Tăng Cường Vai Trò Của Nhà Nước Trong Nền Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa

Chuyên khảo kinh tế phân tích Tăng cường vai trò nhà nước trong nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Chính Trị Học
• Đề tài: Tăng Cường Vai Trò Của Nhà Nước Trong Nền Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG KINH TẾ VÀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 1.1. QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ
• 1.1.1. Quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước trong phát triển kinh tế và kinh tế thị trường

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vai Trò Của Nhà Nước Trong Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) ở Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ khi thực hiện công cuộc đổi mới vào năm 1986, vai trò của nhà nước trong quản lý và điều tiết nền kinh tế đã trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Nhà nước không chỉ là người quản lý mà còn là chủ thể kinh tế, có trách nhiệm bảo đảm sự phát triển bền vững và công bằng xã hội. Việc tăng cường vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN là một nhiệm vụ chiến lược, nhằm bảo vệ lợi ích của nhân dân lao động và phát triển kinh tế theo hướng bền vững.

1.1. Khái Niệm Về Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa

Kinh tế thị trường định hướng XHCN là mô hình kinh tế kết hợp giữa các yếu tố của kinh tế thị trường và các nguyên tắc của chủ nghĩa xã hội. Mô hình này nhằm mục đích phát triển kinh tế đồng thời bảo đảm công bằng xã hội. Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết và quản lý các hoạt động kinh tế, bảo vệ quyền lợi của người lao động và đảm bảo sự phát triển bền vững.

1.2. Vai Trò Của Nhà Nước Trong Quản Lý Kinh Tế

Nhà nước có trách nhiệm xây dựng các chính sách kinh tế phù hợp, tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của nền kinh tế. Điều này bao gồm việc quản lý các nguồn lực, đầu tư vào cơ sở hạ tầng và phát triển các ngành kinh tế chủ chốt. Sự can thiệp của nhà nước là cần thiết để điều chỉnh các bất cập trong thị trường và bảo vệ lợi ích của nhân dân.

II. Những Thách Thức Đối Với Vai Trò Của Nhà Nước Trong Kinh Tế Thị Trường

Mặc dù vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN là rất quan trọng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Những thách thức này bao gồm sự cạnh tranh từ các thành phần kinh tế khác nhau, áp lực từ thị trường quốc tế và những vấn đề nội tại trong quản lý nhà nước. Để phát huy vai trò của mình, nhà nước cần phải đổi mới và hoàn thiện các chính sách quản lý kinh tế.

2.1. Cạnh Tranh Giữa Các Thành Phần Kinh Tế

Sự cạnh tranh giữa các thành phần kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN có thể dẫn đến những xung đột lợi ích. Nhà nước cần phải có các chính sách điều tiết hợp lý để bảo đảm sự công bằng và phát triển bền vững cho tất cả các thành phần kinh tế.

2.2. Áp Lực Từ Thị Trường Quốc Tế

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nền kinh tế Việt Nam phải đối mặt với nhiều áp lực từ thị trường quốc tế. Nhà nước cần phải có các biện pháp bảo vệ nền kinh tế trong nước, đồng thời tạo điều kiện cho các doanh nghiệp trong nước cạnh tranh hiệu quả trên thị trường quốc tế.

III. Phương Pháp Tăng Cường Vai Trò Của Nhà Nước Trong Kinh Tế

Để tăng cường vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm cải cách thể chế, nâng cao năng lực quản lý và tăng cường sự tham gia của người dân trong quá trình ra quyết định.

3.1. Cải Cách Thể Chế Quản Lý Kinh Tế

Cải cách thể chế là cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý của nhà nước. Điều này bao gồm việc hoàn thiện các quy định pháp luật, tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi và giảm thiểu các rào cản hành chính.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Quản Lý Của Nhà Nước

Nâng cao năng lực quản lý của nhà nước là một yếu tố quan trọng để phát huy vai trò của nhà nước trong nền kinh tế. Điều này bao gồm việc đào tạo cán bộ, cải thiện quy trình làm việc và ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Vai Trò Nhà Nước Trong Kinh Tế

Thực tiễn cho thấy vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các chính sách kinh tế của nhà nước đã góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, cải thiện đời sống nhân dân và bảo đảm an sinh xã hội. Tuy nhiên, vẫn cần phải tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các chính sách này.

4.1. Kết Quả Từ Các Chính Sách Kinh Tế

Các chính sách kinh tế của nhà nước đã giúp tăng trưởng GDP, giảm tỷ lệ nghèo và cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân. Những kết quả này cho thấy vai trò quan trọng của nhà nước trong việc điều tiết nền kinh tế.

4.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm Từ Thực Tiễn

Từ thực tiễn, có thể rút ra nhiều bài học kinh nghiệm quý báu về vai trò của nhà nước trong nền kinh tế. Những bài học này sẽ giúp nhà nước điều chỉnh các chính sách cho phù hợp với thực tiễn và nhu cầu phát triển của xã hội.

V. Kết Luận Về Vai Trò Của Nhà Nước Trong Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa

Vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN là rất quan trọng và cần thiết. Để phát huy vai trò này, nhà nước cần phải tiếp tục đổi mới, hoàn thiện các chính sách và nâng cao năng lực quản lý. Chỉ có như vậy, nền kinh tế mới có thể phát triển bền vững và công bằng.

5.1. Tương Lai Của Vai Trò Nhà Nước Trong Kinh Tế

Tương lai của vai trò nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng và đổi mới của nhà nước. Việc xây dựng một nhà nước pháp quyền, minh bạch và hiệu quả sẽ là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững.

5.2. Định Hướng Phát Triển Vai Trò Nhà Nước

Định hướng phát triển vai trò nhà nước trong nền kinh tế cần phải gắn liền với sự phát triển của xã hội. Nhà nước cần phải lắng nghe ý kiến của người dân và tạo điều kiện cho sự tham gia của họ trong quá trình ra quyết định.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn trước đổi mới (1981-1985), nền kinh tế Việt Nam rơi vào khủng hoảng trầm trọng khi tăng trưởng GDP bình quân chỉ đạt 0,4%/năm trong khi tốc độ tăng dân số lên tới 2,3%/năm và tỷ lệ lạm phát giai đoạn 1985-1986 vượt ngưỡng 700%/năm. Thực tiễn cấp bách này đã thúc đẩy Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng (tháng 12/1986) đưa ra quyết định mang tính bước ngoặt: chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có sự quản lý của Nhà nước. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ vai trò, chức năng và phương thức thực thi quyền lực của Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam trong tiến trình vận hành nền kinh tế thị trường.

Mục tiêu cụ thể của công trình nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận chính trị học về chức năng kinh tế của nhà nước, phân tích thực trạng quản lý kinh tế giai đoạn 1986-1999, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý vĩ mô mà không làm triệt tiêu động lực thị trường. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ lãnh thổ Việt Nam và phạm vi thời gian tập trung từ năm 1986 đến năm 2000. Về mặt ý nghĩa, nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học giúp giải quyết bài toán giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong điều kiện hội nhập quốc tế, hỗ trợ duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt trên 7%/năm, đồng thời hạ tỷ lệ nghèo đói từ 55% năm 1989 xuống dưới 11% vào năm 2000.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý luận chính trị học Mác - Lênin về chức năng kinh tế của nhà nước chuyên chính vô sản và tư tưởng của V.I. Lênin về Chính sách kinh tế mới (NEP). Theo đó, Lênin khẳng định chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế và việc phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước là phòng chờ tất yếu để tiến lên chủ nghĩa xã hội tại các quốc gia có điểm xuất phát nông nghiệp lạc hậu. Bên cạnh đó, đề tài tiếp thu có chọn lọc Lý thuyết điều tiết kinh tế vĩ mô của John Maynard Keynes về việc sử dụng bàn tay hữu hình của nhà nước nhằm khắc phục những thất bại thị trường, cùng Lý thuyết kinh tế thể chế hiện đại về vai trò của nhà nước kiến tạo phát triển từ bài học của các nền kinh tế công nghiệp hóa mới ở Đông Á (HPAEs). Các quốc gia HPAEs đã chứng minh sự can thiệp có lựa chọn giúp GDP bình quân đầu người tăng trưởng 5-6%/năm giai đoạn 1965-1990 và duy trì tỷ lệ đầu tư công trên 20% GDP.

Khung lý thuyết của luận văn vận hành xoay quanh 4 khái niệm cốt lõi: Quyền lực nhà nước trong kinh tế, Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Quản lý hành chính - kinh tế vĩ mô, và Sự can thiệp có lựa chọn của nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam từ Đại hội IV đến Đại hội VIII, các niên giám thống kê quốc gia giai đoạn 1986-1999, cùng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã ban hành. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 61 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trong giai đoạn 1986-2000, kết hợp khảo sát chuyên sâu 50 văn bản luật và nghị định kinh tế tiêu biểu. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi xác suất có chủ đích đối với hệ thống văn bản thể chế và chọn mẫu phân tầng theo vùng địa lý kinh tế đối với các chỉ tiêu phát triển xã hội.

Phương pháp phân tích chủ đạo là phương pháp lôgíc kết hợp lịch sử, chính trị học so sánh và phân tích thống kê định lượng. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ tính chất đặc thù của khoa học chính trị: việc đánh giá vai trò của nhà nước không thể tách rời bối cảnh lịch sử cụ thể, đồng thời việc so sánh với các mô hình quốc tế (như các nước Đông Á, Mỹ Latinh, Đông Âu) là cách tiếp cận tối ưu để làm nổi bật tính đặc thù và tính quy luật của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc đổi mới nhận thức lý luận và chuyển đổi chức năng quản lý của Nhà nước đã tạo bước đột phá về tăng trưởng kinh tế. Giai đoạn 1986-1990, tăng trưởng GDP bình quân đạt 3,9%/năm; sang giai đoạn 1991-1995 đã tăng vọt lên 8,2%/năm và đạt đỉnh 9,34% vào năm 1996.

Thứ hai, công tác điều hành chính sách kinh tế vĩ mô của Nhà nước đã chứng minh tính hiệu quả vượt bậc trong việc kiềm chế lạm phát và giải phóng sức sản xuất nông nghiệp. Chính sách tiền tệ linh hoạt với quyết định điều chỉnh lãi suất tiền gửi lên 12%/tháng vào tháng 3/1989 đã nhanh chóng chặn đứng lạm phát phi mã. Trong nông nghiệp, Nghị quyết 10 năm 1988 cùng Luật Đất đai năm 1993 đã thúc đẩy sản lượng lương thực từ 16 triệu tấn năm 1986 lên 21,9 triệu tấn năm 1993 và đạt mức 33,4 triệu tấn năm 1999, đưa Việt Nam trở thành quốc gia xuất khẩu gạo đứng thứ hai thế giới.

Thứ ba, sự can thiệp của Nhà nước vào các lĩnh vực xã hội đã mang lại những tiến bộ rõ rệt: tỷ lệ hộ nghèo trên cả nước giảm mạnh từ 55% năm 1989 xuống còn 38% năm 1995 và đạt 13% vào năm 1999. Đến năm 1999, toàn quốc có 56 tỉnh thành đạt chuẩn xóa mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học, đồng thời 25% số trạm y tế xã có bác sĩ làm việc. Tỷ lệ thất nghiệp khu vực thành thị giảm từ mức 9-10% giai đoạn 1990-1992 xuống 6,85% năm 1998.

Thứ tư, nghiên cứu phát hiện bộ máy quản lý nhà nước vẫn tồn tại nhiều điểm nghẽn thể chế. Tỷ trọng doanh nghiệp nhà nước hoạt động kém hiệu quả còn cao, hệ thống pháp luật kinh tế còn thiếu đồng bộ và tăng trưởng kinh tế có dấu hiệu suy giảm về mức 4,7% năm 1999 do ảnh hưởng từ khủng hoảng tài chính khu vực.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản giúp Việt Nam đạt được những thành tựu kinh tế - xã hội xuất sắc là nhờ Nhà nước đã xác lập đúng vị trí chủ thể kinh tế nắm quyền lực chính trị, phân định rành mạch giữa quản lý hành chính - kinh tế với quản lý sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Khi so sánh với các nước Đông Âu áp dụng liệu pháp sốc dẫn đến suy yếu quyền lực nhà nước, hay mô hình tự do mới tại Chi-Lê khiến 40% dân số rơi vào cảnh nghèo đói và 6.677 tổ chức công đoàn bị cấm hoạt động, mô hình của Việt Nam đã thể hiện tính ưu việt khi duy trì được sự ổn định chính trị và công bằng xã hội.

Các dữ liệu nghiên cứu này có thể được trình bày trực quan thông qua biểu đồ cột kép kết hợp đường xu hướng, biểu diễn sự tương quan nghịch giữa tốc độ tăng trưởng GDP (đạt đỉnh 9,34%) và tỷ lệ nghèo đói (giảm từ 55% xuống 13%) giai đoạn 1986-1999. Bên cạnh đó, bảng phân tích ma trận so sánh các chỉ số vĩ mô giữa Việt Nam và các nước khối HPAEs sẽ làm rõ thêm vai trò của chính sách can thiệp có lựa chọn trong việc bảo vệ nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống thể chế và khung khổ pháp luật kinh tế: Quốc hội và Chính phủ cần tiếp tục rà soát, sửa đổi và ban hành đồng bộ các văn bản luật liên quan đến đất đai, doanh nghiệp, đầu tư và cạnh tranh. Mục tiêu hành động là cắt giảm tối thiểu 30% thời gian xử lý thủ tục hành chính cho doanh nghiệp, hoàn thành việc xây dựng khung pháp lý thị trường hoàn chỉnh trong lộ trình 2001-2005.

Thứ hai, đẩy mạnh cơ cấu lại và nâng cao hiệu quả khu vực kinh tế nhà nước: Bộ Tài chính cùng các Bộ chủ quản cần đẩy nhanh tiến độ cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, xóa bỏ hoàn toàn cơ chế bao cấp và đặc quyền bất hợp lý. Mục tiêu cụ thể là giảm tỷ lệ doanh nghiệp nhà nước thua lỗ xuống dưới 15% vào năm 2005, tập trung nguồn vốn công vào các ngành kết cấu hạ tầng then chốt và các lĩnh vực tư nhân không thể đảm nhận.

Thứ ba, chuẩn hóa và nâng cao năng lực bộ máy hành chính công quyền: Bộ Nội vụ chủ trì thực hiện chương trình tinh giản biên chế, áp dụng chế độ thi tuyển công khai và đãi ngộ xứng đáng để thu hút nhân tài. Target metric đề ra là đạt 100% cán bộ quản lý kinh tế được đào tạo đạt chuẩn chuyên môn, đồng thời nâng tỷ lệ lao động xã hội qua đào tạo từ 17% năm 1997 lên trên 25% vào năm 2005.

Thứ tư, tăng cường hiệu lực của các chính sách an sinh xã hội và phân phối công bằng: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp cùng chính quyền địa phương triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia về xóa đói giảm nghèo. Kế hoạch hành động hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới 10% trong giai đoạn 2001-2005, đồng thời mở rộng mạng lưới y tế cơ sở đảm bảo trên 35% trạm y tế xã có bác sĩ phục vụ người dân.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý nhà nước: Tài liệu cung cấp cơ sở lý luận chính trị học vững chắc và bài học kinh nghiệm điều hành kinh tế vĩ mô để ứng dụng trực tiếp vào việc soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật và hoạch định chiến lược phát triển ngành.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Luận văn là nguồn tham khảo học thuật chuyên sâu về chuyên ngành Chính trị học và Kinh tế chính trị, hỗ trợ giảng dạy các chuyên đề về Nhà nước pháp quyền, Chính sách kinh tế mới (NEP) và quá trình chuyển đổi thể chế kinh tế tại Việt Nam.

Lãnh đạo doanh nghiệp và hiệp hội ngành nghề: Giúp các nhà quản trị nắm bắt bản chất các chính sách can thiệp của Nhà nước, quy luật vận động của thị trường có sự quản lý vĩ mô để xây dựng chiến lược kinh doanh dài hạn phù hợp với định hướng phát triển quốc gia.

Các tổ chức phát triển và chuyên gia nghiên cứu quốc tế: Cung cấp bức tranh tổng thể kèm số liệu minh chứng xác thực về case study chuyển đổi kinh tế thành công của Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2000, phục vụ việc phân tích chính sách kinh tế khu vực Đông Nam Á.

Câu hỏi thường gặp

Bản chất của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là gì? Nhà nước không chỉ đóng vai trò can thiệp hay điều tiết vĩ mô đơn thuần mà là một chủ thể kinh tế nắm quyền lực chính trị tối cao. Nhà nước sử dụng các công cụ pháp luật, kế hoạch hóa định hướng và sức mạnh của kinh tế nhà nước nhằm đảm bảo nền kinh tế tăng trưởng gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội.

Bài học nào từ NEP của Lênin đã được vận dụng thành công tại Việt Nam? Đó là bài học thừa nhận nền kinh tế nhiều thành phần, chấp nhận sự tồn tại của sản xuất hàng hóa và phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước. Điển hình trong nông nghiệp là việc chuyển từ hợp tác xã bao cấp sang giao khoán đất lâu dài cho hộ nông dân theo Nghị quyết 10 năm 1988, giúp sản lượng thóc tăng từ 16 triệu tấn lên 33,4 triệu tấn năm 1999.

Tại sao Việt Nam không áp dụng mô hình nhà nước tối thiểu theo chủ nghĩa tự do mới? Mô hình nhà nước tối thiểu thả nổi thị trường cho bàn tay vô hình tự điều tiết sẽ dẫn đến khủng hoảng chu kỳ và phân hóa giàu nghèo sâu sắc. Minh chứng thực tế từ các nước áp dụng liệu pháp sốc tại Đông Âu và Mỹ Latinh cho thấy sự rút lui hoàn toàn của nhà nước khiến tỷ lệ nghèo đói gia tăng và làm suy yếu quyền lực chính trị của nhân dân lao động.

Công cụ chính sách tiền tệ đã phát huy hiệu lực ra sao trong việc chặn đứng lạm phát năm 1989? Trước áp lực lạm phát trên 700% giai đoạn 1985-1986, Nhà nước đã thực hiện giải pháp đột phá vào tháng 3/1989 khi nâng lãi suất tiền gửi lên 12%/tháng. Biện pháp này đã hút mạnh lượng tiền mặt nhàn rỗi trong lưu thông về hệ thống ngân hàng, nhanh chóng ổn định sức mua đồng tiền và tạo nền tảng cho tăng trưởng kinh tế.

Việc phân định chức năng hành chính kinh tế và quản lý sản xuất kinh doanh có ý nghĩa gì? Việc phân định này giúp cơ quan nhà nước chấm dứt sự can thiệp hành chính trực tiếp vào hoạt động nội bộ của xí nghiệp, trả lại quyền tự chủ kinh doanh cho doanh nghiệp. Nhờ đó, các cơ quan công quyền tập trung toàn lực vào nhiệm vụ xây dựng thể chế, quy hoạch chiến lược và thanh tra giám sát theo pháp luật.

Kết luận

Luận văn đã làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa quyền lực chính trị và phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Công trình hệ thống hóa thành công lý luận Mác - Lênin và bài học thực tiễn quốc tế của các nước HPAEs về việc xây dựng một nhà nước đủ mạnh để can thiệp có lựa chọn.

Nghiên cứu đã cung cấp bức tranh dữ liệu toàn diện chứng minh sự đúng đắn của đường lối đổi mới giai đoạn 1986-1999, với tăng trưởng GDP đạt đỉnh 9,34% và tỷ lệ nghèo giảm ngoạn mục từ 55% xuống 13%.

Tác giả đã đề xuất 4 nhóm giải pháp thể chế có tính khả thi cao nhằm tiếp tục nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước giai đoạn 2001-2005.

Trong giai đoạn tiếp theo, các cơ quan quản lý cần khẩn trương hiện đại hóa nền hành chính công, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường đồng bộ để nắm bắt thời cơ hội nhập toàn cầu. Hãy tải toàn văn luận văn thạc sĩ chính trị học này ngay hôm nay để khai thác trọn vẹn hệ thống dữ liệu và luận cứ khoa học giá trị cho các công trình nghiên cứu của bạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG KINH TẾ VÀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1. QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ 1. Quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước trong phát triển kinh tế và kinh tế thị trường Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định rằng, nhà nước luôn có chức năng kinh tế. Nghĩa là, nhà nước ra đời và tồn tại không phải chỉ thuần túy để làm chính trị, không chỉ quản lý xã hội mà còn quản lý và phát triển kinh tế.

Nhà nước chính là đại diện cho giai cấp thống trị về kinh tế và chức năng kinh tế của nhà nước cũng chính là nhằm củng cố địa vị của giai cấp cầm quyền. Khẳng định chức năng kinh tế của nhà nước, phân tích mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị, Lênin cho rằng: không có chính trị đơn thuần và kinh tế đơn thuần mà chính trị và kinh tế luôn gắn bó với nhau, tác động, ảnh hưởng lẫn nhau. "Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế, lập luận một cách khác đi là quên mất điều thường thức của chủ nghĩa Mác" [20, tr. 349], "Chính trị tức là kinh tế được cô đọng lại" [23, tr.

Chính trị thực chất là quan hệ giữa các giai cấp, các nhóm xã hội, các quốc gia dân tộc. Trong đó trước hết và cơ bản là quan hệ về kinh tế. Trong chính trị, vấn đề quyền lực chính trị (biểu hiện tập trung ở quyền lực nhà nước) là mục tiêu và trực tiếp mà bất cứ giai cấp, nhóm xã hội nào cũng muốn nắm và chi phối. Vì nắm được quyền lực nhà nước là nắm được công cụ cơ bản, trọng yếu để giải quyết quan hệ lợi ích với các giai cấp khác theo hướng có lợi cho giai cấp mình.

8 Chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng: tất cả các cuộc đấu tranh giai cấp từ trước tới nay, xét đến cùng đều vì mục đích kinh tế - giải phóng kinh tế và được tiến hành trước hết vì lợi ích kinh tế. Và do đó một khi xã hội còn tồn tại giai cấp, còn tồn tại nhà nước thì tất cả những vấn đề chính trị và bất kỳ một thái độ nào cũng đều ảnh hưởng từ vấn đề kinh tế. Vì vậy Lênin khẳng định: Trong quá trình phát triển xã hội, kinh tế quyết định chính trị còn khi hoạch định chính sách thì chính trị phải chiếm hàng đầu, chiếm vị trí ưu tiên, phải đưa vào các chính sách, các quan hệ giai cấp các lực lượng kinh tế xã hội. "Không có một lập trường chính trị đúng thì một giai cấp nhất định nào đó không thể nào giữ được sự thống trị của mình và do đó cũng không thể hoàn thành nhiệm vụ của mình trong sản xuất" [21, tr.

Sự tác động của chính trị vào kinh tế thể hiện thông qua vai trò hoạt động của nhà nước - các thể chế và các chính sách của nhà nước. Sự tác động đó luôn diễn ra theo hai hướng: - Nếu sự tác động cùng chiều sẽ thúc đẩy sự phát triển kinh tế. Nghĩa là, nhà nước trước hết bằng các thể chế chính trị tạo ra các quan hệ kinh tế phù hợp với sự phát triển của LLSX. Nhà nước nắm bắt các quy luật phát triển của nền kinh tế, tạo môi trường pháp lý và hoạch định các chính sách để phát huy các mặt tích cực của các xu hướng tích cực, đồng thời loại bỏ những mặt, những nhân tố tiêu cực cản trở sự tác động của các quy luật kinh tế.

- Sự tác động của nhà nước theo hướng ngược chiều sẽ dẫn tới kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội. Nghĩa là, nhà nước duy trì các quan hệ kinh tế lỗi thời, không còn phù hợp với sự phát triển của LLSX hoặc bảo vệ lợi ích của giai cấp phản động chống lại lợi ích của giai cấp đang lên, lợi ích của nhân dân lao động. Hoạt động bất chấp quy luật khách quan của kinh tế - xã hội. 9 Nhà nước với chức năng kinh tế, có vai trò hết sức to lớn đối với sự phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, vai trò đó được phát huy và thực hiện có hiệu quả hay không là phụ thuộc vào bản chất của từng chế độ chính trị và bản chất giai cấp của từng nhà nước. Các nhà nước (chủ nô, phong kiến, tư sản) đều bằng cách này hay cách khác kiểm soát các hoạt động kinh tế của xã hội, đặt ra những chính sách, luật lệ nhằm giữ vững vị trí thống trị của giai cấp cầm quyền. Ngay dưới CNTB, mặc dù các thể chế thị trường phát triển cao, nhà nước TBCN tham gia vào các quá trình kinh tế với rất nhiều hình thức (mà đỉnh cao là CNTB độc quyền nhà nước - sự liên minh giữa nhà nước và các tập đoàn tư bản) cũng đều nhằm củng cố vị trí thống trị của giai cấp tư sản - giai cấp cầm quyền. Khác với nhà nước của các giai cấp bóc lột, nhà nước XHCN là nhà nước kiểu mới - nhà nước của giai cấp công nhân và nhân dân lao động.

Nhà nước thực hiện trấn áp giai cấp bóc lột - giai cấp tư sản và bọn phản động, nhà nước dân chủ với quảng đại quần chúng. Nhà nước có nhiệm vụ kinh tế và vì lợi ích kinh tế của nhân dân lao động. Trong hai chức năng trấn áp và xây dựng của nhà nước XHCN, chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định rằng chức năng xây dựng là chủ yếu. Để làm được việc đó, giai cấp vô sản phải bằng quyền lực nhà nước của mình, tiến hành một cuộc cách mạng toàn diện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, trước hết, trọng tâm là phát triển kinh tế, cải tạo những cơ sở kinh tế cũ, xây dựng nền tảng kinh tế mới với các quan hệ kinh tế lành mạnh vì mục đích con người.

Với tư cách là chủ thể kinh tế, nhà nước XHCN sử dụng những yếu tố vật chất (đất đai, tiền vốn, lao động, tài nguyên) và tạo ra những quan hệ cần thiết để trực tiếp quản lý, sản xuất hoặc lưu thông, dịch vụ trên những ngành, vùng chủ chốt. Đồng thời, nhà nước là người đại diện cho ý chí và quyền lực của nhân dân, nắm trong tay 10 các công cụ, phương tiện quản lý (chính sách, kế hoạch, luật pháp, tài chính, ngân hàng.) và kiểm soát việc sử dụng tài sản quốc gia, tổ chức quản lý sản xuất kinh doanh phát triển kinh tế theo quan điểm mục tiêu đường lối phát triển kinh tế của giai cấp lãnh đạo - giai cấp công nhân mà đại biểu là Đảng cộng sản. Trong thời kỳ này, nhiệm vụ của nhà nước XHCN là phải làm gì, làm như thế nào để tạo ra năng suất lao động ngày càng cao để chiến thắng hoàn toàn CNTB. Tuy nhiên, chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định bước chuyển từ CNTB lên CNXH không phải một sớm một chiều mà là một thời kỳ quá độ lâu dài - thời kỳ quá độ lên CNXH (Mác gọi là những "cơn đau đẻ" kéo dài).

Đặc trưng cơ bản của thời kỳ này là kết cấu kinh tế - xã hội mới còn tồn tại đan xen với kết cấu kinh tế - xã hội cũ. Nền kinh tế có nhiều thành phần tồn tại, tác động đan xen với nhau, trong đó thành phần kinh tế XHCN thậm chí chưa thắng lợi hoàn toàn. Vì vậy việc nhà nước XHCN quản lý nền kinh tế nhiều thành phần là một tất yếu của thời kỳ quá độ. Chính Mác đã chỉ rõ: Không một hình thức kinh tế nào, biến đi trước khi nó còn phục vụ được cho các lực lượng sản xuất mà nó đã dọn khoảng đất trống cần thiết cho sự phát triển của các lực lượng sản xuất ấy; Ngược lại, không một hình thức kinh tế nào có thể ra đời trước khi xuất hiện đầy đủ các tiền đề vật chất cần thiết cho nó.

Vì kết cấu nền kinh tế của thời kỳ quá độ lên CNXH còn tồn tại nhiều thành phần kinh tế nên hệ thống các quy luật kinh tế hoạt động trong thời kỳ này rất đa dạng. Bên cạnh những quy luật kinh tế XHCN mới hình thành nhưng chưa phát huy đầy đủ tác dụng của nó, vẫn còn những quy luật tương ứng với các thành phần kinh tế không XHCN còn hoạt động và phát huy tác dụng, tác động đến nền kinh tế quốc dân với mức độ khác nhau. Vì vậy trong quá trình quản lý nền kinh tế, nhà nước XHCN phải tính đến việc vận dụng toàn bộ hệ thống các quy luật đó sao cho phù hợp, có lợi cho CNXH. Một mặt tạo ra những điều kiện vật chất và xã hội để các 11 quy luật kinh tế XHCN phát huy ngày càng đầy đủ tác dụng của mình - là nhân tố chủ đạo; mặt khác, chủ động vận dụng các quy luật kinh tế khác, hướng theo quỹ đạo của CNXH.

Đây là việc khó khăn, phức tạp, dễ phạm sai lầm "tả" hoặc "hữu khuynh". Do đó đòi hỏi nhà nước XHCN phải có bản lĩnh, có khả năng tổ chức quản lý giỏi, biết tìm ra những hình thức, phương pháp mới phong phú, đa dạng để hướng các thành phần kinh tế đi theo quỹ đạo của CNXH. Từ thực tiễn nước Nga, khi chấm dứt nội chiến và chuyển sang thời bình, Lênin đã nghiêm khắc rút ra những bài học của chính sách "cộng sản thời chiến", phê phán những khuynh hướng tư tưởng chủ quan, nóng vội (muốn lập tức quốc hữu hóa, quốc doanh hóa, hạn chế không sử dụng các hình thức kinh tế quá độ đang còn tồn tại và còn tác dụng đối với việc phát triển LLSX), dẫn đến hậu quả nghiêm trọng: Kinh tế không phát triển và gây sự bất bình của nhân dân đối với chính quyền Xô viết. Theo Lênin - quá trình chuyển từ thời chiến sang thời bình "không những chỉ liên quan đến những cơ sở của công cuộc kiến thiết kinh tế mà còn liên quan đến các cơ sở của những mối quan hệ giữa các giai cấp còn tồn tại trong xã hội chúng ta".

"Vấn đề này là vấn đề cần giải quyết". Không thực hiện được bước chuyển ấy sẽ là thất bại của Đảng của giai cấp công nhân. Lênin cho rằng, điều kiện thời bình phải xem xét lại tất cả các quan điểm lý luận và thực tiễn sự phát triển kinh tế - xã hội nước Nga, thậm chí thay đổi căn bản cách tiếp cận với CNXH.