CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KIỂM SOÁT HẢI QUAN 1.1 Khái niệm và vai trò của kiểm soát hải quan 1.1 Khái niệm Trước đây, khái niệm KSHQ được hiểu thuần túy là hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại của lực lượng hải quan. Trong một thời gian khá dài, KSHQ đồng nghĩa với công tác phòng chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới. Cùng với quá trình hội nhập ngày càng sâu rộng của kinh tế đất nước cũng như của ngành Hải quan, quan niệm về KSHQ đã thay đổi cả về lý luận và thực tiễn. Quy trình thủ tục hải quan Việt Nam đang ngày càng phù hợp với những tiêu chuẩn mang tính quốc tế được Tổ chức Hải quan thế giới WCO thừa nhận.
Theo công ước Kyoto, công ước về đơn giản hóa, hài hóa hóa thủ tục hải quan định nghĩa : KSHQ (customs control) là các biện pháp được cơ quan Hải quan tiến hành nhằm bảo đảm thực thi pháp luật hải quan. Theo như công ước Kyoto có thể thấy: công tác KSHQ được hiểu tương đối rộng, là công tác nghiệp vụ của cơ quan hải quan với các cơ quan tác nghiệp. Theo khoản 10 điều 4 Luật Hải quan Việt Nam năm 2001 và Luật Hải quan sửa đổi năm 2005 : “Kiểm soát hải quan là các biện pháp tuần tra, điều tra hoặc biện pháp nghiệp vụ do cơ quan hải quan áp dụng để phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới và các hành vi khác vi phạm pháp luật hải quan”. Với khái niệm này, KSHQ bao gồm toàn bộ các hoạt động không trái luật của ngành Hải quan nhằm phòng, chống buôn lậu và các hành vi vi phạm pháp luật hải quan.2 Vị trí và vai trò của kiểm soát hải quan Sinh viên: Nguyễn Thị Nga Lớp: CQ47/05.03 Luận văn tốt nghiệp 6 Học viện Tài chính a) Kiểm soát hải quan là một nhiệm vụ quan trọng để thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về hải quan Theo tập quán và thông lệ quốc tế, Hải quan là công cụ hành pháp mà bất cứ một nhà nước có chủ quyền nào cũng phải tổ chức để bảo vệ lợi ích, chủ quyền, an ninh quốc gia trong hoạt động đối ngoại và kinh tế đối ngoại.
Tùy theo tình hình chính trị, hoàn cảnh lịch sử, điều kiện kinh tế, xã hội và mối quan hệ quốc tế của mỗi nước, mỗi khu vực trong từng thời kỳ mà hình thức tổ chức, tên gọi, phạm vi địa bàn hoạt động, vị trí trong bộ máy nhà nước có thể khác nhau, nhưng xét về tính chất, chức năng và nhiệm vụ của Hải quan các nước cơ bản là giống nhau. Ngày nay, trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, ngoài các chức năng truyền thống, Hải quan còn có thêm các chức năng khác không kém phần quan trọng như bảo vệ chủ quyền an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội; bảo vệ sở hữu trí tuệ, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng…. Nhiệm vụ của hải quan được quy định tại điều 11 Luật Hải quan sửa đổi năm 2005: “Hải quan Việt Nam có nhiệm vụ thực hiện kiểm tra, giám sát hàng hoá, phương tiện vận tải; phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới; tổ chức thực hiện pháp luật về thuế đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu; thống kê hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu; kiến nghị chủ trương, biện pháp quản lý nhà nước về hải quan đối với hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh và chính sách thuế đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu”. Như vậy, phòng chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới là một nhiệm vụ rất quan trọng, có tính luật định của Hải quan.
Bản chất của công tác KSHQ là các biện pháp nghiệp vụ được cơ quan Hải quan tiến hành để đảm bảo pháp luật hải quan và các quy định liên quan khác của pháp luật được nghiêm chỉnh chấp hành. Cụ thể là ngăn chặn, phòng ngừa buôn lậu, gian lận thương mại, đảm bảo cho Sinh viên: Nguyễn Thị Nga Lớp: CQ47/05.03 Luận văn tốt nghiệp 7 Học viện Tài chính các quy định về thuế xuất nhập khẩu và các yêu cầu khác của nhà nước đối với hoạt động xuất nhập khẩu, xuất nhập cảnh được đảm bảo thực hiện. Để đáp ứng yêu cầu hội nhập của nền kinh tế, Hải quan có vai trò quan trọng trong việc tạo thuận lợi, thúc đẩy hoạt động thương mại quốc tế phát triển, đồng thời, đảm bảo yêu cầu quản lý nhà nước về hải quan hiệu quả. Do đó, công tác KSHQ trở nên rất quan trọng, góp phần tích cực cải cách hành chính, đổi mới phương pháp quản lý hải quan.
Hiện nay, Hải quan Việt Nam đang đẩy mạnh hiện đại hóa, chuyển mạnh từ phương pháp quản lý truyền thống sang quản lý hiện đại, áp dụng kỹ thuật quản lý rủi ro, từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”. Công tác KSHQ có nhiệm vụ thu thập, phân tích, xử lý thông tin, tạo hệ thống cơ sở dữ liệu phục vụ cho công tác kiểm tra giám sát hải quan, kiểm tra thu thuế, kiểm tra sau thông quan. KSHQ không chỉ thực hiện đơn phương, độc lập mà nó được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ, tương hỗ với các công tác khác đảm bảo thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của ngành hải quan. Ngày nay, với khái niệm “kiểm soát hải quan là các biện pháp được các cơ quan Hải quan tiến hành nhằm đảm bảo thực thi pháp luật hải quan” thì mối quan hệ tương hỗ lẫn nhau giữa công tác KSHQ với các công tác khác của ngành như: Giám sát quản lý, kiểm tra thu thuế, kiểm tra sau thông quan…càng được thể hiện rõ nét hơn.
Ngay trong quy trình thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu, phương tiện, hành khách xuất nhập cảnh cũng như quy trình tác nghiệp của ngành Hải quan như quy trình giám sát quản lý phương tiện, hàng hóa; quy trình kiểm tra thu thuế; quy trình kiểm tra sau thông quan; quy trình kiểm tra, kiểm soát và xử lý vi phạm pháp luật hải quan đều có tính chất liên hoàn, khâu trước là tiền đề của khâu sau và khâu sau là hệ quả của khâu trước. Hơn nữa, với khái niệm Sinh viên: Nguyễn Thị Nga Lớp: CQ47/05.03 Luận văn tốt nghiệp 8 Học viện Tài chính trên, KSHQ không chỉ là mối quan hệ tương hỗ mà được tiến hành đồng thời với công tác kiểm tra phương tiện, kiểm hóa hàng hoá tại cửa khẩu hoặc có cùng mục đích với công tác kiểm tra thu thuế, công tác kiểm tra sau thông quan. Nhiệm vụ vủa KSHQ không chỉ đơn thuần với mục đích đấu tranh, phát hiện mà còn phải tham gia vào quá trình quản lý hải quan bằng nhiệm vụ cụ thể, đó là : Thu thập, xử lý thông tin tình báo hải quan, cung cấp dữ liệu phục vụ quản lý rủi ro. Tóm lại, KSHQ trước hết là một nhiệm vụ quan trọng để thực hiện chức năng quản lý nhà nước về hải quan, có mỗi quan hệ tương hỗ mang tính liên hoàn và sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ với các mặt công tác khác của ngành Hải quan.
b) Kiểm soát hải quan góp phần bảo vệ an ninh chính trị, an ninh kinh tế, bảo vệ môi trường, sức khỏe cộng đồng và bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ mở của và hội nhập của đất nước. Hội nghị lần thứ 5 về chống gian lận thương mại do Tổ chức Hải quan thế giới WCO tổ chức tại Brussels( Bỉ) từ ngày 9 đến ngày 13/10/1995 đã tổng hợp và nêu lên 16 loại hình gian lận thương mại chủ yếu hiện nay trong lĩnh vực hải quan. Ở Việt Nam, do những đặc điểm riêng, nền kinh tế đang phát triển, luật pháp chưa hoàn thiện, quản lý kinh tế xã hội còn nhiều yếu kém, thiếu kinh nghiệm trong cuộc cạnh tranh quốc tế…nên các thủ đoạn buôn lậu và gian lận thương mại có đặc điểm riêng và mang sắc thái khác nhau: - Vận chuyển trái phép háng hóa qua biên giới, kể cả hàng bị cấm xuất, nhập khẩu, không qua các cửa khẩu đường bộ, cảng biển, nơi có các cơ quan chức năng quản lý để trốn tránh, không chịu sự quản lý của cơ quan hải Sinh viên: Nguyễn Thị Nga Lớp: CQ47/05.03 Luận văn tốt nghiệp 9 Học viện Tài chính quan tại các cửa khẩu hoặc qua các cửa khẩu nhưng giấu diếm tinh vi, trốn tránh sự kiểm tra, kiểm soát của các cơ quan chức năng. - Khai báo không trung thực về số lượng, trọng lượng, chất lượng và trị giá hàng hóa theo hướng tăng lên đối với xuất khẩu để được truy hoàn thuế VAT bất hợp pháp; theo hướng giảm xuống đối với nhập khẩu để trốn thuế nhập khẩu.
Hiện nay, hình thức gian lận thương mại này khá phổ biến và dễ lợi dụng, nhất là khi nước ta hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới. Từ thực tế đó, yêu cầu ngành Hải quan phải cải cách thủ tục hải quan theo hướng thuận lợi, áp dụng quản lý rủi ro, giảm tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa. - Gian lận thương mại bằng thủ đoạn khai sai về xuất xứ hàng hóa là vấn đề còn mới đối với nước ta. Việc xác định xuất xứ hàng hóa là vấn đề kỹ thuật phức tạp và dễ bị lợi dụng để được hưởng thuế suất ưu đãi nhằm trốn thuế.
- Lợi dụng chế độ ưu đãi hàng gia công, các doanh nghiệp, xí nghiệp liên doanh có vốn đầu tư nước ngoài nhập khẩu thiết bị, máy móc, phụ tùng và các phương tiện sản xuất kinh doanh bao gồm cả phương tiện vận tải và vật tư sử dụng không đúng mục đích để trốn thuế. Mặt khác, do được miễn thuế nên phía nước ngoài lợi dụng sự thiếu hiểu biết, yếu kém về cả năng lực và phẩm chất của một số cán bộ quản lý Việt Nam để tìm cách góp vốn bằng máy móc, thiết bị cũ, lạc hậu về công nghệ nhưng khai tăng về giá, tạo thuận lợi cho phía nước ngoài, đồng thời khai giảm giá nhập khẩu nguyên liệu để trốn thuế nhập khẩu hoặc nhập nguyên, phụ liệu nhiều, bên gia công và bên nhận gia công thông đồng với nhau để xác định sai mức tiêu hao nguyên, phụ liệu để tiêu thụ trong nội địa một phần sản phẩm, trốn thuế nhập khẩu. Sinh viên: Nguyễn Thị Nga Lớp: CQ47/05.03 Luận văn tốt nghiệp 10 Học viện Tài chính - Lợi dụng chế độ quá cảnh, tạm nhập, chuyển khẩu, chuyển tiếp là thủ đoạn thường gặp trên thế giới và ở nước ta đã xảy ra nhiều vụ luôn lậu lớn như trong lĩnh vực tạm nhập tái xuất ô tô, xăng dầu.