Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đặt trọng tâm vào việc chuyển từ nền giáo dục truyền thụ kiến thức sang định hướng phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của người học. Trong cấu trúc chương trình mới, Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở cấp Trung học phổ thông (THPT) đã trở thành một hoạt động giáo dục bắt buộc từ lớp 10 đến lớp 12. Môn Địa lí lớp 10, đặc biệt là phần Địa lí các ngành kinh tế, chứa đựng nhiều nội dung liên quan trực tiếp đến cơ cấu kinh tế, ngành nghề sản xuất, phân bố lao động và việc làm. Đây là nguồn dữ liệu thực tiễn phong phú để lồng ghép các hoạt động trải nghiệm gắn liền với định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Tuy nhiên, trên thực tế giảng dạy tại các trường THPT, phương pháp giáo dục trải nghiệm - hướng nghiệp trong môn học này vẫn còn gặp nhiều khó khăn, nặng tính hình thức hoặc bị giới hạn bởi thời lượng và kinh phí tổ chức.

Nhằm giải quyết bất cập nêu trên, khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Như Bình (người hướng dẫn khoa học: TS. Hà Văn Thắng, Khoa Địa lí, Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, năm 2024) tập trung vào các nội dung nghiên cứu sau:

  1. Mục tiêu nghiên cứu: Thiết kế và tổ chức một số hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong dạy học môn Địa lí lớp 10 tại trường THPT.
  2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
    • Hệ thống hóa cơ sở lý luận về học tập trải nghiệm, giáo dục hướng nghiệp và việc tích hợp hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp trong môn Địa lí THPT.
    • Khảo sát, phân tích thực trạng thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp môn Địa lí lớp 10 tại các trường THPT trên địa bàn TP. Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang.
    • Xây dựng nguyên tắc, quy trình và thiết kế các kế hoạch bài dạy thực nghiệm cho phần Địa lí các ngành kinh tế lớp 10.
    • Tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.
  3. Đối tượng nghiên cứu: Quy trình và cách thức vận dụng các phương thức tổ chức hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp trong môn Địa lí cho học sinh lớp 10 ở trường THPT.
  4. Phạm vi nghiên cứu:
    • Phạm vi không gian: Tiến hành khảo sát thực trạng tại 4 trường THPT trên địa bàn thành phố Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang (gồm: THPT Chuyên Tiền Giang, THPT Nguyễn Đình Chiểu, THPT Trần Hưng Đạo, THPT Phước Thạnh) và tổ chức thực nghiệm sư phạm tại trường THPT Phước Thạnh.
    • Phạm vi thời gian: Đề tài được triển khai trong thời gian từ tháng 10/2023 đến tháng 3/2024.
    • Phạm vi nội dung: Chương trình môn Địa lí 2018 cấp THPT, trọng tâm là nội dung Địa lí các ngành kinh tế thuộc chương trình Địa lí lớp 10.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và mô hình tiếp cận

Đề tài được xây dựng dựa trên sự tích hợp của các học thuyết giáo dục và định hướng nghề nghiệp:

  • Chu trình học tập trải nghiệm của David A. Kolb (1984): Mô hình vận hành theo chu trình 4 giai đoạn khép kín dựa trên hai trục tiếp diễn (trục nhận thức và trục phương pháp):
    1. Kinh nghiệm cụ thể (Concrete Experience): Học sinh tiếp cận trực tiếp với tình huống hoặc hoạt động thực tế.
    2. Quan sát, phản ánh (Reflective Observation): Xem xét, phân tích trải nghiệm dưới nhiều góc độ.
    3. Khái niệm hóa trừu tượng (Abstract Conceptualization): Hình thành kiến thức, khái niệm và nguyên lý mới từ trải nghiệm.
    4. Thử nghiệm tích cực (Active Experimentation): Vận dụng ý tưởng, kiến thức mới vào giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn.
  • Tư tưởng giáo dục thực nghiệm của John Dewey (1859–1925): Quan điểm "học qua làm" (learning by doing), gắn kết tri thức nhà trường với đời sống xã hội thực tế.
  • Lý thuyết mật mã nghề nghiệp của John L. Holland (1959–1985): Phân loại 6 nhóm sở thích nghề nghiệp (Thực tế, Nghiên cứu, Nghệ thuật, Xã hội, Quản lý, Nghiệp vụ) làm cơ sở định hướng cá nhân hóa trong hoạt động hướng nghiệp.
  • Khung Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể 2018 (Bộ GD&ĐT): Định chuẩn các phương thức tổ chức Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp bao gồm: Phương thức khám phá, Phương thức thể nghiệm, tương tác, Phương thức cống hiến và Phương thức nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận vận dụng hệ thống phương pháp nghiên cứu sư phạm chuyên ngành:

  1. Phương pháp thu thập và phân tích tài liệu: Tập hợp các văn bản chỉ đạo của Bộ GD&ĐT, chương trình GDPT 2018 môn Địa lí, tài liệu sách giáo khoa, bài báo khoa học liên quan đến trải nghiệm sáng tạo và hướng nghiệp trong và ngoài nước.
  2. Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết: Hệ thống hóa các khái niệm công cụ, xây dựng cấu trúc logic cho quy trình thiết kế bài dạy trải nghiệm - hướng nghiệp.
  3. Phương pháp điều tra - khảo sát: Thiết kế phiếu hỏi (bao gồm câu hỏi đóng và câu hỏi mở) kết hợp phỏng vấn trực tiếp nhằm thu thập số liệu thực trạng từ giáo viên và học sinh tại TP. Mỹ Tho.
  4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm có đối chứng tại trường THPT Phước Thạnh để kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của các kế hoạch bài dạy đã thiết kế.
  5. Phương pháp thống kê, xử lý số liệu: Sử dụng phần mềm Microsoft Excel để tính toán phần trăm, điểm trung bình phục vụ phân tích định lượng dữ liệu trước và sau thực nghiệm.

Nguồn dữ liệu

  • Dữ liệu khảo sát thực trạng thu thập từ 250 học sinh lớp 10 và 10 giáo viên môn Địa lí thuộc 4 trường THPT trên địa bàn TP. Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang.
  • Dữ liệu đánh giá định lượng và định tính kết quả học tập, mức độ hứng thú, tính tích cực và sản phẩm học tập thực tế của học sinh sau đợt thực nghiệm tại trường THPT Phước Thạnh (kèm chuyến đi trải nghiệm thực tế tại Bến Tre).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của các hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp trong môn Địa lí lớp 10 ở trường Trung học phổ thông

Chương 1 làm rõ các khái niệm then chốt về học tập trải nghiệm, giáo dục hướng nghiệp và phân tích mối quan hệ giữa môn Địa lí với việc phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Tác giả tổng hợp 4 phương thức tổ chức chính: Khám phá (tham quan, thực địa, cắm trại), Thể nghiệm - tương tác (trò chơi, diễn đàn, hội thi, đóng kịch), Cống hiến (lao động công ích, tình nguyện, tuyên truyền) và Nghiên cứu (dự án học tập, nghiên cứu khoa học).

Bên cạnh phần lý luận, chương này trình bày chi tiết kết quả khảo sát thực trạng tại 4 trường THPT ở TP. Mỹ Tho:

  • Tần suất tổ chức của giáo viên: Tỷ lệ giáo viên thường xuyên tổ chức hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp chỉ đạt 16%; phần lớn ở mức bình thường (63%) và không thường xuyên (21%).
  • Thái độ của học sinh: Có đến 71% học sinh bày tỏ mức độ quan tâm (36% rất quan tâm, 35% quan tâm), 28% trung lập và chỉ 1% không quan tâm. Về mức độ hứng thú, 82% học sinh cảm thấy hứng thú và rất hứng thú (48% rất hứng thú, 34% hứng thú), 3,4% không hứng thú.
  • Phương thức được áp dụng thực tế: Điểm trung bình mức độ sử dụng các hình thức tổ chức (thang điểm 5) cho thấy sự chênh lệch lớn giữa các phương thức: trò chơi học tập chiếm ưu thế với 4,6 điểm; diễn đàn/tuyên truyền đạt 3,5 điểm; hội thi đạt 2,9 điểm; trong khi hình thức thực địa và dự án nghiên cứu chỉ đạt mức thấp nhất là 1,0 điểm.
  • Các rào cản chính: Giáo viên gặp khó khăn về quỹ thời gian tiết dạy (1-2 tiết/tuần), thiếu kinh nghiệm thiết kế quy trình tích hợp, cơ sở vật chất phòng học chật hẹp, thiếu nguồn kinh phí và lo ngại về an toàn khi tổ chức các chuyến đi ngoại khóa, thực tế ngoài nhà trường.

Chương 2. Thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp trong môn Địa lí lớp 10 Trung học phổ thông

Chương 2 trình bày hệ thống nguyên tắc và quy trình sư phạm cụ thể phục vụ công tác thiết kế bài học:

  1. Hệ thống nguyên tắc thiết kế:
    • Hoạt động phải gắn liền với bối cảnh và tình huống thực tiễn, có ý nghĩa vận dụng kiến thức vào định hướng nghề nghiệp.
    • Nội dung chủ đề trải nghiệm phải gắn với thực tiễn địa phương và các lĩnh vực sản xuất cơ bản trong xã hội (nông nghiệp, lâm - ngư nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ du lịch, giao thông vận tải...).
    • Đảm bảo tính vừa sức, không xây dựng chủ đề vượt quá xa khung kiến thức chuẩn của chương trình môn Địa lí lớp 10.
  2. Quy trình thiết kế và tổ chức:
    • Quy trình thiết kế (Sơ đồ 2.1): Xác định mục tiêu -> Lựa chọn nội dung/chủ đề gắn với nghề nghiệp -> Lựa chọn phương thức trải nghiệm -> Xây dựng tiến trình hoạt động -> Xây dựng công cụ đánh giá.
    • Quy trình tổ chức (Sơ đồ 2.2): Giao nhiệm vụ/tạo tâm thế -> Thực hiện hoạt động trải nghiệm cụ thể -> Báo cáo, phản ánh và thảo luận -> Khái niệm hóa/tổng kết tri thức -> Vận dụng và đánh giá.
  3. Các kế hoạch bài dạy mẫu: Tác giả xây dựng các bản thiết kế hoạt động chi tiết áp dụng cho phần Địa lí các ngành kinh tế lớp 10, phân định rõ vai trò chủ động của học sinh trong việc lập kế hoạch, thu thập thông tin và thực hiện sản phẩm so với vai trò hỗ trợ, cố vấn của giáo viên.

Chương 3. Thực nghiệm sư phạm

Chương 3 mô tả quá trình và kết quả triển khai thực nghiệm sư phạm tại trường THPT Phước Thạnh nhằm kiểm chứng tính đúng đắn và hiệu quả của các thiết kế bài dạy đã đề xuất.

Quá trình thực nghiệm được triển khai theo các bước chuẩn mực: khảo sát đánh giá năng lực ban đầu của học sinh, tổ chức dạy học theo các bài học trải nghiệm - hướng nghiệp đã thiết kế (kết hợp hoạt động trải nghiệm thực tế tại Bến Tre), tổ chức khảo sát học sinh sau thực nghiệm và thu thập các sản phẩm học tập. Kết quả thực nghiệm cho thấy sự chuyển biến rõ rệt:

  • Điểm trung bình về nội dung môn Địa lí truyền tải qua hình thức trải nghiệm - hướng nghiệp đạt mức cao (Bảng 3.1: 4,63 điểm).
  • Tính tích cực của học sinh được cải thiện qua khả năng chủ động chuẩn bị, hợp tác nhóm, tự tin thể hiện quan điểm cá nhân (Bảng 3.2).
  • Học sinh hình thành các kỹ năng thực tế quan trọng như: kỹ năng thu thập và xử lý số liệu địa lí, kỹ năng thuyết trình, kỹ năng phân tích mối liên hệ giữa ngành nghề thực tế với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội địa phương (Bảng 3.3).

Kết quả và đóng góp

Số liệu khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm

Dưới đây là bảng tổng hợp các chỉ số định lượng then chốt được trích xuất từ dữ liệu khảo sát 250 học sinh, 10 giáo viên và kết quả thực nghiệm sư phạm trong khóa luận:

Nhóm chỉ số đánh giá Tiêu chí cụ thể Giá trị định lượng
Mức độ tổ chức của GV (n = 10) Thường xuyên / Rất thường xuyên 16%
Bình thường 63%
Không thường xuyên 21%
Mức độ quan tâm của HS (n = 250) Rất quan tâm 36%
Quan tâm 35%
Trung lập 28%
Không quan tâm 1%
Mức độ hứng thú của HS (n = 250) Rất hứng thú 48%
Hứng thú 34%
Bình thường 14,6%
Không hứng thú 3,4%
Phương thức tổ chức phổ biến (Thang 5 điểm) Trò chơi học tập 4,6 điểm
Diễn đàn, tuyên truyền 3,5 điểm
Hội thi 2,9 điểm
Thực địa, dự án nghiên cứu 1,0 điểm
Kết quả thực nghiệm sư phạm Điểm TB nội dung truyền tải qua HĐTN-HN (Bảng 3.1) 4,63 / 5,00 điểm

Đề xuất và kiến nghị của tác giả

  • Đối với cơ quan quản lý giáo dục và nhà trường: Cần tăng cường kinh phí hỗ trợ, đầu tư cơ sở vật chất, giảm áp lực phân phối thời lượng cứng nhắc; tạo cơ chế liên kết mở với các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất và làng nghề truyền thống tại địa phương để tạo không gian thực địa an toàn cho học sinh.
  • Đối với công tác đào tạo, bồi dưỡng giáo viên: Thường xuyên tổ chức các buổi tập huấn chuyên sâu về phương pháp thiết kế HĐTN-HN, kỹ năng tổ chức dự án học tập và các phương thức đánh giá quá trình theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực.
  • Đối với giáo viên bộ môn Địa lí: Cần chủ động chuyển đổi từ phương pháp dạy học truyền thụ kiến thức sang vai trò người hướng dẫn, tổ chức các hoạt động liên môn (với Lịch sử, Giáo dục kinh tế và pháp luật, Sinh học); tận dụng tri thức nền của học sinh để thiết kế các nhiệm vụ vừa sức, giàu tính ứng dụng nghề nghiệp.

Đóng góp mới của đề tài

  1. Đã cụ thể hóa chu trình học tập trải nghiệm của David Kolb và lý thuyết nghề nghiệp của Holland vào việc xây dựng quy trình thiết kế bài dạy môn Địa lí lớp 10 theo Chương trình GDPT 2018.
  2. Cung cấp dữ liệu thực chứng phản ánh thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp môn Địa lí tại khu vực trường THPT thuộc tỉnh Tiền Giang.
  3. Xây dựng các mẫu kế hoạch bài dạy và bộ công cụ khảo sát (Phụ lục 1, 2, 3) có thể sử dụng trực tiếp trong thực tiễn dạy học Địa lí THPT.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

  • Phạm vi khảo sát và thực nghiệm: Khảo sát thực trạng mới được tiến hành tại 4 trường THPT trên địa bàn TP. Mỹ Tho (Tiền Giang); hoạt động thực nghiệm sư phạm chỉ được triển khai tại 1 trường (THPT Phước Thạnh).
  • Phạm vi nội dung: Đề tài chỉ giới hạn trong phạm vi nội dung Địa lí các ngành kinh tế thuộc chương trình Địa lí lớp 10, chưa mở rộng sang phần Địa lí tự nhiên hoặc chương trình lớp 11 và lớp 12.
  • Thời gian nghiên cứu: Đề tài được thực hiện trong khung thời gian ngắn (từ tháng 10/2023 đến tháng 3/2024), do đó chưa đánh giá được tác động lâu dài của việc định hướng nghề nghiệp đến sự lựa chọn ngành nghề thực tế của học sinh sau khi tốt nghiệp THPT.

Hướng nghiên cứu tiếp

  • Mở rộng phạm vi khảo sát và thử nghiệm trên nhiều địa bàn, loại hình trường học khác nhau (vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa hoặc các trường chuyên biệt).
  • Thiết kế hệ thống chủ đề trải nghiệm - hướng nghiệp xuyên suốt toàn bộ chương trình Địa lí cấp THPT (lớp 10, 11 và 12).
  • Nghiên cứu sâu hơn về các giải pháp kỹ thuật nhằm triển khai hiệu quả hai phương thức đang có tần suất thấp nhất là Phương thức thực địa và Phương thức nghiên cứu/dự án học tập.

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị ứng dụng thiết thực đối với:

  • Giáo viên môn Địa lí tại các trường THPT: Cung cấp quy trình từng bước, hệ thống nguyên tắc và các kế hoạch bài dạy mẫu để triển khai hoạt động trải nghiệm, lồng ghép hướng nghiệp vào bài giảng theo Chương trình GDPT 2018.
  • Sinh viên ngành Sư phạm Địa lí: Là tài liệu tham khảo có cấu trúc hoàn chỉnh về phương pháp luận nghiên cứu sư phạm, phương pháp điều tra xã hội học trong giáo dục và cách thức vận dụng các lý thuyết giáo dục hiện đại (Kolb, Holland, Dewey) vào môn học cụ thể.
  • Cán bộ quản lý chuyên môn tại các trường THPT: Tham khảo các số liệu thực trạng về khó khăn của giáo viên, học sinh để xây dựng kế hoạch phân bổ thời lượng, dự toán kinh phí và tổ chức các chuyên đề ngoại khóa, thực địa liên môn phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường.
  • Bộ công cụ phiếu khảo sát (Phụ lục 1, 2, 3): Cung cấp hệ thống câu hỏi khảo sát chuẩn hóa dành cho học sinh trước/sau thực nghiệm và phiếu lấy ý kiến giáo viên, có thể tái sử dụng cho các nghiên cứu giáo dục tương tự.

Câu hỏi thường gặp

1. Đề tài vận dụng mô hình học thuyết nào làm cơ sở để xây dựng chu trình dạy học trải nghiệm?

Đề tài dựa trên mô hình chu trình học tập trải nghiệm 4 giai đoạn của David A. Kolb (1984), gồm: (1) Kinh nghiệm cụ thể, (2) Quan sát và phản ánh, (3) Khái niệm hóa trừu tượng, và (4) Thử nghiệm tích cực.

2. Thực trạng mức độ thường xuyên tổ chức HĐTN-HN của giáo viên Địa lí tại TP. Mỹ Tho được ghi nhận như thế nào?

Theo khảo sát 10 giáo viên môn Địa lí tại 4 trường THPT ở TP. Mỹ Tho, chỉ có 16% giáo viên thường xuyên tổ chức HĐTN-HN; 63% tổ chức ở mức bình thường và 21% ở mức không thường xuyên.

3. Phương thức tổ chức HĐTN-HN nào được giáo viên áp dụng nhiều nhất và ít nhất trong thực tế?

Hình thức trò chơi học tập được giáo viên sử dụng nhiều nhất (đạt điểm trung bình 4,6/5,0 điểm); trong khi hình thức thực địa và dự án nghiên cứu đạt điểm số thấp nhất (chỉ đạt 1,0/5,0 điểm).

4. Địa bàn khảo sát thực trạng và địa bàn thực nghiệm sư phạm của khóa luận được triển khai ở đâu?

Khảo sát thực trạng được thực hiện tại 4 trường ở TP. Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang (THPT Chuyên Tiền Giang, THPT Nguyễn Đình Chiểu, THPT Trần Hưng Đạo, THPT Phước Thạnh). Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại trường THPT Phước Thạnh, có kết hợp hoạt động trải nghiệm thực tế tại Bến Tre.

5. Khóa luận tập trung vào nội dung kiến thức nào của chương trình Địa lí lớp 10?

Đề tài tập trung nghiên cứu và thiết kế các hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp trong phạm vi nội dung Địa lí các ngành kinh tế thuộc chương trình Địa lí lớp 10 (Chương trình Giáo dục phổ thông 2018).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Như Bình đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về học tập trải nghiệm và giáo dục hướng nghiệp, đồng thời phản ánh khách quan thực trạng giảng dạy môn Địa lí 10 tại các trường THPT trên địa bàn TP. Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang. Trên cơ sở đó, đề tài đã đề xuất nguyên tắc, quy trình tổ chức bài bản và thiết kế các kế hoạch bài dạy cụ thể cho phần Địa lí các ngành kinh tế lớp 10 theo Chương trình GDPT 2018. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại trường THPT Phước Thạnh đã khẳng định tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất trong việc nâng cao hứng thú học tập và phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh.