Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc qua Kho bạc Nhà nƣớc Chương II: Thực trạng công tác kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc qua Kho bạc Nhà nƣớc Cầu Giấy Chương III: Một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc qua Kho bạc Nhà nƣớc Cầu Giấy 5 CHƢƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC KIỂM SOÁT CHI THƢỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƢỚC 1. Lý luận chung về chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc 1. Khái niệm về chi thường xuyên ngân sách nhà nước NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc (Điều 1, Luật NSNN 2002). Chi NSNN là quá trình phân phối, sử dụng quỹ ngân sách nhằm thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nƣớc trong từng thời kỳ.
Trong quản lý NSNN ở nƣớc ta hiện nay ngƣời ta chủ yếu phân loại nội dung chi của NSNN theo một số nhóm lớn, nhƣ: chi đầu tƣ phát triển, chi thƣờng xuyên, chi viện trợ, chi trả nợ và chi khác. Chi thƣờng xuyên của NSNN là quá trình phân phối, sử dụng vốn từ quỹ NSNN để đáp ứng cho các nhu cầu chi gắn liền với việc thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nƣớc về lập pháp, hành pháp, tƣ pháp và một số dịch vụ công cộng khác mà Nhà nƣớc phải cung ứng. Quá trình phân phối vốn từ quỹ NSNN thực chất là việc phân bổ và xác lập dự toán chi thƣờng xuyên cho các cấp, các ngành, các lĩnh vực và từng đơn vị thụ hƣởng NSNN. Quá trình sử dụng vốn từ NSNN thực chất là cấp kinh phí hoạt động cho các ngành, các cấp, các đơn vị thực hiện các nhu cầu chi theo kế hoạch và dự toán đƣợc duyệt.
Nội dung chi thường xuyên ngân sách nhà nước - Phân loại theo lĩnh vực chi NSNN: 6 Một là, chi cho các hoạt động sự nghiệp thuộc lĩnh vực văn - xã: là các khoản chi phục vụ cho hoạt động sự nghiệp của các đơn vị nhƣ: các đơn vị sự nghiệp Giáo dục - Đào tạo, y tế, Văn hóa - Nghệ thuật, Thể dục thể thao, Thông tấn, Báo chí, Phát thanh - truyền hình. Mức cấp kinh phí cho mỗi đơn vị là bao nhiêu tùy thuộc vào loại hình và nhiệm vụ mà mỗi đơn vị đảm nhiệm và cơ chế tài chính mà mỗi đơn vị đăng ký áp dụng theo quy định của Nhà nƣớc cho mỗi đơn vị thuộc hoạt động sự nghiệp văn - xã. Hai là, chi cho các hoạt động sự nghiệp kinh tế của Nhà nước. Việc thành lập các đơn vị sự nghiệp kinh tế để phục vụ cho hoạt động của mỗi ngành và phục vụ chung cho toàn bộ nền kinh tế quốc dân là hết sức cần thiết.
Một bộ phận kinh phí để đáp ứng cho nhu cầu hoạt động của đa số các đơn vị sự nghiệp kinh tế đƣợc hình thành thông qua số chi thƣờng xuyên của NSNN cấp phát tại Kho bạc nhà nƣớc. Phần kinh phí còn lại là nguồn kinh phí qua NSNN, nhƣ: các khoản phí, lệ phí và các khoản thu sự nghiệp khác. Về thực chất, các khoản này vẫn tính vào cơ cấu chi thƣờng xuyên của NSNN và đƣợc xử lý thông qua nghiệp vụ ghi thu - ghi chi vào NSNN của Kho bạc nhà nƣớc. Ba là, chi cho các hoạt động quản lý Nhà nước: với chức năng quản lý toàn diện mọi hoạt động kinh tế, xã hội, bộ máy quản lý Nhà nƣớc đã đƣợc thiết lập từ trung ƣơng đến địa phƣơng và mọi ngành kinh tế quốc dân.
Cụ thể: Để thực hiện quyền lập pháp, ở cấp Trung ƣơng có Quốc hội, cấp địa phƣơng có Hội đồng nhân dân các cấp. Để thực hiện quyền hành pháp, ở cấp Trung ƣơng có Chính phủ, các Bộ, cơ quan ngang Bộ, các ngành giúp Chính phủ thực hiện chức năng quản lý Nhà nƣớc về từng ngành, lĩnh vực cụ thể. Cùng với đó là bộ máy quản lý đƣợc thiết lập ở các cấp địa phƣơng có: UBND các cấp, các cơ quan giúp việc của UBND thực hiện chức năng quản lý Nhà nƣớc theo từng ngành lĩnh vực ở địa phƣơng. Để quản lý Nhà nƣớc về 7 tƣ pháp có: Viện kiểm soát và Tòa án nhân dân.
Hai cơ quan này đƣợc tổ chức theo hệ thống dọc từ Trung ƣơng tới địa phƣơng. Tất cả các cơ quan quản lý nêu trên, muốn tồn tại và hoạt động để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nƣớc thì về cơ bản phải trông cậy vào sự cấp phát nguồn kinh phí từ NSNN. Bốn là, chỉ cho các tổ chức chính trị - xã hội và các tổ chức khác được cấp kinh phí từ NSNN: bao gồm tổ chức Đảng Cộng sản Việt Nam, các tổ chức chính trị - Đoàn thể - Xã hội nhƣ: Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Mặt trận Tổ quốc, Hội Cựu chiến binh. Năm là, chi cho Quốc phòng - An ninh và trật tự xã hội, phần lớn các khoản chi NSNN cho lĩnh vực này đƣợc tính vào cơ cấu của chi thƣờng xuyên của NSNN.
Đây là một khoản chi tất yếu để đảm bảo hoạt động cho đất nƣớc nói chung và các ngành kinh tế nói riêng. Sáu là, chi khác. Ngoài các khoản chi lớn trên thì cơ cấu chi thƣờng xuyên của NSNN còn có các nhóm mục nhƣ: Chi trợ giá theo chính sách của Nhà nƣớc, chi hỗ trợ quỹ bảo hiểm xã hội, chi cho các chƣơng trình mục tiêu quốc gia, dự án của Nhà nƣớc. Mặc dù, nếu xét riêng từng khoản chi này thì nó không phát sinh đều đặn, liên tục trong các tháng của năm NS; nhƣng lại đƣợc coi là những giao dịch thƣờng niên tất yếu của Chính phủ.
- Theo nội dung kinh tế các khoản chi: + Thứ nhất, các khoản chi thanh toán cá nhân: Đây đƣợc coi là nội dung chi quan trọng đầu tiên để có thể có đƣợc một trong ba yếu tố đầu vào của bất kỳ một cơ quan tổ chức nào muốn tồn tại và hoạt động. Bao gồm các khoản chi nhƣ tiền lƣơng, chi tiền công, phụ cấp lƣơng, phúc lợi tập thể, tiền thƣởng, các khoản đóng góp theo lƣơng và các khoản thanh toán cho cá nhân khác. Ngoài ra, ở một số đơn vị đặc thù còn có các khoản chi thanh toán cá 8 nhân nhƣ: học bổng cho học sinh, sinh viên theo chế độ quyết định của Nhà nƣớc, chi hỗ trợ cán bộ xã, thôn bản đƣơng chức. + Thứ hai, các khoản chi cho hoạt động chuyên môn nghiệp vụ: là các khoản nhằm trang trải chi phí liên quan tới hàng hóa, dịch vụ phục vụ hoạt động nghiệp vụ chuyên môn của cơ quan, đơn vị sử dụng NSNN.
Mức đảm bảo của NSNN cho các hoạt động này tùy thuộc vào đặc điểm của mỗi đơn vị, mỗi ngành. Đƣợc tính vào chi nghiệp vụ chuyên môn phải là những khoản mà xét về nội dung kinh tế của nó phải thực sự phục vụ cho hoạt động này. Các khoản đƣợc tính vào chi chuyên môn nghiệp vụ bao gồm: chi thanh toán dịch vụ công nhƣ phí nguyên, nhiên vật liệu, chi phí điện nƣớc, chi phí vật tƣ văn phòng, tài liệu, báo chí; các chi phí liên quan tới hội thảo khoa học, hội nghị và các chi phí nhằm phục vụ cho hoạt động bình thƣờng của đơn vị. + Thứ ba, các khoản mua sắm, sửa chữa: là các khoản chi để trang bị thêm tài sản (kể cả tài sản cố định), thiết bị hoặc là các khoản chi sửa chữa các tài sản công đang trong quá trình sử dụng trong cơ quan, đơn vị sử dụng NSNN, nhằm phục vụ kịp thời cho nhu cầu hoạt động và nâng cao hiệu suất sử dụng của các tài sản đó.
Những khoản chi này tùy thuộc vào hiện trạng tài sản của mỗi đơn vị thuộc diện đƣợc sử dụng vốn NSNN và khả năng nguồn NSNN mà đơn vị đƣợc quyết định các mức chi khác nhau cho phù hợp. + Thứ tư, các khoản chi thường xuyên khác: là các khoản chi nằm trong cơ cấu chi thƣờng xuyên của NSNN, có thời hạn tác động ngắn nhƣng chƣa đƣợc đề cập tới ở 3 nhóm mục tiêu trên. Nếu tiếp cận từ phía các đơn vị sử dụng NSNN thì cơ cấu chi thƣờng xuyên có rất nhiều khoản không liệt vào 3 nhóm mục tiêu trên nhƣ: chi khắc phục thiên tai, cho bầu cử Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp; chi kỷ niệm ngày lễ lớn., các khoản chi này phát sinh không thƣờng xuyên nhƣng vẫn mang tính chất là các khoản nhằm duy 9 trì hoạt động bình thƣờng của cơ quan, đơn vị sử dụng NSNN nên vẫn đƣợc coi là các khoản chi thƣờng xuyên của NSNN. Nếu tiếp cận theo góc nhìn tổng thể của NSNN thì cũng bộc lộ nhiều khoản chi chƣa đƣợc xếp vào cơ cấu của ba nhóm mục tiêu chi trên nhƣ: chi lƣơng hƣu và bảo hiểm xã hội; chi bổ sung ngân sách cho cấp dƣới; cho hoàn thuế giá trị gia tăng; chi bổ sung quỹ dự trữ tài chính.
Việc phân loại theo nội dung kinh tế là tiêu thức đƣợc dùng phổ biến nhất trong mỗi khâu của chu trình NSNN. Đặc biệt trong điều kiện hiện nay, việc quản lý và điều hành NSNN phải theo luật NSNN hiện hành thì vấn đề cụ thể hóa từng nội dung chi phải đƣợc thể hiện ngay trong dự toán. Thông qua đó, các nhà quản lý có thể hoạch định các chính sách hƣớng vào việc nâng cao hiệu quả chi thƣờng xuyên; tăng cƣờng tuân thủ chính sách chế độ chi NSNN tại mỗi đơn vị thụ hƣởng; hạn chế tối đa bất cập trong quá trình chấp hành dự toán NSNN. Đặc điểm chi thường xuyên của ngân sách nhà nước - Thứ nhất, các khoản chi thƣờng xuyên NSNN nói chung, chi thƣờng xuyên của NSNN đƣợc tiến hành trên cơ sở pháp lý và kế hoạch chi đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền phê duyệt.
Đặc điểm này xuất phát từ chế độ phân phối đặc thù các nguồn lực tài chính mà Nhà nƣớc đóng vai trò là chủ sở hữu, Nhà nƣớc thực hiện cấp phát không hoàn lại nguồn tài chính đó cho các đơn vị sử dụng ngân sách theo nguyên tắc các khoản chi phải đƣợc cân đối, sắp xếp hợp lý, khoa học đảm bảo hiệu quả, tiết kiệm.