thủy phân độc với E. Amibe sản xuất ra men supreoxide dismutase, catalase, peroxidase để khử oxy.