Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN. Lich sư nghiên cứu van de Khủng hoảng tuôi lên ba đã được Vưpôtxki và các nha tam lý học hoạt động như Pavudop, Ð.để cập đến trong quan điểm vẻ sự phát triển tâm ly trẻ em. Trong các tác phẩm của minh, V. Mukhina đã đi tim hiểu va mô tả một vải biếu hiện khủng hoảng tuổi lên ba ở trẻ.
Ở Việt Nam, PGS.TS Nguyễn Anh Tuyết đã nhiều lan để cập van đẻ khủng hoảng tuổi lên ba trong các tải liệu tâm lý học trẻ em lửa tuôi mam non. Trên các tờ báo va trên Internet thỉnh thoảng có một vai bai bao dé cập đến van dé nay. Nhin chung, các tác giả trên chi de cap đến một số biểu hiện cua khủng hoảng ở trẻ tudi lên ba, nguyên nhân, ý nghĩa, và một vai lời khuyên dành cho cha mẹ để giúp trẻ vượt qua thời kỳ khủng hoàng. Chưa có công trình hay dé tài nghiên cửu nao đề cập đến Nhận thức của cha me vẻ hiện tượng khủng hoàng tâm lý ở trẻ lên 3.
Cơ sở lý luận của đẻ tài 1. Mật số khái niệm công cụ Có nhiều định nghĩa khác nhau vẻ nhận thức như: - Theo từ điển Tiếng Việt: “ Nhận thức là quả trình hoặc kết qua phản ảnh và tái hiện hiện thực vào trong tu duy; quả trình con người nhận biết, hiểu biết the giới khách quan hoặc ket qua cua quả trình da” | 10] - Nhận thức co nghĩ là nhận ra và biết được, hiểu được. Nhận thức được van đẻ tức là biết được van de do là vi. hiểu được nó như the nao, NZUON Boe cua NO ra saw.
— Theo Nguyễn Quang Liän thi nhận thức là một hoạt động chủ thé hướng vào doi tượng nhằm mục đích biết va hiểu doi tượng cũng như biết và điều chính chỉnh mình. Nhận thức là một trong ba mặt cơ ban của đời song tâm lý con người (nhận thức. tinh cảm va hành động). Nhận thức là tiên dé cho hai mặt kia, có quan hệ chat chẽ với tinh cam va hành động, vả với các hiện tượng tâm ly khác ở người.
Nhận thức cua con người la một quả trình có mục dich nhất định. Đặc trưng nỏi bật của hoạt động nhận thức là phan anh hiện thực khách quan, bao gồm nhiều quá trình, với nhiều mức độ phan anh khác nhau (cam giác, tri giác, tư duy, tường tượng.} va mang lại những sản phẩm khác nhau vẻ hiện thực khách quan (hình ảnh, hình tượng. biểu tượng, khải niệm). Trong đề tai nay chi tập trung vào ba mức độ đầu tiên của quả trình nhận thức: Biết, Hiểu va Van dụng > Biết (Knowledge) là kha năng ghi nhớ và nhận lại các thong tin đã được thu nhận, Biết là mức độ nhận thức mà con nưười chi cần vận dụng trí nhớ, chưa can phải giải thích.
” Hiểu (Comprehension) là mức độ cao hơn biết, là kha năng hiểu, diễn dịch, diễn giải, giải thích hay suy diễn dựa trên những gi đã biết. Mức độ hiểu dor hơi chủ thể phải biết được v nghĩa của tri thức, biết liên hệ với những điều đã có trong kinh nghiệm của ho. Hiểu là mức độ mà kin chu thẻ nhận được thông tin nào đó có thể biển đối thông tin đó sang một hình thức khác tương đương có ý nghĩa nhiều hơn với chính minh, có the mở rong SỰ hiểu biết vượt ra ngoài những gì được cung cap trong thông tin do. * Có ba cách thé hiện mức độ hiểu: + Thứ nhất: Chuyên dịch là cách thức truyền đạt lại thông tin thu nhận được bing một hình thức khác, thuật ngữ khác.
+ Thử hai: Giải thích là cách thức sắp xếp lại thông tin theo một dạng mdi, suy nghĩ về môi liên hệ giữa các vẫn dé trong thông tin. Sự giải thích thường được thể hiện qua cách suy diễn khai quát hỏa hay tóm tắt lại. + Thứ ba: Ngoại suy là cách đánh gia, dự đoán dựa trên sự hiểu biết vẻ những gì có liên quan tới thông tin bao gồm cả việc suy diễn an dụ, các hệ qua. > Vận dung là mức độ phải dựa trên sự thông hiểu nhưng ở mức cao hơn.
Dé là khả năng chủ thé cãn cử vào hoàn cảnh, điều kiện cụ thể dé lựa chọn, sử dụng các tri thức đã biết dé giải quyết một van dé nao đó. Vận dụng là khả năng sử dụng thông tin và kiến thức từ một sự việc nảy sang sự việc khác (trong hoàn cảnh mới). Khủng hoảng tâm lý ở trẻ tuôi lên 3 Sự phát triển tâm lý của trẻ là sự biến đổi tâm lý từ thấp đến cao, từ don gian đến phức tạp, đỏ là qua trình tích lũy dan về lượng dẫn đến sự nhảy vot vẻ chất, là quá trinh nay sinh cai mới trên nên cai cũ do sự dau tranh giữa các mặt doi lập năm ngay trong ban thân mỗi đứa trẻ. Sự phat triển con người gom 3 mặt: sinh vat, tam lý, xã hội.
Sự phat triển tâm lý con người có những giải đoạn cân bằng. ôn dinh tạm thời. xen kẽ với những thời ky “khủng hoảng” với những sự bien a dor sau sắc. Khủng hoang là quy luật tắt seu do sự phat triển nhanh manh vẻ sinh ly và tâm lý.
heo Đại từ điện Tiếng Việt * Khủng hoane là tỉnh trạng rat loan, mat can bang. bình ôn do nhiều mau thuận chưa được giải quyết" [10] - Theo Từ điển tam lý học: “Khủng hoang lửa tudi là biểu hiện của trạng thái xung đột xuất hiện trong thời ky chuyên biển từ giai đoạn phát triển lửa tuổi nay sang giai đoạn phat trién của lửa tuổi kia. Nguồn gốc xuất hiện của khúng hoàng lửa tuổi là các mau thuần giữa những kha năng trưởng thanh vẻ thẻ lực và tâm lý với những hình thức của các quan hệ qua lại, với những người xung quanh và với các dang hoạt động được hình thành trước đó, Ca tính của trẻ cũng bị ảnh hưởng lớn đến tỉnh chat gay gat của khủng hoàng lửa tuôi”. Bert trong cuôn Child Development thi cho rang: Khủng hoảng (Identity Crisic - Khủng hoàng tự nhận biết, tự ý thức) là một giai đoạn nhất thời để nang cao ý thức vả sự chú tâm vẻ ban thân khi cá nhân trải qua vô số sự thay doi trước khi hình thành một tô hợp những gia trị va mục tiêu.
Đỏ la quy luật tat yeu do sự phát triển nhanh. mạnh vẻ sinh ly va tam ly. [12] Theo Vugotxki, khủng hoảng tâm lý là những giai đoạn ngắn của sự phát triển. Trong đó, thường diễn ra sự bien dai với tốc độ va nhịp độ rat nhanh.
rat mạnh, tạo ra bước nguoặt trong nhân cách trẻ em, làm thay đôi hoàn toản những nét cơ ban trong nhân cách.[ 12] Nhu vậy, Khủng hoang tuôi lên 3 là khủng hoang tâm lý ở giai đoạn tre lên 3 tuổi do sự phải triển nhanh, manh ve tam ly lan sinh lý. Từ i dan đến tình trạng roi loạn, mat cân bằng o tre do nhiều mau Ụ thuần chưa được giai quyết, Cụ thé, đó là mau thuần giữa nhu cau làm người lửn của trẻ với kha nãng thực tế của trẻ (mau thuần nội tai), mau thuận giữa nhu cau làm người lon cua tre với sự cam đoàn, sự không cho phép cua người lon (mau thuận trong moi quan hệ). Cơ lý luận khang hoàng tâm lý ở trẻ tuổi lên 3 1. Nguyên nhân của hiện tượng khủng hoảng tuổi lên 3 Trong quả trình phát triển của đời người, bên cạnh những giai đoạn can bằng, ôn định tạm thời la những thời ky “khủng hoảng” với những biển đôi sâu sắc.
Khủng hoảng la quy luật tất yêu do sự phảt trién nhanh, mạnh về sinh lý va tam lý. Tuổi lên ba đánh dau sự trưởng thành trong ba năm dau tiên, một thời kỳ hết sức quan trọng, được coi là chăng giữa trên con đường phát triển thành người, kẻ từ lúc sơ sinh đến lúc trưởng thành. ~ Về mat sinh lý và hình thái ở trẻ lên 3: + Cân nặng của não đạt 1200 gram, gan bang não người lớn (1300 1400 gram), quá trình myélin hóa phát triển mạnh. + Trẻ đi đứng vững chải.
Trẻ có thẻ đi đứng, chạy nhảy trong một không gian ngày cảng rộng lớn hơn trước. Điều này co ý nghĩa quan trọng đến sự phát triển tam lý của trẻ, dẫn tới kha nang giao tiếp với thẻ giới bên ngoài rộng rãi hơn, độc lập, tự chủ hon. [4] ~_ Trẻ lên 3 đã bat dau có kha nang tự phục vụ và tham gia vào các mỗi quan hệ qua lại với những người lớn xung quanh. Đây là điểm mới trong qua trình phát triển của tre vi trước đỏ trẻ hoàn toan lệ thuộc viw nuười lớn (người lon đút ire ăn cơm, mặc ao quan, mang giay dép cho trẻ.Encỏnhin khang định: khủng hoang 3 tuôi là khủng hoàng ve quan hệ xã hội.
Cụ thé ở trẻ lên 3 là moi quan hệ giữa trẻ với nuười lớn. Mọi khung hoang quan hệ xã hội déu la khung hoang để cao “cai tôi” của ban than. Khung hoàng tuổi lên 3 la do su pha vỡ quan hệ qua lại có tir trước giữa tre vả người lớn. Cuối tuổi au nhì, xuất hiện xu hướng hoạt động độc lập, bơi trẻ đã năm được cơ bản đặc điểm của do vật va phương thức hành động với đỗ vật.
Trẻ không còn lệ thuộc vào người lớn như trước đây. Hiện tượng “tự con làm” chứng to hình thành sự độc lập rõ nét bên ngoài va sự tách trẻ ra khỏi người lớn. Do ảnh hưởng của sự phản cách giữa trẻ và người lớn, người lớn đường như lân đầu xuất hiện trong thể giới trẻ em với tư cách là doi tượng nhận thức của trẻ. Thể giới cuộc sống cua trẻ chuyên biến từ thé giới giới hạn bởi đỗ vật sang thẻ giới người lớn.
Sơ dé moi quan hệ giữa tre với thé giới xung quanh Trong giải đoạn au nhỉ (15 tháng - 3 tuoi), hoạt động chu đạo ở trẻ là hoạt dong với đỗ vật, người lớn dược xem lả cầu nỗi giữa we với thé giới do vật, Đến cuối tuổi au nhĩ. trẻ mong muốn độc lập. muốn tách minh ra khỏi người lớn, không muôn người lớn bao bye, điều if khiến. Tre muon tự do tim hiệu, khám pha the giới theo ý thích của tre.
Sự gắn bỏ giữa trẻ với cha mẹ mở nhạt dan. * hâm cách cua trẻ lên 3 đang dan được hình thành với những đặc điểm nh: — Tre biết tên, họ, giới tinh của minh, — Hanh vi ứng xử theo chuẩn mực của con người phủ hợp với yêu cầu doi hỏi của xã hội: trẻ biết cảm đũa, thia xúc cơm ăn, biết mặc quản áo, đi dép, chải đầu, ~ Nhận cua ai cai gì, trẻ biết chia tay ra đón và biết nói cảm on.