CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ VỐN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN VÀ KIỂM SOÁT TẠM ỨNG VỐN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN TỪ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1.1 Những vấn đề cơ bản về vốn đầu tư XDCB từ ngân sách nhà nước: Khái niệm, đặc điểm của vốn đầu tư XDCB từ ngân sách nhà nước: - Vốn đầu tư: Theo Từ điển kinh tế học hiện đại: "Capital - tư bản/vốn: là một từ dùng để chỉ một yếu tố sản xuất do hệ thống kinh tế tạo ra." (Từ điển kinh tế học hiện đại, NXB Chính trị quốc gia - Hà Nội, 1999, Tr. Trong hoạt động kinh tế, Vốn là nhân tố quan trọng để tiến hành sản xuất, bảo đảm tăng trưởng kinh tế của mọi hình thái kinh tế - xã hội; là một yếu tố đầu vào không thể thiếu được của bất kỳ quá trình sản xuất kinh doanh nào. Vốn là các nguồn lực tài chính và phi tài chính có thể sử dụng được trong quá trình sản xuất kinh doanh. Như vậy, bất kỳ hoạt động đầu tư nào muốn tiến hành được đều phải có vốn đầu tư.
Để thực hiện được điều này, các tác nhân trong nền kinh tế phải dự trữ, tích lũy các nguồn lực hoặc huy động từ các nguồn lực bên ngoài. Qua đây có thể hiểu vốn đầu tư là các nguồn lực tài chính, vật chất, tài nguyên, chất xám của các chủ thể kinh tế được đưa vào hoạt động đầu tư. Nó được biểu hiện dưới các dạng tiền tệ các loại hoặc hàng hoá hữu hình, hàng hoá vô hình và hàng hoá đặc biệt khác. Theo quy định tại khoản 18 Điều 3 của Luật Đầu tư số 67/2014/QH13 ngày 26/11/2014 của Quốc hội: “Vốn đầu tư là tiền và tài sản khác để thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh”.
- Vốn đầu tư XDCB: Trong đầu tư, hoạt động bỏ vốn để thực hiện việc cải tạo, xây dựng mới các tài sản cố định hoặc cơ sở vật chất kỷ thuật, tạo nên năng lực sản xuất mới cần thiết cho sản xuất kinh doanh hoặc phục vụ cho nhu cầu phúc lợi trong doanh nghiệp, xã hội. Hoạt động này được gọi là hoạt động đầu tư XDCB. Trong hoạt động đầu tư XDCB, sản phẩm của nó là những công trình, dự án được đặt hàng trước. Nó luôn có tính đặc thù riêng so với các sản phẩm trong các lĩnh vực sản xuất hàng hóa khác.
Vì sản phẩm trong hoạt động đầu tư XDCB được sản xuất đơn chiết, cố định tại một vị trí, gắn liền với đất, có giá trị lớn, thời gian sản xuất kéo dài, phụ thuộc nhiều vào địa chất nơi xây dựng,. Do đó muốn thực hiện được sản phẩm XDCB phải trải qua nhiều bước 7 như: Quy hoạch, khảo sát, thiết kế, GPMB, thi công, nghiệm thu đưa vào sử dụng. Sản phẩm XDCB được nhiều cấp, nhiều ngành tham gia quản lý trong quá trình sản xuất ra sản phẩm. Vì vậy, việc xác định các chi phí liên quan đến quá trình sản xuất ra sản phẩm XDCB rất đa dạng, phức tạp.
Như vậy, Vốn đầu tư XDCB là toàn bộ chi phí dành cho việc thực hiện cải tạo, xây dựng mới các tài sản cố định hoặc cơ sở vật chất kỷ thuật cho nền kinh tế. Nội dung của vốn đầu tư XDCB bao gồm các khoản chi phí cho việc khảo sát, thiết kế và xây dựng, mua sắm, lắp đặt máy móc thiết bị và các chi phí khác phát sinh trong quá trình tạo mới tài sản cố định. Sản phẩm XDCB có thể được hình thành từ nhiều nguồn tài trợ, như từ cá nhân, tổ chức, NSNN, viện trợ không hoàn lại hay đi vay từ các tổ chức và cá nhân trong và ngoài nước. Trong đó, nguồn tài trợ NSNN, nguồn viện trợ không hoàn lại của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước cho Chính phủ, nguồn Chính phủ đi vay của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước được giao cho hệ thống KBNN kiểm soát theo quy định của Luật NSNN.
Vai trò của vốn đầu tư XDCB từ ngân sách Nhà nước: - NSNN là nguồn lực thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đảm bảo cho nền kinh tế tăng trưởng ổn định và bền vững. - Theo quy định tại khoản 5 Điều 4 của Luật Ngân sách Nhà nước số 83/2015/QH13 ngày 25/6/2015 của Quốc hội: “Chi đầu tư xây dựng cơ bản là nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước để thực hiện các chương trình, dự án đầu tư kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội và các chương trình, dự án phục vụ phát triển kinh tế - xã hội” Như vậy, vốn đầu tư XDCB từ NSNN có vai trò và chức năng rất quan trọng trong phát triển đời sống kinh tế xã hội, giúp xã hội phát triển ổn định, kinh tế tăng trưởng toàn diện, tạo chuyển dịch cơ cấu ngành, hạn chế phát triển mất cân đối giữa các vùng miền. Bên cạnh đó vốn đầu tư XDCB từ NSNN cũng tác động đến an sinh - xã hội thông qua các chương trình mục tiêu quốc gia, xóa nghèo, nước sạch, phổ cập giáo dục.để phân phối lại thu nhập xã hội nhằm cải thiện, nâng cao mức sống người dân. - Vốn đầu tư XDCB từ NSNN là một công cụ rất quan trọng đảm bảo cung cấp tốt hàng hóa, dịch vụ công cộng, đầu tư cơ sở hạ tầng nhằm định hướng, thu hút đầu tư trong và ngoài nước đảm bảo nền kinh tế phát triển ổn định và bền vững.
Phân loại vốn đầu tư từ ngân sách nhà nước: - Phân loại theo nguồn vốn: + Nguồn vốn trong nước: Đây là nguồn vốn có vai trò quyết định tới sự phát triển kinh tế của đất nước, nguồn này chiếm tỷ trọng lớn, bao gồm các 8 nguồn sau:. Vốn NSNN: Bao gồm ngân sách trung ương (NSTW) và ngân sách địa phương (NSĐP) được hình thành từ sự tích lũy của nền kinh tế, vốn khấu hao cơ bản và một số nguồn khác dành cho đầu tư XDCB. Vốn tín dụng đầu tư: Là vốn huy động từ các đơn vị kinh tế và các tầng lớp dân cư dưới các hình thức, vốn vay dài hạn của các tổ chức tài chính tín dụng trong nước dành cho đầu tư XDCB. Vốn của các đơn vị sản xuất kinh doanh, dịch vụ thuộc các thành phần kinh tế khác dành cho đầu tư XDCB.
+ Nguồn vốn ngoài nước: Bao gồm vốn viện trợ và vốn đi vay của các tổ chức tài chính quốc tế như WB, ADB, JBIC, OECF. và vốn đầu tư trực tiếp từ nước ngoài (100% vốn đầu tư từ nước ngoài) vào các công trình, dự án trong nước. Vốn ngoài nước có vai trò quan trọng trong quá trình đầu tư XDCB và phát triển của đất nước. - Phân loại theo tính chất đầu tư: + Vốn đầu tư XDCB: Là một bộ phận trong chi đầu tư phát triển của NSNN, để thực hiện các chương trình, dự án đầu tư kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội và các chương trình, dự án phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
+ Vốn sự nghiệp có tính chất đầu tư là vốn được giao trong dự toán NSNN của các cơ quan, đơn vị hành chính sự nghiệp và chỉ được sử dụng cho các trường hợp đầu tư cải tạo mở rộng, nâng cấp các cơ sở vật chất hiện có (bao gồm cả việc xây dựng mới các hạng mục công trình trong các cơ sở đã có của các cơ quan, đơn vị hành chính sự nghiệp). - Phân loại theo cấp ngân sách; + Ngân sách trung ương được dành đầu tư các dự án do các Bộ, ngành trung ương quản lý và thuộc nhiệm vụ chi của cấp Trung ương. + Ngân sách địa phương được dành đầu tư các dự án do các cấp chính quyền địa phương quản lý và thuộc nhiệm vụ chi của cấp địa phương. - Phân loại theo trình tự XDCB: + Vốn chuẩn bị đầu tư: Chuẩn bị đầu tư thực chất là thực hiện chủ trương đầu tư của cấp có thẩm quyền.
Vốn chuẩn bị đầu tư là các chi phí bỏ ra để có được thông tin toàn diện đầy đủ, chính xác liên quan tới việc xây dựng công trình và đảm bảo có quyết định đầu tư đúng đắn. + Vốn thực hiện đầu tư: Là các chi phí bỏ ra để triển khai thực hiện quyết định đầu tư của cấp có thấm quyền.2 Kiểm soát chi vốn đầu tư XDCB từ NSNN qua Kho bạc Nhà nước: - Do yêu cầu của việc đổi mới cơ chế quản lý tài chính - NSNN, ngày 9 01/4/1990 hệ thống KBNN trực thuộc Bộ Tài chính được thành lập với chức năng cơ bản là quản lý ngân quỹ NSNN, các quỹ dự trữ tài chính và huy động vốn cho đầu tư và phát triển. Việc thành lập KBNN đánh dấu một bước thay đổi lớn trong quá trình quản lý quỹ NSNN thông qua việc tách biệt giữa chức năng kinh doanh tiền tệ với nhiệm vụ quản lý nhà nước về tài chính - ngân sách từ Ngân hàng Nhà nước cũng là đòi hỏi tất yếu khách quan. - Trong giai đoạn đầu do cơ chế quản lý tài chính chưa được cải tiến một cách đồng bộ, vì vậy việc thực hiện các nhiệm vụ của hệ thống KBNN còn có phần bị hạn chế.
Công tác quản lý chi NSNN vẫn chủ yếu dừng ở mức độ xuất quỹ NSNN, chưa kiểm tra được chặt chẽ việc sử dụng kinh phí của các đơn vị sử dụng NSNN, tình trạng sử dụng lãng phí công quỹ còn phổ biến, hiệu quả chưa cao. Luật NSNN ra đời với những quy định rõ ràng về toàn bộ quá trình phân cấp, lập, chấp hành và quyết toán ngân sách NSNN, trong đó nhiệm vụ kiểm soát chi NSNN được thống nhất giao cho hệ thống KBNN đảm nhiệm. Đây là một văn bản có tính chất pháp lý cao nhất nhằm tạo điều kiện cho việc quản lý và điều hành NSNN trong tình hình mới, việc kiểm tra, kiểm soát, thực hiện chi trả trực tiếp từ KBNN các khoản chi NSNN đến từng đối tượng là rất cần thiết, để đảm bảo yêu cầu, kỷ cương quản lý tài chính nhà nước và sử dụng vốn đúng mục đích, đúng đối tượng và có hiệu quả.