LỜI MỞ ĐẦU Tính cấp thiết của đề tài Toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế đã trở thành xu thế khách quan chi phối sự phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia. Hội nhập mở ra cơ hội phát triển cho tất cả các nƣớc nhƣng cũng mang tới nhiều thách thức cho mỗi quốc gia trong tiến trình hội nhập. Việt Nam đã là thành viên của nhiều tổ chức quốc tế có liên quan đến hoạt động Hải quan nhƣ WCO, ASEAN, APEC, ASEM. Sự kiện Việt Nam trở thành thành viên chính thức của WTO từ ngày 11/1/2007 đã đánh dấu một bƣớc ngoặt lớn trong quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam.Việc Việt Nam là thành viên của tổ chức này một mặt tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế, đƣợc tham gia vào các quan hệ kinh tế, giao lƣu thƣơng mại trong nƣớc đƣợc thúc đẩy và phát triển nhƣng mặt khác các tổ chức này cũng đòi hỏi thành viên của nó phải tuân thủ theo những quy định và nguyên tắc nhất định và Việt Nam cũng không phải là một ngoại lệ.
Do lƣu lƣợng thƣơng mại ngày càng tăng, ngành Hải quan không thể tiến hành kiểm tra, kiểm soát tất cả lƣu lƣợng hàng hoá tại các cửa khẩu nên đã dần hình thành xu hƣớng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đặc biệt khi việc áp dụng Hiệp định Trị giá GATT trở nên phổ biến. Đến nay kiểm tra sau thông quan đã trở thành một nghiệp vụ không thể thiếu đối với hoạt động hải quan của các nƣớc phát triển và hầu hết hải quan các nƣớc đang phát triển. Biện pháp nghiệp vụ này ngày càng phát triển theo chiều sâu để có thể đáp ứng đƣợc yêu cầu bức thiết của quá trình hội nhập thƣơng mại với thế giới và quá trình quản lý của nhà nƣớc. Thƣơng mại quốc tế phát mạnh mẽ do vậy Hải quan các nƣớc không thể giữ mãi phƣơng pháp quản lý thủ công nhƣ trƣớc.
Để quản lý có hiệu quả hơn, các nƣớc đều hƣớng tới phƣơng pháp quản lý rủi ro. Việc quản lý chặt 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chẽ ngay từ giai đoạn đầu tiên của quá trình nhập khẩu dẫn đến việc thông quan bị chậm trễ. Thực tế này buộc cơ quan Hải quan phải thực hiện một chiến lƣợc để tăng cƣờng hiệu quả công tác kiểm tra tại các giai đoạn khác nhau của quá trình thông quan, và kiểm tra sau thông quan là một trong những công cụ quan trọng của quản lý Hải quan hiện đại nhằm đảm bảo hiệu quả của công tác quản lý nhà nƣớc đối với hàng hoá xuất nhập khẩu. Kiểm tra sau thông quan là hoạt động nghiệp vụ của cơ quan Hải quan nhằm thẩm định tính chính xác, trung thực của việc khai hải quan, sự tuân thủ pháp luật trong quá trình làm thủ tục hải quan của các tổ chức, cá nhân trực tiếp xuất khẩu, nhập khẩu để ngăn chặn và xử lý hành vi vi phạm pháp luật về hải quan, gian lận thuế, vi phạm chính sách quản lý xuất nhập khẩu đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu đã đƣợc thông quan.
Theo tổ chức Hải quan thế giới và kinh nghiệm của một số nƣớc tiên tiến thì trong điều kiện hiện nay, việc duy trì và phát triển hệ thống kiểm tra sau thông quan là rất cần thiết, vì một hệ thống kiểm tra sau thông quan đủ mạnh có thể phát hiện và ngăn chặn mọi hình thức gian lận, đặc biệt là gian lận về trị giá hải quan. Kiểm tra sau thông quan là một hoạt động mới của Hải quan Việt Nam, từ khi Luật Hải quan năm 2001 có hiệu lực đến nay, mặc dù công tác KTSTQ đã đạt đƣợc một số kết quả bƣớc đầu, song so với yêu cầu của cải cách, phát triển và hiện đại hoá ngành Hải quan, đòi hỏi cần phải tiếp tục đổi mới và hoàn thiện công tác này. Chính vì vậy, việc nghiên cứu pháp luật về kiểm tra sau thông quan trong giai đoạn hiện nay là hết sức cần thiết, có ý nghĩa cả về mặt lý luận cũng nhƣ thực tiễn để KTSTQ thực sự trở thành một công cụ quản lý hiện đại trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xuất phát từ yêu cầu thực tế trên, tác giả luận văn chọn đề tài: “Pháp luật về kiểm tra sau thông quan, chuẩn mực quốc tế và thực tiễn áp dụng của Hải quan Việt Nam” làm luận văn tốt nghiệp.
Tình hình nghiên cứu : Trong nội bộ ngành cũng đã có một số bài viết bài tham luận và đề tài khoa học nghiên cứu vấn đề với cách tiếp cận khác nhau: - Đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành Hải quan “Cơ sở lý luận thực tiễn, nội dung và tác nghiệp cụ thể nghiệp vụ kiểm tra sau thông quan trong ngành Hải quan” của tác giả Mai Văn Huyên, Tổng cục Hải quan, năm 2002. Đề tài này đã có những nghiên cứu ban đầu về cơ sở lý luận, song do hoạt động KTSTQ mới đƣợc áp dụng nên chƣa có nhiều thực tế để đánh giá, cũng nhƣ chƣa đề cập đến kinh nghiệm của một số nƣớc, làm bài học kinh nghiệm cho Hải quan Việt Nam. - Sách “Nghiệp vụ kiểm tra sau thông quan” của tác giả Phạm Ngọc Hữu, Tổng Cục Hải quan, năm 2003. Cuốn sách này đề cập đến một số nghiệp vụ cụ thể đƣợc biên soạn từ tài liệu của các nƣớc, chƣa có nghiên cứu cụ thể điều kiện hoàn cảnh của Việt Nam để áp dụng cho phù hợp.
- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành Hải quan “Các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác kiểm tra sau thông quan đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ của kế hoạch cải cách, phát triển hiện đại hoá Hải quan giai đoạn 2004- 2006” của Thạc sĩ Nguyễn Viết Hồng, Tổng cục Hải quan, năm 2005. Đề tài này nhằm đánh giá đƣợc thực trạng KTSTQ và đƣa ra một số giải pháp nâng cao hiệu quả công tác KTSTQ. - Đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành Hải quan “ Hoàn thiện mô hình kiểm tra sau thông quan của Hải quan Việt Nam” của thạc sĩ Nguyễn Viết Hồng, Tổng cục Hải quan, năm 2006. Đề tài này chủ yếu nghiên cứu về mô hình tổ chức của hệ thống.
3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tuy nhiên, cho đến nay chƣa có đề tài nghiên cứu chuyên ngành nào về “Pháp luật về kiểm tra sau thông quan” Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu: Với mục đích nghiên cứu vấn đề pháp luật về kiểm tra sau thông quan một cách có hệ thống theo chuẩn mực quốc tế mà tiêu biểu là khuyến nghị của tổ chức Hải quan Thế giới (WCO), tổ chức Hải quan Asean về hoạt động kiểm tra sau thông quan đƣợc hình thành trên cơ sở thu thập ý kiến đóng góp của cơ quan Hải quan các nƣớc thành viên, đồng thời thực hiện nghiên cứu, đánh giá về hoạt động kiểm tra sau thông quan của Hải quan Việt Nam, đƣa ra các kiến nghị nhằm góp phần xây dựng hệ thống pháp luật về kiểm tra sau thông quan ngày càng hiệu quả hơn. Nhiệm vụ nghiên cứu: Để đạt đƣợc mục đích nghiên cứu trên, tác giả luận văn đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau: (1) Nghiên cứu một cách hệ thống các quy định pháp luật quốc tế về kiểm tra sau thông quan, tiêu biểu là khuyến nghị của tổ chức hải quan ASEAN và kinh nghiệm thực hiện kiểm tra sau thông quan của một số quốc gia tiêu biểu. (2) Đánh giá thực trạng thực thi pháp luật kiểm tra sau thông quan của Việt Nam từ năm 2001 đến nay.
(3) Đề xuất các giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật kiểm tra sau thông quan nhằm thực hiện tốt yêu cầu tạo thuận lợi thƣơng mại và phát triển trong hoạt động hải quan. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề lý luận về “Pháp luật kiểm tra sau thông quan” theo quy định của pháp luật quốc tế: Phân tích 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các khuyến nghị của tổ chức Hải quan Thế giới (WCO); khuyến nghị của tổ chức Hải quan Asean và kinh nghiệm của một số nƣớc; Pháp luật kiểm tra sau thông quan của Việt Nam; thực trạng thực thi và những giải pháp kiến nghị để hoàn thiện hệ thống pháp luật KTSTQ. - Phạm vi nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu đề tài này dƣới góc độ của Luật quốc tế - Cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn và phƣơng pháp nghiên cứu Cơ sở lý luận: Luận văn đƣợc thực hiện trên cơ sở quy định quốc tế chuẩn mực WTO, WCO, tổ chức Hải quan ASEAN, chính sách pháp luật của nhà Nhà nƣớc liên quan đến công tác quản lý về Hải quan. Cơ sở thực tiễn: Các báo cáo tổng kết, số liệu thống kê của ngành Hải quan, các chƣơng trình, kế hoạch hợp tác khu vực và quốc tế, các dự án hợp tác của Hải quan Việt Nam trong ngắn hạn và dài hạn.
Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu: phân tích, lý luận, thực tiễn và kinh nghiệm. Luận văn dựa trên cơ sở quan điểm chỉ đạo phát triển kinh tế - xã hội của Đảng, quan điểm phát triển ngành của Nhà nƣớc nói chung và lãnh đạo ngành nói riêng, học tập có chọn lọc những ƣu việt của những nƣớc phát triển, có trình độ lập pháp cao Những đóng góp mới của luận văn: - Luận văn khái quát tổng thể các quy phạm pháp luật quốc tế điển hình về kiểm tra sau thông quan. - Rà soát lại các quy phạm pháp luật quốc gia điều chỉnh hoạt động kiểm tra sau thông quan, cung cấp các đánh giá tổng thể về những ƣu, nhƣợc điểm của hệ thống pháp luật điều chỉnh hoạt động kiểm tra sau thông quan. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Trên cơ sở những đánh giá đó, đƣa ra các giải pháp, kiến nghị đối với các nhà lập pháp, các nhà xây dựng chính sách về những thay đổi pháp lý phù hợp điều chỉnh hoạt động kiểm tra sau thông quan ngày càng đạt hiệu quả.
Kết cấu của luận văn Luận văn có kết cấu 03 chƣơng. Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận chung Chƣơng 2: Quy định pháp luật về kiểm tra sau thông quan Chƣơng 3: Thực trạng thực thi pháp luật và những giải pháp đề xuất hoàn thiện pháp luật về kiểm tra sau thông quan. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 1.1 Sự hình thành khái niệm kiểm tra sau thông quan.