Chương 5 K IN H TÊ' T H Ị T R Ư Ờ N G Đ ỊN H H Ư Ớ N G X Ã H Ộ I C H Ủ N G H ĨA V À CÁC Q U A N H Ệ L Ợ l ích K IN H TÊ' ở V IỆ T N A M Sau khi nghiên cứu một cách hệ thông lý luận của c. Lênin về các quan hệ xã hội của sản xuất và trao đổi trong nền kinh tế thị trưòng tư bản chủ nghĩa, Chương 5 cung cấp tri thức lý luận cơ bản về nền kinh tế thị trường mang đặc thù phát triển của Việt Nam, vấn đề quan hệ lợi ích và bảo đảm hài hòa các quan hệ lợi ích trong phát triển ỏ Việt Nam. Thông qua nhận thức một cách khoa học về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, vấn đề giải quyết các quan hệ lợi ích, sinh viên sẽ hiểu được lý do khách quan phát triển kinh tế thị trường định hưống xã hội chủ nghĩa và hình thành kỹ năng tư duy, vận dụng lý luận nền tảng vào giải quyết các vấn đề kinh tế khi tham gia các quan hệ kinh tế xã hội, các quan hệ lợi ích trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Nội dung Chương 5 sẽ được trình bày trong ba phần: i) Kinh tế thị trường định hưống xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
169 Cơ sở lý luận và tri thức tiền đề của nội dung này là hệ thống những tri thức đã được nghiên cứu trong các chương trước; ii) Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hưống xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam; iii) Quan hệ lợi ích và bảo đảm hài hòa các quan hệ lợi ích trong phát triển ở Việt Nam. I- KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA ở VIỆT NAM 1. Khái niệm kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Như đã đề cập trong Chương 2, kinh tế thị trường là sản phẩm của văn minh nhân loại; không có mô hình kinh tế thị trường chung cho mọi quốc gia và mọi giai đoạn phát triển. Mỗi nước có những mô hình kinh tế thị trường khác nhau phù hợp vối điều kiện của quốíc gia đó.
Mỗi nền kinh tế thị trường vừa có những đặc trưng tấ t yếu không thể thiếu của nền kinh tế thị trường nói chung vừa có những đặc trưng phản ánh điều kiện lịch sử, chính trị, kinh tế - xã hội của quốc gia đó. Kinh tế thị trường định hưổng xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một kiểu nền kinh tế thị trường phù hợp với Việt Nam, phản ánh trình độ phát triển và điều kiện lịch sử của Việt Nam. Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nền kinh tế vận hành theo các quy luật của thị trường, đồng thời góp phẩn hướng tới từng bước xác lập một xã hội mà ở đó dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; 170 có sự điều tiết của Nhà nước do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo. Thực chất, giá trị dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh là những giá trị của xã hội tương lai mà loài người còn tiếp tục phải phấn đấu, bởi lẽ, nhìn từ thế giới hiện nay mà xét, có quốc gia dân rấ t giàu nhưng nước chưa mạnh, xã hội thiếu văn minh; có quốíc gia nước rất mạnh, dân chủ song lại thiếu công bằng.
Như vậy, một hệ giá trị toàn diện gồm cả dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh là hệ giá trị của xã hội tương lai mà loài người còn cần phải phấn đấu mới có thể đạt được một cách đầy đủ trên hiện thực xã hội. Do đó, định hưống xã hội chủ nghĩa thực chất là hướng tới các giá trị cốt lõi của xã hội mới ấy. Nền kinh tế thị trường mà trong các hoạt động kinh tế của các chủ thể, hướng tới góp phần xác lập được các giá trị xã hội thực tế với hệ giá trị toàn diện như vậy là nền kinh tế thị trường định hưống xã hội chủ nghĩa. Để đạt được hệ giá trị như vậy, nền kinh tế thị trường Việt Nam, cũng như các nền kinh tế thị trường khác, cần có vai trò điều tiết của Nhà nước, nhưng đốĩ vói Việt Nam, Nhà nước phải được đặt dưối sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Đảng Cộng sản Việt Nam là đảng cầm quyền do lịch sử khách quan quy định. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vừa phải bao hàm đầy đủ các đặc trưng chung vốn có của kinh tế thị trường nói chung (đã được nghiên cứu tại Chương 2), vừa có những đặc trưng riêng của Việt Nam. 171 Đây là kiểu mô hình kinh tế thị trường phù hợp vối đặc trưng lịch sử, trình độ phát triển, hoàn cảnh chính trị - xã hội của Việt Nam. Muốn thành công phải do nhân dân nỗ lực xây dựng mới có thể đạt được.
Quá trình hình th àn h nhận thức của Đ ảng Cộng sản V iệt N am về kinh tế th ị trường định hướng xã h ội chủ nghĩa - Khi bắt đầu thực hiện công cuộc đổi mới (năm 1986), Đảng ta quan niệm kinh tế hàng hóa có những mặt tích cực cần vận dụng cho xây dựng chủ nghĩa xã hội. - Trong quá trình đổi mối, từ tổng kết thực tiễn và nghiên cứu lý luận, Đảng ta đã nhận thức rõ hơn, kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trưòng là phương thức, điều kiện tất yếu để xây dựng chủ nghĩa xã hội; từ áp dụng cơ chế thị trường đến phát triển kinh tế thị trường; đưa ra quan niệm và từng bước cụ thể hóa mô hình và thể chế kinh tế thị trưòng định hướng xã hội chủ nghĩa. - Tổng kết thực tiễn đổi mới kinh tế, Đại hội IX của Đảng khẳng định: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tê tổng quát của thòi kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ỏ nước ta. - Đại hội XI của Đảng khẳng định: Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản.
172 - Đại hội XII của Đảng có sự phát triển mói bằng việc đưa ra quan niệm: Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là nền kinh tế vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trưòng, đồng thòi bảo đảm định hưống xã hội chủ nghĩa phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nưốc. Đó là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế; có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, nhằm mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Đại hội XIII khẳng định: Đó là mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Nguồn: Đảng Cộng sản Việt Nam; Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần th ứ VI, VII, VIII, IX, X, XI, XII, x m. Tính tất yếu khách quan của việc phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là tất yếu ở Việt Nam xuất phát từ những lý do cơ bản sau: Một là, phất triển kinh tế thị trưòng định hướng xã hội chủ nghĩa là phù hợp vối xu hưống phát triển khách quan của Việt Nam trong bốĩ cảnh th ế giới hiện nay.
Như đã đề cập ở trên, nền kinh tế thị trường là nền kinh tế hàng hóa phát triển ở trình độ cao, Khi có đủ các điều kiện cho sự tồn tại và phát triển, nền kinh tê hàng hóa tự hình thành. Sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa theo các quy luật tất yếu đạt tới trình độ nền kinh tế 173 thị trường. Đó là tính quy luật, ở Việt Nam, các điều kiện cho sự hình thành và phát triển kinh tế thị trường đang tồn tại khách quan. Do đó, sự hình thành kinh tế thị trường ở Việt Nam là tất yếu khách quan.
Mong muốn dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh là mong muốn chung của các quốc gia trên thê giới. Do đó, việc định hưống hưống tới xác lập những giá trị đó trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam là phù hợp và tất yếu trong phát triển. Song, trong sự tồn tại hiện thực sẽ không thể có một nền kinh tế thị trường trừu tượng, chung chung cho mọi hình thái kinh tế - xã hội, mọi quốc gia, dân tộc. Trong lịch sử đã có kinh tế hàng hóa giản đơn kiểu chiếm hữu nô lệ và phong kiến hay kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, tồn tại trong mỗi hình thái kinh tế - xã hội cụ thể, gắn bó hữu cơ và chịu sự chi phối của các quan hệ sản xuất thống trị trong xã hội đó.
Ngay như trong cùng một chế độ tư bản chủ nghĩa, kinh tế thị trường của mỗi quốíc gia, dân tộc cũng khác nhau, mang đặc tính khác nhau. Thực tiễn lịch sử cho thấy, mặc dù kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa đã đạt tới giai đoạn phát triển cao và phồn thịnh ỏ cấc nước tư bản phát triển, nhưng những mâu thuẫn vốn có của nó không thể nào khắc phục được trong lòng xã hội tư bản, nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa đang có xu hướng tự phủ định, tự tiến hóa tạo ra những điều kiện cần và đủ cho một cuộc cách mạng xã hội - cách mạng xã hội chủ nghĩa. 174 Do vậy, nhân loại muôn tiếp tục phát triển thì không chỉ dừng lại ỏ kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa. Vối ý nghĩa đó, sự lựa chọn mô hình kinh tế thị trường định hưống xã hội chủ nghĩa của Việt Nam là phù hợp với xu thế của thời đại và đặc điểm phát triển của dân tộc, sự lựa chọn đó không hề mâu thuẫn với tiến trình phát triển của đất nước.
Đây thực sự là bước đi, cách làm mới hiện nay của các quốc gia, dân tộc đang trên con đường hưống tới xã hội xã hội chủ nghĩa. Hai là, do tính ưu việt của kinh tế thị trường trong thúc đẩy phát triển Việt Nam theo định hưống xã hội chủ nghĩa. Thực tiễn trên th ế giới và Việt Nam cho thấy kinh tế thị trường là phương thức phân bổ nguồn lực hiệu quả mà loài người đã đạt được so vói các mô hình kinh tế phi thị trường.