Ký Sinh Trùng Đơn Bào: Đặc Điểm, Sinh Sản và Bệnh Học

Đơn bào ký sinh là những sinh vật đơn bào có khả năng sống ký sinh trong cơ thể vật chủ. 116 trang · Đại học Y Khoa Hà Nội · 1991.

• Tác giả: Nguyễn Đinh Nga
• Người hướng dẫn: Th.s. Lã Thành Nam
• Trường học: Đại học Y Khoa Hà Nội
• Chuyên ngành: Ký sinh trùng
• Đề tài: Đơn Bào Ký Sinh: Đặc Điểm, Sinh Sản và Bệnh Học
• Loại tài liệu: Tài liệu tham khảo
• Năm xuất bản: 1991
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG I: ĐẠI CƯƠNG VỀ KÝ SINH TRÙNG
• 2. CHƯƠNG II: ĐƠN BÀO
• 2.1. Theo thuyết tiến hóa đơn bào
• 2.2. Các đặc điểm của đơn bào ký sinh
• 2.2.1. Đặc điểm về cấu tạo tế bào
• 2.2.2. Thể bào nang
• 2.2.3. Đặc điểm sinh sản
• 2.2.3.1. Kiểu sinh sản vô tính
• 2.2.3.2. Kiểu sinh sản hữu tính
• 2.2.4. Sự truyền bệnh
• 2.2.5. Bệnh học - triệu chứng và chẩn đoán
• 2.2.6. Miễn dịch học
• 2.2.7. Phân loại
• 2.3. ENTAMOEBA
• 2.3.1. Hình thể và chu trình phát triển
• 2.3.2. Sinh học
• 2.3.3. Bệnh học
• 2.3.3.1. Bệnh lỵ amibe
• 2.3.3.2. Bệnh amibe ở gan
• 2.3.3.3. Chẩn đoán lâm sàng
• 2.3.3.4. Chẩn đoán xét nghiệm
• 2.3.3.5. Thuốc diệt amibe – Phòng bệnh
• 2.3.3.5.1. Thuốc diệt amibe
• 2.3.3.5.2. Phòng bệnh
• 2.4. GIARDIA LAMBLIA
• 2.4.1. Thể hoạt động
• 2.4.2. Thể bào nang
• 2.4.3. Dịch tễ học
• 2.4.4. Chu trình phát triển
• 2.4.5. Bệnh học và chẩn đoán
• 2.4.5.1. Bệnh học
• 2.4.5.2. Chẩn đoán
• 2.4.6. Điều trị
• 2.5. TRICHOMONAS VAGINALIS
• 2.5.1. Hình ảnh
• 2.5.2. Sinh học
• 2.5.3. Bệnh học
• 2.5.3.1. Chẩn đoán
• 2.5.4. Điều trị
• 3. CHƯƠNG III: GIUN SÁN
• 4. CHƯƠNG IV: VI NẤM

Tóm tắt

I. Tìm Hiểu Về Đơn Bào Ký Sinh Tổng Quan và Đặc Điểm

Đơn bào ký sinh là những sinh vật đơn bào có khả năng sống ký sinh trong cơ thể vật chủ. Chúng có cấu trúc tế bào đơn giản nhưng lại rất đa dạng về hình thái và chức năng. Đặc điểm nổi bật của đơn bào ký sinh bao gồm khả năng sinh sản nhanh chóng và thích nghi với môi trường sống của vật chủ. Chúng có thể gây ra nhiều bệnh lý nghiêm trọng cho con người và động vật.

1.1. Đặc Điểm Cấu Tạo Của Đơn Bào Ký Sinh

Đơn bào ký sinh có hai thể chính: thể tự dưỡng và thể hoạt động. Nguyên sinh chất của chúng đảm nhiệm các chức năng sống, trong khi tế bào chất được chia thành ngoại nguyên sinh chất và nội nguyên sinh chất. Ngoại nguyên sinh chất giúp đơn bào di chuyển và hấp thụ thức ăn, trong khi nội nguyên sinh chất chứa nhân và các cơ quan cần thiết cho sự phát triển.

1.2. Các Loại Đơn Bào Ký Sinh Thường Gặp

Có nhiều loại đơn bào ký sinh khác nhau, bao gồm Entamoeba, Giardia, và Trichomonas. Mỗi loại có đặc điểm sinh học và chu trình phát triển riêng, ảnh hưởng đến khả năng gây bệnh và cách lây truyền.

II. Vấn Đề và Thách Thức Liên Quan Đến Đơn Bào Ký Sinh

Đơn bào ký sinh gây ra nhiều thách thức trong y tế công cộng. Chúng có khả năng lây lan nhanh chóng và gây ra các bệnh lý nghiêm trọng. Việc phát hiện và điều trị kịp thời là rất quan trọng để ngăn chặn sự bùng phát của các bệnh do đơn bào ký sinh.

2.1. Tác Động Của Đơn Bào Ký Sinh Đến Sức Khỏe Con Người

Các bệnh do đơn bào ký sinh gây ra có thể dẫn đến triệu chứng nghiêm trọng như sốt, tiêu chảy, và suy dinh dưỡng. Đặc biệt, trẻ em và người già thường có nguy cơ cao hơn do hệ miễn dịch yếu.

2.2. Thách Thức Trong Chẩn Đoán và Điều Trị

Việc chẩn đoán các bệnh do đơn bào ký sinh thường gặp khó khăn do triệu chứng không đặc hiệu. Ngoài ra, sự kháng thuốc của một số chủng ký sinh trùng cũng là một thách thức lớn trong điều trị.

III. Phương Pháp Sinh Sản Của Đơn Bào Ký Sinh Hữu Tính và Vô Tính

Đơn bào ký sinh có hai phương pháp sinh sản chính: hữu tính và vô tính. Sinh sản vô tính thường diễn ra nhanh chóng, trong khi sinh sản hữu tính giúp tạo ra sự đa dạng di truyền.

3.1. Sinh Sản Vô Tính Chia Đôi và Nảy Chồi

Sinh sản vô tính là phương pháp phổ biến nhất ở đơn bào ký sinh. Chúng có thể chia đôi hoặc nảy chồi để tạo ra nhiều cá thể mới mà không cần sự tham gia của giao tử.

3.2. Sinh Sản Hữu Tính Giao Tử và Tiếp Hợp

Sinh sản hữu tính diễn ra khi các giao tử đực và cái kết hợp với nhau. Quá trình này tạo ra sự đa dạng di truyền, giúp đơn bào thích nghi tốt hơn với môi trường sống.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về Đơn Bào Ký Sinh

Nghiên cứu về đơn bào ký sinh không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sinh học của chúng mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển các phương pháp điều trị và phòng ngừa bệnh.

4.1. Nghiên Cứu Về Đơn Bào Ký Sinh Trong Y Học

Các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng việc hiểu rõ về chu trình sống và cơ chế gây bệnh của đơn bào ký sinh có thể giúp phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn.

4.2. Ứng Dụng Trong Phòng Ngừa Bệnh

Các biện pháp phòng ngừa như vệ sinh an toàn thực phẩm và tiêm phòng có thể giúp giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm từ đơn bào ký sinh.

V. Kết Luận Tương Lai Của Nghiên Cứu Đơn Bào Ký Sinh

Nghiên cứu về đơn bào ký sinh đang ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh y tế toàn cầu. Việc phát triển các phương pháp điều trị và phòng ngừa hiệu quả sẽ giúp giảm thiểu tác động của chúng đến sức khỏe con người.

5.1. Xu Hướng Nghiên Cứu Mới

Các nghiên cứu hiện tại đang tập trung vào việc phát triển vaccine và thuốc điều trị mới nhằm đối phó với sự kháng thuốc của đơn bào ký sinh.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Giáo Dục và Nhận Thức

Giáo dục cộng đồng về các bệnh do đơn bào ký sinh gây ra và cách phòng ngừa là rất cần thiết để giảm thiểu sự lây lan và tác động của chúng.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình "Tìm Hiểu Về Ký Sinh Trùng Đơn Bào" do Thạc sĩ Lã Thành Nam biên soạn và giảng dạy, thuộc khối kiến thức cơ sở ngành trong chương trình đào tạo Y khoa, Dược học và Cử nhân Xét nghiệm Y học. Tài liệu được thiết kế nhằm cung cấp hệ thống kiến thức nền tảng về ký sinh trùng học y học, tập trung chuyên sâu vào phân ngành Đơn bào (Protozoa) – nhóm sinh vật nhân chuẩn đơn bào có tầm quan trọng đặc biệt trong bệnh lý nhiễm trùng ở người.

Mục tiêu học tập của giáo trình bao gồm:

• Trình bày được đặc điểm tiến hóa, cấu tạo sinh học và các phương thức sinh sản của đơn bào ký sinh.
• Phân loại chính xác các ngành, ngành phụ và các giống đơn bào gây bệnh phổ biến ở người.
• Mô tả chi tiết hình thái học, chu trình phát triển và đường lây truyền của các loài đơn bào tiêu biểu (Entamoeba histolytica, Giardia lamblia, Trichomonas vaginalis).
• Phân tích cơ chế bệnh sinh, triệu chứng lâm sàng và các phương pháp xét nghiệm chẩn đoán trực tiếp, gián tiếp.
• Trình bày các phác đồ sử dụng thuốc đặc trị theo từng vị trí tổn thương và biện pháp phòng bệnh trong cộng đồng.

Cấu trúc chương trình học bao gồm 4 chương chính:

• Chương I: Đại cương về ký sinh trùng.
• Chương II: Đơn bào.
• Chương III: Giun sán.
• Chương IV: Vi nấm.

Nội dung giáo trình được tổng hợp và kế thừa từ các nguồn tài liệu kinh điển trong nước, bao gồm giáo trình của Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh (GS. Trần Vinh Hiển, 1991–1994), Bộ môn Ký sinh trùng – Đại học Y Hà Nội (1997), Trung tâm Đào tạo & Bồi dưỡng Cán bộ Y tế TP. Hồ Chí Minh (PGS. Trần Xuân Mai) và tài liệu của tác giả Nguyễn Đinh Nga (NXB Giáo dục Việt Nam).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Toàn bộ chương trình được triển khai qua 4 chương lớn, trong đó trọng tâm của tài liệu đi sâu vào Chương II với các chủ đề cụ thể:

1. Đặc điểm chung của đơn bào ký sinh:

   • Đơn bào (Protozoa) là động vật đơn bào xuất hiện sớm nhất theo tiến hóa, đối lập với động vật đa bào (Metazoa). Một tế bào đơn lẻ đảm nhiệm toàn bộ các chức năng sinh lý sống.
   • Cấu tạo tế bào phân chia thành hai thể: Thể hoạt động/tự dưỡng (trophozoite) và Thể bào nang (cyst).
   • Tế bào chất gồm ngoại nguyên sinh chất (đậm đặc, đàn hồi, đảm nhiệm di chuyển bằng chân giả, lông, roi, màng lượn sóng; thực bào, thẩm thấu; bài tiết và hô hấp kỵ khí/hiếu khí) và nội nguyên sinh chất (chứa nhân, nhân thể, hạt nhiễm sắc, ty thể/cơ quan dạng ty thể, không bào tiêu hóa, không bào co rút).
   • Thể bào nang hình thành khi gặp điều kiện bất lợi (pH, nhiệt độ, thiếu dưỡng chất); tế bào mất nước, co tròn, tạo vỏ bọc dày và phóng thích hoạt động trở lại khi gặp môi trường thuận lợi.

2. Sinh sản và nuôi cấy đơn bào:

   • Sinh sản vô tính: chia đôi, chia nhỏ, nảy chồi; phân chia nhân qua trực phân, gián phân hoặc biến đổi.
   • Sinh sản hữu tính: kết hợp giao tử đồng thể, giao tử bất đồng thể (giao tử cái lớn hơn) hoặc tiếp hợp.
   • Khả năng nuôi cấy: Amibe đường ruột, trùng roi và trùng lông có thể nuôi cấy trong môi trường dinh dưỡng bổ sung; nhóm trùng bào tử không thể nuôi cấy nhân tạo (ngoại trừ ký sinh trùng sốt rét trong môi trường phức tạp).

3. Phân loại đơn bào ký sinh ở người:

   • Ngành Sarcomastigophora: Ngành phụ Sarcodina (trùng chân giả: Entamoeba, Endolimax, Naegleria, Iodamoeba) và Ngành phụ Mastigophora (trùng roi: Giardia, Trichomonas, trùng roi mô/máu Trypanosoma, Leishmania).
   • Ngành Ciliophora: Trùng lông, đại diện duy nhất ký sinh ở người và lợn là Balantidium coli (chứa hai loại nhân).
   • Ngành Apicomplexa: Phân lớp Coccidia (Isospora, Toxoplasma, Cryptosporidium) và Phân lớp Haematozoa (trùng bào tử ký sinh trong máu – các loài Plasmodium gây bệnh sốt rét).

4. Nghiên cứu chi tiết các loài gây bệnh trọng điểm:

   • Entamoeba histolytica: Cấu trúc không có ty thể và thể Golgi, chuyển hóa kỵ khí lên men glucose tạo $CO_2$, acetate và ethanol; chu trình biến đổi từ thể hoạt động ăn hồng cầu (kích thước 20–30 µm) sang tiền bào nang và bào nang 4 nhân (10–20 µm). Gây bệnh lỵ amibe cấp tính (loét hình tán nấm niêm mạc ruột) và biến chứng ngoài ruột (áp xe gan, phổi, não, da).
   • Giardia lamblia: Trùng roi ký sinh tại tá tràng và hỗng tràng; thể hoạt động hình chiếc diều đối xứng (15–20 µm), có 2 nhân, 8 roi, sống thân và đĩa hút mặt bụng; bào nang hình bầu dục (8–14 µm) chứa 2 đến 4 nhân. Gây hội chứng kém hấp thu, viêm ruột và tiêu chảy kéo dài.
   • Trichomonas vaginalis: Trùng roi ký sinh tại đường sinh dục - tiết niệu ở nam và nữ; hình quả lê (15–25 µm), 4 roi trước, 1 roi sau, màng lượn sóng 1/3 thân, sống thân cứng; hoàn toàn không có thể bào nang. Gây viêm âm đạo khí hư có bọt, viêm niệu đạo, viêm tuyến tiền liệt.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng các nguyên lý khoa học nền tảng:

• Cơ chế chuyển hóa kỵ khí: Đơn bào đường ruột thích nghi với môi trường phân áp oxy thấp ($\le 5%$), sản xuất các enzyme superoxide dismutase, catalase, peroxidase để chống độc tính của oxy.
• Cơ chế miễn dịch học ký sinh trùng: Sự khác biệt giữa đơn bào mô/máu (kích thích sinh kháng thể bảo vệ cao) và đơn bào đường ruột (ít tạo miễn dịch bảo vệ); cơ chế đề kháng tự nhiên theo chủng tộc (người da đen thiếu thụ thể Duffy trên bề mặt hồng cầu giúp đề kháng tự nhiên với Plasmodium vivax).
• Dược lý học ký sinh trùng: Cơ chế tác động và dược động học của nhóm 5-nitroimidazol (Metronidazol, Tinidazol, Ornidazol), nhóm diệt amibe trong lòng ruột (Furamide, Yodoxin, Humatin) và nhóm alkaloid độc tính cao (Emetine, Dehydroemetine).

Kỹ năng phát triển

Người học hoàn thiện các năng lực chuyên môn:

• Kỹ năng nhận diện hình thái học vi thể: Phân biệt thể hoạt động và thể bào nang; nhận diện số lượng nhân (bào nang 1, 2, 4 nhân của E. histolytica), đặc điểm di chuyển chân giả hoặc chuyển động lắc lư xoay vòng của trùng roi.
• Kỹ năng phân tích cận lâm sàng: Chỉ định và thực hiện soi tươi phân, dịch tá tràng (kỹ thuật viên nhộng tá tràng - duodenal capsule technique), soi tươi dịch tiết niệu - sinh dục, nhuộm Giemsa/Hematoxylin và đánh giá phản ứng huyết thanh học.
• Kỹ năng biện luận chẩn đoán phân biệt: Phân biệt triệu chứng lỵ amibe (thân nhiệt gần bình thường, phân nhầy máu mót rặn) với lỵ trực trùng Shigella; phân biệt áp xe gan do amibe (gan to đau, sốt cao, không vàng da, không lách to) với các bệnh lý gan mật khác.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng mô hình sư phạm y khoa tích hợp từ lý thuyết cơ sở đến ứng dụng lâm sàng và xét nghiệm:

[Hình thái & Sinh học vi thể] ➔ [Chu trình phát triển & Lây truyền] ➔ [Cơ chế bệnh sinh & Triệu chứng] ➔ [Kỹ thuật xét nghiệm] ➔ [Phác đồ điều trị & Dự phòng]

Phương pháp tiếp cận sư phạm

• Phân tích đối sánh: So sánh đặc điểm hình thái và độc lực giữa các loài gây bệnh thực sự (Entamoeba histolytica, Trichomonas vaginalis) với các loài hoại sinh hoặc ký sinh ở vị trí khác (Entamoeba coli, Trichomonas tenax, Trichomonas hominis/intestinalis).
• Tích hợp ca bệnh lâm sàng: Tiếp cận các tình huống nhiễm amibe xâm nhập mô tạo ổ áp xe gan, hội chứng tiêu chảy dai dẳng do Cryptosporidium trên bệnh nhân suy giảm miễn dịch, hoặc tình trạng tái phát do đề kháng thuốc của Giardia lamblia.

Thực hành và xét nghiệm chẩn đoán

• Quy trình xét nghiệm mẫu phân: Hướng dẫn soi tươi trực tiếp phân lỏng ngay sau khi đi tiêu để quan sát thể hoạt động ăn hồng cầu; thực hiện xét nghiệm phân liên tiếp 3 ngày đối với Giardia lamblia.
• Kỹ thuật thu thập dịch chuyên biệt: Kỹ thuật viên nhộng tá tràng lấy dịch mật/tá tràng để khảo sát G. lamblia trước khi bị dịch mật dung giải; kỹ thuật lấy dịch mủ niệu đạo buổi sáng ở nam giới nghi nhiễm T. vaginalis.

Đánh giá và tự học

• Thiết lập bảng kiểm định danh đơn bào dựa trên số lượng roi, loại chân giả, màng lượn sóng và cấu trúc nhân thể.
• Đánh giá kiến thức qua việc xây dựng phác đồ điều trị kết hợp (toàn thân + tại chỗ, điều trị đồng thời bạn tình) và nguyên tắc sử dụng thuốc thay thế khi xuất hiện chủng kháng Metronidazol.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

1. Phân định rõ ràng về mặt dịch tễ và sinh học: Giáo trình phân tích tính đặc hiệu ký chủ rộng của Giardia lamblia (lây nhiễm qua nguồn nước từ người, gia súc, chuột, thú nuôi) đối lập với tính đặc hiệu cục bộ của Trichomonas vaginalis (chỉ lây truyền trực tiếp qua đường quan hệ tình dục, không tạo bào nang nên sức đề kháng môi trường yếu).

2. Cập nhật tình trạng kháng thuốc trên lâm sàng: Tài liệu ghi nhận thực trạng trên $20%$ chủng Giardia lamblia phân lập từ bệnh nhân đã kháng Metronidazol và gây tỷ lệ tái phát lên tới $90%$. Đồng thời, trình bày hiện tượng kháng chéo với Tinidazol và các chủng đa kháng Albendazol/Furasolidon, từ đó đề xuất giải pháp phối hợp Metronidazol với Albendazol trên các ca điều trị thất bại.

3. Nguyên tắc điều trị phối hợp toàn diện:

   • Với bệnh do amibe: Phối hợp thuốc hấp thu toàn thân diệt amibe ở mô (dẫn xuất 5-nitroimidazol, Emetine) với thuốc tác dụng tại lòng ruột (Furamide, Humatin, Yodoxin) để triệt tiêu nguồn phát tán bào nang.
   • Với Trichomonas vaginalis: Áp dụng điều trị toàn thân kết hợp đặt thuốc tại chỗ; điều trị đồng thời cho cả hai vợ chồng/bạn tình; bổ sung estrogen cho phụ nữ mãn kinh nhằm phục hồi độ dày và sinh lý biểu mô âm đạo.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Nhóm đối tượng	Mục đích và Phạm vi ứng dụng
Sinh viên Y khoa & Dược học	Học phần Ký sinh trùng Y học (năm thứ 2 hoặc thứ 3); làm cơ sở cho các môn Bệnh học truyền nhiễm, Dược lý học và Tiêu hóa.
Sinh viên Cử nhân Xét nghiệm	Thực hành kỹ thuật soi tươi, nhuộm mẫu phân, dịch sinh thiết, dịch tiết âm đạo - niệu đạo và nuôi cấy vi sinh.
Bác sĩ Lâm sàng & Truyền nhiễm	Tài liệu tra cứu tiêu chuẩn chẩn đoán lỵ amibe, áp xe gan do amibe, viêm đường sinh dục do Trichomonas và chỉ định phác đồ kháng ký sinh trùng.
Cán bộ Y tế Dự phòng	Xây dựng chương trình kiểm soát vệ sinh nguồn nước, phòng chống ô nhiễm phân tươi và can thiệp dịch tễ học ký sinh trùng đường ruột trong cộng đồng.

Yêu cầu kiến thức tiên quyết: Sinh viên cần hoàn thành các học phần Sinh học đại cương, Sinh học tế bào, Giải phẫu học, Sinh lý học và Hóa sinh y học trước khi tiếp cận giáo trình này.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được thiết kế chuẩn mực cho sinh viên đại học khối ngành khoa học sức khỏe (Y khoa, Y học dự phòng, Dược học, Kỹ thuật xét nghiệm y học) và làm tài liệu tham khảo chuyên môn cho nhân viên y tế công tác tại các phòng xét nghiệm, khoa truyền nhiễm và trung tâm y tế dự phòng.

2. Cần trang bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần nắm vững kiến thức về cấu trúc tế bào nhân chuẩn (nhân, màng tế bào, ty thể, không bào), các con đường chuyển hóa năng lượng sinh học, cơ chế miễn dịch tự nhiên/thích ứng và sinh thái học vi sinh vật.

3. Điểm khác biệt cốt lõi trong chu trình của ba loại đơn bào chính là gì?

• Entamoeba histolytica: Chu trình phát triển có thể hoạt động xâm lấn mô và thể bào nang 4 nhân đề kháng cao ngoài môi trường; lây qua đường tiêu hóa.
• Giardia lamblia: Chu trình gồm thể hoạt động bám màng nhầy ruột non bằng đĩa hút và thể bào nang 2-4 nhân lây qua nguồn nước; ký chủ trung gian đa dạng.
• Trichomonas vaginalis: Chỉ có thể hoạt động, không có thể bào nang; chỉ tồn tại trong cơ quan sinh dục - tiết niệu và lây truyền trực tiếp qua tiếp xúc tình dục.

4. Phương pháp xét nghiệm nào được xem là tiêu chuẩn để phát hiện amibe xâm nhập mô?

Đối với amibe đường ruột xâm nhập mô, tiêu chuẩn trực tiếp là soi phân tươi tìm thể hoạt động ăn hồng cầu. Đối với amibe ngoài ruột (như áp xe gan), chẩn đoán bắt buộc phải dựa vào triệu chứng lâm sàng kết hợp kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh (siêu âm, chụp cắt lớp vi tính) và các xét nghiệm huyết thanh học tìm kháng thể đặc hiệu (do amibe trong mô kích thích đáp ứng miễn dịch dịch thể).

5. Giáo trình có những tài liệu tham khảo chuẩn mực nào?

Tài liệu được xây dựng dựa trên 4 nguồn giáo trình đại học chính thống: Giáo trình Ký sinh trùng Y học của Đại học Y Dược TP.HCM (Trần Vinh Hiển, 1991–1994), Đại học Y Hà Nội (NXB Y học, 1997), Trung tâm Đào tạo & Bồi dưỡng Cán bộ Y tế TP.HCM (Trần Xuân Mai) và tài liệu của tác giả Nguyễn Đinh Nga (NXB Giáo dục Việt Nam).

---

Kết luận

Giáo trình "Tìm Hiểu Về Ký Sinh Trùng Đơn Bào" của Th.s Lã Thành Nam cung cấp hệ thống tri thức khoa học chuẩn xác, logic và toàn diện về phân ngành đơn bào y học. Nội dung bài giảng kết nối chặt chẽ giữa các đặc tính sinh học vi thể, chu trình phát triển dịch tễ với các biểu hiện bệnh học lâm sàng và nguyên tắc hóa trị liệu thực tế.

Lộ trình học tập khuyến nghị cho sinh viên: Bắt đầu từ việc nắm vững cấu trúc hình thái học và phân loại các ngành đơn bào $\rightarrow$ Phân tích chi tiết chu trình sống của từng loài $\rightarrow$ Nắm bắt cơ chế bệnh sinh và triệu chứng lâm sàng $\rightarrow$ Rèn luyện kỹ năng xét nghiệm chẩn đoán vi thể $\rightarrow$ Ứng dụng phác đồ điều trị và các nguyên tắc dự phòng dịch tễ học trong cộng đồng. Để mở rộng kiến thức, người học nên kết hợp nghiên cứu các giáo trình chuyên khảo của Bộ môn Ký sinh trùng thuộc Đại học Y Hà Nội và Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

GIẢNG VIÊN Th.s Lã Thành Nam TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Nguyễn Đinh Nga. NXB Giáo dục Việt Nam. Trần Vinh Hiển.

Giáo trình Đại học – Đại học Y Dƣợc Tp. Xuất bản 1991 – Tái bản 1994. Trần Xuân Mai. Ký sinh trùng Y Học.

Trần Xuân Mai. Ký sinh trùng Y Học. Giáo trình Đại học – Trung tâm ĐT & BD Cán bộ Y tế Tp. Bộ môn Ký sinh trùng – Đại học Y Khoa Hà Nội.

Ký sinh trùng Y Học. NXB Y Học - 1997 GIỚI THIỆU CHƢƠNG TRÌNH Chƣơng I: Đại cƣơng về ký sinh trùng. Chƣơng II: Đơn bào. Chƣơng III: Giun sán Chƣơng IV: Vi nấm CHƢƠNG II ĐƠN BÀO - Theo thuyết tiến hóa đơn bào (Prozoa) là những động vật hình thành sớm nhất.

- Còn gọi là nguyên sinh động vật. Đa bào là hậu sinh động vật (Metazoa) - Gồm một tế bào chứa một nhân duy nhất. Có thể thực hiện các chức năng sinh lý (động vật bậc cao các chức năng phải đảm nhiệm bởi những tế bào chuyên biệt). - Hầu hết sống tự do nhƣng một số có đời sống ký sinh I.

Các đặc điểm của đơn bào ký sinh. Đặc điểm về cấu tạo tế bào: đơn bào có hai thể. Thể tự dƣỡng, hoạt động. Nguyên sinh chất - Nguyên sinh chất đảm nhiệm thực hiện các chức năng sống của đơn bào.

- Tế bào chất có 2 phần: + Phần ngoài: đậm đặc, đàn hồi gọi là ngoại nguyên sinh chất + Phần trong: lỏng, chứa đựng nhiều hạt gọi là nội nguyên sinh chất * Ngoại nguyên sinh chất có nhiệm vụ - Giúp đơn bào di chuyển: chân giả, hoặc lông bao quanh đơn bào, roi hay màng lƣợn sóng. - Thực phẩm lỏng, rắn hoặc mồi bị ngoại nguyên sinh chất tóm bắt (thẩm thấu), nó lọt vào trong nội tế bào. - Sự bài tiết đƣợc thực hiện nhờ áp lực thẩm thấu, khuếch tán và kết tủa. Các chất cặn bã và lỏng đƣợc thải ra qua bề mặt tế bào hay qua một điểm cố định.

- Hô hấp trực tiếp bằng cách hấp thụ O2 và thải ra khí CO2, hoặc gián tiếp bằng cách dùng oxygen đƣợc phóng thích từ những phức hợp chịu tác động của men tiêu hóa. Hầu hết đơn bào ký sinh đều biến dƣỡng kỵ khí. * Nội nguyên sinh chất: chứa nhân và một số cơ quan cần thiết cho sự tăng trƣởng và phát triển của đơn bào. - Nhân đóng vai trò trong sinh sản và duy trì nòi giống.

Giữa nhân có một nhân thể có vai trò trong sự phân bào. Cấu trúc của nhân, sự sắp xếp các hạt nhiễm sắc và nhân thể giúp phân biệt các loài. - Các ty thể hoặc các cơ quan giống ty thể (ở các đơn bào kỵ khí hoặc vi hiếu khí), không bào tiêu hóa, không bào co rút và những thể bắt màu giống chất nhiễm sắc. Không bào co rút có vai trò điều hòa áp suất thẩm thấu và bài tiết Ở ngành trùng roi (Mastigophora) còn có thể gốc roi, thể hạt gốc roi, thể cận sống thân.

Thể bào nang - Do điều kiện sống không thuận lợi. VD: T0, pH, thiếu thức ăn,…đơn bào trở nên bất động, hóa tròn, thải ra ngoài các không bào tiêu hóa, mất nƣớc đồng thời tích tụ nhiều chất dự trữ → tạo thành vỏ bọc bên ngoài. - Khi gặp điều kiện thuận lợi, vỏ nang tan rã, đơn bào phóng thích và hoạt động trở lại. Đặc điểm sinh sản Đơn bào có hai kiểu sinh sản: Hữu tính và vô tính.

Kiểu sinh sản vô tính: có 3 cách sinh sản: - Chia đôi - Chia nhỏ - Nảy chồi, cho những cá thể không cân đối. Ở ngành trùng chân giả, trùng roi, nhân đƣợc phân chia theo kiểu trực phân, gián phân hay kiểu biến đổi.