Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn Chương 2: Tổ chức day học khám phá nội dung "động lượng” chương trình vật lí 10 với sự hỗ trợ của hệ thông phim học tập Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 5 CHUONG 1. CO SO Li LUAN 1. Tong quan đề tài nghiên cứu 1. Nghiên cứu về dạy học khám phá Day học khám phá được xem la một phương pháp giáo dục trong đó HS lam theo các phương pháp và thực hành tương tự như phương pháp của các nhà khoa học chuyên nghiệp dé xây dựng kiến thức, nhờ đó khả năng HS tiếp thu và ghi nhớ kiến thức được nâng cao.
Một số công trình nước ngoài đã khang định hiệu qua ma DHKP mang lại, đơn cử như bài bao mang tên “Inquiry-Based Learning In Science And Mathematics” của tác gia Wynne Harlen (2013) đã đưa ra những lập luận mạnh mẽ ủng hộ phương pháp dạy học dựa trên khám phá trong khoa học và toán học vé mặt lợi ích cho cá nhân và xã hội (Harlen, 2013). Hay trong an phẩm mang tên “Meta-Analysis ofInquiry-Based Learning: Effects of Guidance” (2016) đã tông hợp kết quả của 72 công trình nghiên cứu cho thay DHKP có thé mang lại hiệu quả tốt trong dạy học (Lazonder & Harmsen, 2016). DHKP cũng đã và đang được nhiều tác giá trong nước quan tâm nghiên cứu. Một số tác gia đã lựa chọn xây dựng tiết day của mình theo phương pháp DHKP, một trong số đó có thé ké đến như: tác gid Lê Hải Mỹ Ngân (2013) với luận văn thạc sĩ về dé tài “Tô chức day học khám phá các chương “C hat khí" và “Co sở của nhiệt động lực học” - Vật lí lớp 10 ban cơ bán”.
Tác giả đã nêu cụ thé và rd ràng các đặc điểm và chu trình của hoạt động khám phá và đưa ra được một tiền trình chung cho các hoạt động khám phá. Đồng thời xây dựng bộ câu hỏi định hướng gắn liền với 2 chương “Chat khí" va “Co sở của nhiệt động lực học” dé hỗ trợ quá trình day học (Lê Hai Mỹ Ngân, 2013). Tác giả Nguyễn Văn Chỉ (2013) trong luận văn thạc sĩ về đề tài “Van dụng phương pháp day học khám phá vào day học một số kiến thức chương “Cac định luật bảo toàn” - vật lí 10 trung học phô thông”. Tác giả đã nêu ra các ứng dụng cũng như là mức độ khả thi của phương pháp DHKP khi áp dụng vào chương trình phô thông (Nguyễn Văn Chỉ, 2013).
Chương trình giáo dục phô thông mới đã được Bộ Giáo dục và Đảo tạo ban hành tại Thông tư số 32/2018/TT-BGDDT ngày 26/12/2018. Trước bối cảnh đó, một số tác giả đã điều chính nội dung dạy học đẻ có thê vận dụng phương pháp dạy học khám phá cho phủ hợp với chương trình giáo dục phô thông 2018. Trong đó có một số công trình điện hình như: Khóa luận tốt nghiệp về dé tài “Xay đựng tiến trình day học khám phá nội dung "Bảo toàn động lượng” có sử dụng thí nghiệm Vật lý đại cương của trường Đại học Sư phạm thành phố Hỗ Chí Minh cho học sinh lớp 10 theo chương trình giáo dục 6 phô thông mới 2018" của tác giả Lê Trọng Tiến (Lê Trọng Tiến, 2021), Khóa luận tốt nghiệp vẻ dé tai: “Xây dựng tiễn trình day học khám phá nội dung "Phương trình trang thai" có sử dụng thí nghiệm Vật lý đại cương của trường Đại hoc Sư phạm thành phố Hà Chí Minh cho học sinh lớp 12 theo chương trình giáo đục phố thông mới 2018” của tác giả Phan Thị Minh Anh (Phan Thị Minh Anh, 2022), Khóa luận tốt nghiệp về dé tải: “T6 chức day học khám phá nội dung *Mô ta sóng” thuộc mạch nội dung “Sóng” trong chương trình giáo dục phô thông 2018 nhằm phát triển năng lực vật lí cho học sinh lớp 11” của tác giả Trinh Hoàng Kim Ngân (Trịnh Hoang Kim Ngân, 2022), trong các khoá luận trên các tác giá đều xây dựng được tiến trình dạy học khám phá ứng với các yêu cầu cần đạt (ÝYCCĐ) của chương trình 2018. Các tác giả cũng đã chỉ ra được những PC, NL cụ thé mà HS sẽ đạt được sau quá trình DHKP.
Nghiên cứu về phim học tập Việc khai thác van dé can tìm hiểu thông qua phim học tập chính là một trong những cách thức làm cho HS hứng thú học hỏi nhiều hơn, xử lí kiến thức được rõ ràng hơn và cảm thấy thích thú trong khi học. Việc sử dụng phim học tập ngày càng được sử dụng phô biển hơn: An phẩm “The Unseen Potential of Film for Learning: Film's Interest Raising Mechanisms Explained in Science and Mathematics Education” cung cap hướng dẫn nhằm tối ưu hóa việc sử đụng phim trong dạy học đề thu hút sự quan tâm từ HS. Hay cụ thê hơn đối với bộ môn Vật lí việc dùng phim trong học tập không chỉ dé tạo hứng thú cho HS mà còn hỗ trợ phân tích tính chất vật lí của các hiện tượng trong cuộc sông (chuyền động của người nhảy sảo, vụ sập cầu Tacoma Narrows,.), điều này đã được trình bày chi tiết qua bài báo “Teaching and Learning Physics with Interactive Video” (Zollman & Fuller, 1994). Việc sử dung phim học tập trong day học cũng đã được đề cập và sử dụng trong các công trình nghiên cứu ở nước ta, cụ thê: tác giả Nguyễn Quốc Tuấn với dé tài “Nghién cứu xây dựng phim video giáo khoa và sử dụng trong dạy học địa lí lớp 6 (trung học cơ sở)” (Nguyễn Quốc Tuấn, 2003), tác giả Đặng Thị Ngọc Mai với luận văn thạc sĩ về đề tài “Str dung phim ảnh dé nâng cao hiệu quả day học phần kim loại Hóa học lớp 12 trung học phô thông” (Đặng Thị Ngọc Mai, 2012), tác giả Trần Thị Ngọc Hà với luận văn thạc sĩ về đề tài “Sur dụng phim thí nghiệm dé phat trién nang lực ngôn ngữ cho học sinh trong day học hóa học trung học phô thông” (Tran Thị Ngọc Ha, 2016), và gần đây là luận án tiến sĩ với đề tài *Xây dựng va sử dụng phim học tập trong đạy học phần cơ học vật lý 10 nhằm bồi đưỡng năng lực giải quyết vấn đẻ của học 3 sinh” của tác giải Trần Quang Hiệu (Tràn Quang Hiệu, 2022); cho thấy mức độ hiệu quả mà phim học tập mang lại cảng được khăng định.
Dạy học khám phá 1. Khái niệm day học khám phá (Inquiry-based learning) Inquiry-based learning (viết tat IBL) la phương pháp day học trong đó HS là trung tâm của hoạt động trải nghiệm học tập và làm chủ việc học của chính mình bằng cách đặt ra, điều tra và trả lời các câu hỏi (Caswell & LaBrie, 2017). Trong đó “Inquiry” trong giáo dục được định nghĩa là quá trình tìm kiếm sự thật, kiến thức, thông tin,.bang cách đặt cầu hỏi (Harlen, 2013). DHKP cũng được coi là một hình thức học tập tự định hướng nơi mà HS chịu trách nhiệm về việc học của mình (Spronken-Smith & Walker, 2010).
Quá trình khám phá bắt đầu với việc xây dựng và thu thập thông tin, dit liệu thông qua việc sử dụng các giác quan của con người (Ismail, Alias, & albakri, 2006). Bruner được biết đến là người đầu tiên đưa ra khái niệm “day học khám pha”. Ông cho rằng DHKP là một quá trình tích cực, trong đó người học có thé hình thành nên các ý tưởng hoặc các khái niệm mới dựa trên kiến thức vốn có của mình, kết hợp việc tương tác khám phá trong môi trường học tập (Bruner, 1961). - John Dewey (1859-1952) nhan manh tam quan trọng của việc học tập qua trải nghiệm hay nói một cách đơn gián hơn là "học bằng cách làm”.
Ông lập luận rằng đẻ giáo dục đạt hiệu quả cao nhất, nội dung phải được trình bày theo cách cho phép HS liên hệ thông tin với những trải nghiệm trước đó, từ đó làm sâu sắc thêm mối liên hệ với kiến thức mới nay (Dewey, 1902). - Jean Piaget (1896-1980) nhận định giáo dục nên lấy người học làm trung tâm. Lý thuyết của Piaget cho rằng GV nên hình thành cho HS những khái niệm mới dựa vào kiến thức sẵn có hoặc dựa trên các trải nghiệm của HS (Henson, 2003). Dựa trên triết lý răng giáo đục bắt đầu từ sự tò mò của người học, việc tìm hiểu trong lớp học đặt trách nhiệm học tập lên học sinh và khuyến khích ho tự mình hiểu được các khái niệm.
Lee va cộng sự cộng sự của minh (2004) định nghĩa học tập dựa § trên yêu cau là "một loạt các hoạt động thực hành trong lớp nhằm thúc đây việc học của HS thông qua việc khám phá có hướng dan”, “khả năng của các em được phát triển thông qua việc: đặt những câu hỏi hay, xác định những gì cần học và những nguôn lực nao cân có dé trả lời những câu hỏi đó và chia sẻ việc học của các em với người khác” (Lee. Greene, Odom, Schechter, & Slatta, 2004). - Theo tác giả Lê Viết Minh Triết, “DHKP là một quá trình day học trong đó nội dung day học không được giới thiệu trước ma phải được tự khám phá bởi HS, lam cho HS là người tham gia tích cực vào quá trình học”, “GV là người trợ giúp.HS trở thành chủ thé, thành trung tâm được định hướng dé tự minh xây dựng kiến thức mới” (Lê Viết Minh Triết, 2021). - Bộ Giáo Dục và Dao tạo đã đưa ra khái niệm của DHKP như sau: “DHKP là cách thức tô chức đạy học, trong đó HS tự tìm tòi, khám phá phát hiện ra tri thức mới thông qua các hoạt động dưới định hướng của GV” (Bộ Giáo dục và Dao tạo & Chương trình ETEP, 2020).
Tóm lại trong phạm vi đề tài này, chúng tôi cho rằng DHKP là phương pháp dạy học tích cực, lay HS làm trung tâm. Trong đó người học được tiếp cận tri thức mới thông qua các tình huéng có van dé, nhằm khơi gợi sự tò mò, kích thích nhu cau tìm hiểu ở HS. Và dưới sự định hướng của GV, HS sẽ làm việc nhóm hoặc cá nhân dé thu thập thông tin, tìm kiếm câu trả lời cho các vấn đề này. Đặc điểm của dạy học khám phá Theo Lê Đình Trung và Phan Thị Thanh Hội, DHKP có các đặc điểm sau: (1) trong quá trình học HS bị thu hút bởi một số câu hỏi, một số van dé định hướng khoa học; (2) HS tiến hành tìm kiếm, thu thập các thông tin cần thiết và sử dụng chúng dé giải quyết cho những câu hỏi và van đề định hướng đã đặt ra ban dau; (3) HS chia sẻ kết quả tìm kiếm, đánh giá va cùng thao luận để thông nhất các kiến thức khoa học (Lê Đình Trung & Phan Thị Thanh Hội, 2016).