CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT THỰC HIỆN THỦ TỤC HÀNH CHÍNH CỦA UBND XÃ, PHƯỜNG, THỊ TRẤN 1. Khái niệm, mục tiêu, nguyên tắc và chủ thể kiểm soát thực hiện thủ tục hành chính 1. Khái niệm, mục tiêu và sự cần thiết của kiểm soát thủ tục hành chính 1. Khái niệm kiểm soát thủ tục hành chính Kiểm soát là một hoạt động mang tính quyền lực.
Tính quyền lực của kiểm soát thể hiện ở chỗ người thực hiện hoạt động kiểm soát có thể xem xét, đánh giá hành vi của một tổ chức, cá nhân là có phù hợp với quy định của cơ quan, đơn vị hay không và có quyền xử lý, kiến nghị xử lý các hành vi vi phạm theo quy định. Theo Chính Phủ (2010) định nghĩa: “Kiểm soát thủ tục hành chính là việc xem xét, đánh giá, theo dõi nhằm bảo đảm tính khả thi của quy định về thủ tục hành chính, đáp ứng yêu cầu công khai, minh bạch trong quá trình tổ chức thực hiện thủ tục hành chính.” (Điều 5, Nghị định 63/2010/NĐ-CP) Kiểm soát TTHC là một lĩnh vực mới, chưa có nhiều tác giả nghiên cứu, tìm hiểu. Vì vậy, khái niệm kiểm soát TTHC vẫn còn chưa được hiểu thống nhất. Dưới góc độ nội dung của hoạt động này, kiểm soát TTHC được xem là: “Một quy trình bắt đầu từ việc đánh giá tác động các quy định TTHC trong quá trình dự thảo, do các cơ quan chủ trì soạn thảo văn bản QPPL thực hiện; gửi lấy ý kiến đơn vị kiểm soát TTHC ; công khai, minh bạch TTHC sau khi ban hành; kiểm soát việc thực thi TTHC trong thực tiễn; và tiếp nhận, xử lý các phản ánh kiến nghị của tổ chức, cá nhân về các quy định TTHC nhằm phát hiện và giải quyết những bất cập của các quy định hành chính, cũng như giám sát việc thực thi TTHC của đội ngũ CBCC.” Kiểm soát TTHC còn được hiểu là việc xem xét, đánh giá, theo dõi nhằm bảo đảm tính khả thi của quy định về TTHC, đáp ứng yêu cầu công khai, minh bạch trong quá trình tổ chức thực hiện TTHC, nhằm kịp thời phát hiện để loại bỏ hoặc 9 chỉnh sửa TTHC không phù hợp, phức tạp, phiền hà; sửa đổi, bổ sung TTHC không cần thiết, đáp ứng nhu cầu thực tế; bảo đảm quy định TTHC đơn giản, dễ hiểu, dễ thực hiện, tiết kiệm thời gian, chi phí, công sức của đối tượng tuân thủ và cơ quan thực hiện TTHC.
Như vậy, kiểm soát TTHC cũng có thể hiểu tương tự là hoạt động được thực hiện nhằm ngăn ngừa, phát hiện những sai phạm trong quá trình xây dựng, thực hiện TTHC, nên cần thống nhất về khái niệm kiểm soát TTHC như sau: “Kiểm soát TTHC là hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền được thực hiện nhằm ngăn ngừa, phát hiện những sai phạm trong quá trình xây dựng, thực hiện TTHC”. Mục tiêu kiểm soát thủ tục hành chính Kiểm soát TTHC hướng đến những mục tiêu cụ thể sau: Thứ nhất, đảm bảo TTHC được thực hiện rõ ràng, minh bạch. Hoạt động kiểm soát thực hiện TTHC được thực hiện bởi các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền từ trung ương đến địa phương, được xây dựng thành một hệ thống đồng bộ, có mối liên hệ chặt chẽ và được thực hiện một cách rộng rãi, trên tất cả các lĩnh vực của quản lý nhà nước, là một hoạt động thường xuyên liên tục để kịp thời ngăn ngừa, phát hiện những sai phạm trong quá trình xây dựng, thực hiện TTHC giúp cho TTHC được thực hiện rõ ràng, minh bạch. Thứ hai, nâng cao hiệu quả thực hiện TTHC đúng kế hoạch và quy định của pháp luật.: Kiểm soát thực hiện TTHC là nhiệm vụ trực tiếp, cụ thể, thiết thực, có hiệu quả, góp phần đảm bảo thực hiện nhiệm vụ, mục tiêu về cải cách TTHC.
Trong đó nhiệm vụ trọng tâm được Chính phủ đề ra trong giai đoạn hiện nay là: “cắt giảm và nâng cao chất lượng thủ tục hành chính ở tất cả các lĩnh vực quản lý nhà nước, nhất là TTHC liên quan tới người dân, doanh nghiệp”; từ đó góp phần hoàn thiện và nâng cao chất lượng văn bản quy phạm pháp luật, bảo đảm thực hiện quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, tổ chức và doanh nghiệp; nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước trong bối cảnh chủ động hội nhập quốc 10 tế. Đảm bảo thực hiện TTHC đúng kế hoạch của chính quyền địa phương và quy định của pháp luật. Sự cần thiết của kiểm soát thủ tục hành chính Thứ nhất, kiểm soát TTHC gắn trực tiếp với việc xây dựng một nền hành chính phục vụ, tạo niềm tin của người dân đối với hoạt động của cơ quan nhà nước góp phần ổn định đời sống chính trị, xã hội. Việc thực hiện TTHC phụ thuộc vào yêu cầu phát triển của kinh tế - xã hội và yêu cầu quản lý nhà nước trong từng giai đoạn.
Hiện nay, nền hành chính nhà nước đang chuyển từ hành chính cai quản (hành chính đơn thuần) sang hành chính phục vụ, làm dịch vụ công; đồng thời nền kinh tế cũng chuyển từ cơ chế quản lý kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước, cho nên hoạt động quản lý hành chính ngày càng đa dạng về nội dung và phong phú, uyển chuyển về hình thức, biện pháp. Ngoài ra, đối tượng quản lý của nó là xã hội dân sự cũng muôn hình muôn vẻ, không chỉ trong phạm vi nội bộ công dân nước ta mà còn liên quan đến các yếu tố nước ngoài. Từ đó TTHC phải được xây dựng như thế nào cho phù hợp với yêu cầu của quản lý nhà nước hiện nay. Thứ hai, kiểm soát TTHC góp phần hướng đến nền hành chính phục vụ, thực hiện các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức một cách tốt nhất, thể hiện: Giảm phiền hà cho người dân, rút ngắn thời gian giải quyết công việc, tiết kiệm được chi phí của nhà nước, của công dân: TTHC gắn liền với quá trình giải quyết công việc nội bộ của nhà nước.
Nó liên quan đến quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý của công dân. Trong khi đó, yêu cầu của công việc cần thực hiện thường rất phức tạp, không giống nhau. Có việc cần phải thực hiện nhanh, gọn, qua ít khâu, ít cấp. Nhưng cũng có trường hợp đòi hỏi phải rất thận trọng, phải qua nhiều khâu và cần có nhiều loại giấy tờ, xác minh tỉ mỉ.
Chính vì vậy, không thể máy móc khi xử lý các TTHC. Đưa ra được các TTHC thích hợp cho quá trình xử lý công việc sẽ góp phần mang lại hiệu quả cho quản lý nhà nước. Nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công cho xã hội: TTHC đề ra phải nhằm phục vụ tốt hơn nhu cầu của công dân và có thể kiểm soát được sự hoạt động 11 của các cơ quan nhà nước trong quá trình triển khai thực hiện theo đúng quy định của pháp luật. Thực tế có những quy trình TTHC được ban hành mang tính khoa học cao, rất cụ thể, có thể hiểu nhưng không phải công dân, tổ chức nào cũng dễ dàng tiếp cận để thực hiện.
Việc kiểm soát thực hiện TTHC góp phần đẩy mạnh phi quy chế hóa nhất là các thể chế, các quy định, TTHC rườm rà, phức tạp đảm bảo cho các TTHC dễ hiểu, dễ tiếp cận. Thứ ba, kiểm soát TTHC là phương tiện quan trọng đảm bảo thực hiện quyền và lợi ích hợp pháp của công dân: Thông qua các quyền cơ bản được Hiến pháp ghi nhận, công dân thực hiện những hành vi (pháp luật không cấm) một cách tự nguyện. Tuy nhiên, các quyền này có dễ dàng được thực hiện đầy đủ trên thực tế hay không lại phụ thuộc nhiều vào TTHC (được quy định tại các văn bản QPPL có chứa quy phạm TTHC) và hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước. Thông qua thực hiện các TTHC, yêu cầu của công dân được xác nhận về mặt pháp lý, tạo cơ sở pháp lý để người dân được hưởng các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân.
Ngoài ra, kiểm soát TTHC đảm bảo TTHC được rõ ràng, công khai do đó quyền được thông tin, giám sát của người dân được thực hiện có cơ sở. Thứ tư, kiểm soát TTHC góp phần cải cách tổ chức bộ máy, tăng cường tính minh bạch trong hoạt động của bộ máy nhà nước, phân công rõ ràng chức năng nhiệm vụ của các cơ quan trong bộ máy nhà nước: TTHC có ý nghĩa như một công cụ điều hành cần thiết cho bất cứ tổ chức hành chính nào và bất cứ phạm vi quản lý nào. TTHC là một bộ phận của thể chế, pháp luật về hành chính nên thực hiện tốt các quy định về TTHC góp phần củng cố, kiện toàn lại bộ máy. Thủ tục lạc hậu sẽ cản trở hoạt động của bộ máy quản lý nhà nước.
Tuy nhiên, TTHC không thể phát huy tác dụng nếu không có một bộ máy tổ chức được xây dựng khoa học và một chế độ công vụ kiểu mẫu. TTHC là cách thức giải quyết các công việc hành chính được đề ra bởi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo luật định, nhưng việc thực hiện chúng được tiến hành bởi nhiều cơ quan và công chức nhà nước. Mỗi cơ quan lại có chức năng, 12 quyền hạn (thẩm quyền) riêng. Ngoài ra cơ quan hành chính và công chức hành chính nhà nước là những chủ thể chủ yếu tiến hành TTHC, theo quy định của pháp luật hiện hành, các cơ quan lập pháp, tư pháp cũng có loại hoạt động mang tính chất quản lý hành chính nhà nước, cho nên nó cũng thực hiện một số TTHC nhất định.
Quá trình đó lệ thuộc rất nhiều vào nhận thức của các cơ quan áp dụng thủ tục trong hoạt động của mình. Ở nhiều ngành, nhiều cấp, bộ máy quản lý tổ chức không khoa học, chức năng, nhiệm vụ không rõ ràng dẫn đến chính TTHC là nguyên nhân tạo nên những rào cản trong quá trình giải quyết các công việc thực tế. Nguyên tắc kiểm soát thủ tục hành chính Kiểm soát TTHC được đặt trên những nguyên tắc cơ bản. Những nguyên tắc này có thể trực tiếp liên quan đến việc xây dựng các loại TTHC nhưng cũng có thể chỉ được quy định trên các nguyên tắc chung và đòi hỏi phải được cụ thể hóa bằng các văn bản QPPL khác.