Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NGUỒN NHÂN LỰC 1. Khái niệm, đặc điểm của quản lý nguồn nhân lực 1. Một số khái niệm liên quan 1. Khái niệm nguồn nhân lực Nguồn nhân lực là vấn đề được nhiều nhà khoa học quan tâm và nghiên cứu, có những khái niệm khác nhau về nguồn nhân lực.
Theo định nghĩa của Chương trình Phát triển của Liên hợp quốc (UNDP): "Nguồn nhân lực là trình độ lành nghề, là kiến thức và năng lực của toàn bộ cuộc sống con người hiện có thực tế hoặc đang là tiềm năng để phát triển kinh tế - xã hội trong một cộng đồng", [37, tr. Đây là nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao, được đào tạo, huấn luyện hay thông qua tích lũy kinh nghiệm trong thực tiễn. Kiến thức là những những dữ kiện, thông tin, kỹ năng có được thông qua trải nghiệm hay thông qua giáo dục. Năng lực là những kỹ năng, khả năng và hành vi của một người có thể đáp ứng đối với một công việc nhất định.
Tiềm năng là những thế mạnh còn chưa được khai thác, chưa được sử dụng. Tiềm năng của nguồn nhân lực bao gồm tiềm năng về thể lực, trí lực. Như vậy, nguồn nhân lực là những kỹ năng, kiến thức của con người thông qua trải nghiệm hay giáo dục đang được khai thác hoặc vẫn ở dạng tiềm năng và có thể huy động vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Theo Begg, Ficher và Dornbush, “khác với nguồn lực vật chất, nguồn nhân lực được hiểu là toàn bộ trình độ chuyên môn mà con người tích lũy được, nó được đánh giá cao vì tiềm năng đem lại thu nhập trong tương lai.
Giống như nguồn lực vật chất, nguồn nhân lực là kết quả đầu tư trong quá khứ với mục đích tạo ra thu nhập trong tương lai” [3, tr. Quan niệm này đã làm nổi bật vị trí của nguồn nhân lực so với các nguồn lực khác, đó là chất lượng của nguồn nhân lực và điều đó có thể khai thác và sử dụng được trong tương lai. Vũ Thị Thu Quyên, Khoa Nhà nước và Pháp luật, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, chủ biên của cuốn “Quản lý nguồn nhân lực xã hội”, khái 9 niệm nguồn nhân lực được hiểu như sau: “Nguồn nhân lực là tổng thể tiềm năng lao động có khả năng huy động tham gia vào quá trình tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội trong hiện tại cũng như trong tương lai”. Tiềm năng lao động được hiểu là những thế mạnh của con người trong quá trình tạo ra các sản phẩm vật chất và tinh thần cho xã hội chưa được khai thác, chưa được sử dụng.
Tiềm năng đó bao hàm tổng hòa các năng lực về thể lực, trí lực, nhân cách của người lao động, và những tiềm năng đó có thể huy động trong quá trình phát triển kinh tế. Từ những cách tiếp cận trên, ta có thể hiểu nguồn nhân lực là “tổng thể các tiềm ẩn của con người và khả năng huy động sức mạnh đó tham gia vào quá trình tạo ra của cải, vật chất và tinh thần cho xã hội ở hiện tại cũng như trong tương lai. Sức mạnh và khả năng đó được biểu hiện thông qua số lượng, chất lượng và cơ cấu lao động, quan trọng hơn cả là số lượng và chất lượng con người có đủ điều kiện tham gia vào quá trình sản xuất chung của xã hội”. Khái niệm quản lý nguồn nhân lực a, Khái niệm quản lý Trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, con người muốn tồn tại và phát triển đều phải dựa vào sự nỗ lực của một tổ chức, từ một nhóm nhỏ đến phạm vi rộng lớn hơn ở tầm quốc gia, quốc tế và đều phải thừa nhận và chịu một sự quản lý nào đó.
Ngày nay, thuật ngữ “quản lý” đã trở nên phổ biến nhưng chưa có một định nghĩa thống nhất. Có nhiều quan niệm khác nhau về quản lý như: Theo quan niệm của C.Mác: “Bất kỳ lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào đó mà được tiến hành tuân theo một quy mô tương đối lớn đều cần có sự quản lý ở mức độ nhiều hay ít nhằm phối hợp những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể sản xuất, sự vận động này khác với sự vận động của các cơ quan độc lập của cá thể đó. Một nhạc công tự điều khiển mình, nhưng một dàn nhạc phải có nhạc trưởng” .Mác chỉ ra rằng, quản lý là nhằm phối hợp các lao 10 động đơn lẻ để đạt được sự thống nhất của toàn bộ quá trình sản xuất.Mác đã tiếp cận khái niệm quản lý từ góc độ mục đích của quản lý. Theo “Một số thuật ngữ hành chính” của Viện Nghiên cứu hành chính, Học viện Hành chính quốc gia, khái niệm quản lý được định nghĩa là “quá trình tác động có ý thức của chủ thể quản lý lên khách thể quản lý nhằm đạt được mục tiêu quản lý” [38, tr.
Đây là hành động có ý thức của nhà quản lý thông qua việc tổ chức, chỉ huy, điều hành, hướng dẫn, kiểm tra. những mối quan hệ xã hội và hành vi của đối tượng quản lý để hướng chúng phát triển phù hợp với quy luật xã hội, đạt được mục tiêu xác định theo ý chí của nhà quản lý với chi phí thấp nhất. Như vậy, quản lý được hiểu là tất cả hoạt động tác động một cách có tổ chức và có định hướng của chủ thể quản lý tới những đối tượng quản lý nhằm điều chỉnh chúng vận động và phát triển theo những mục tiêu nhất định đã đề ra. b, Khái niệm quản lý nguồn nhân lực Quản lý nguồn nhân lực là vấn đề được nhiều học giả, nhà khoa học quan tâm, nghiên cứu, chính vì vậy có nhiều cách lý giải khác nhau về quản lý nguồn nhân lực.
Theo Werther và Davis (nhà nghiên cứu kinh tế của Anh), “quản lý nguồn nhân lực được hiểu là tìm mọi cách tạo thuận lợi cho mọi người trong tổ chức hoàn thành tốt các mục tiêu chiến lược và các kế hoạch của tổ chức, tăng cường cống hiến của mọi người theo hướng phù hợp với chiến lược của tổ chức, đạo đức và xã hội”. Vũ Thị Thu Quyên, Khoa Nhà nước và Pháp luật, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, chủ biên của cuốn “Quản lý nguồn nhân lực xã hội”, khái niệm quản lý nguồn nhân lực là “những tác động mang tính tổ chức, điều khiển của chủ thể quản lý vào các hoạt động, mối quan hệ của nguồn nhân lực nhằm duy trì, phát triển và sử dụng có hiệu quả nguồn lực con người trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước nói chung, của từng vùng lãnh thổ, từng 11 ngành kinh tế nói riêng theo mục tiêu xác định phù hợp với yêu cầu và sự vận động khách quan của nền sản xuất xã hội. Nguồn nhân lực là tổng thể các tiềm năng của con người. Các nhà quản lý quan tâm đến việc làm thế nào để khai thác và huy động tiềm năng của con người vào quá trình phát triển kinh tế.
Để biến tiềm năng con người thành hiện thực, phải thực hiện các chính sách, cơ chế, giải pháp nhằm phát huy tối đa tiềm năng nhân lực nhằm nâng cao tính năng động của xã hội (tính chủ động, sẵn sàng, khả năng thích ứng, sáng tạo, truyền thống văn hóa và phong cách làm việc của nguồn nhân lực). Quá trình này thực chất là quá trình quản lý nguồn nhân lực. Như vậy ta có thể hiểu quản lý nguồn nhân lực là: những hoạt động có tổ chức và định hướng của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý nhằm duy trì, phát triển và sử dụng có hiệu quả nguồn lực con người trên toàn bộ lãnh thổ quốc gia hay một vùng lãnh thổ, một ngành để đạt được mục tiêu định hướng trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Đặc điểm của quản lý nguồn nhân lực 1.
Đặc điểm về chủ thể quản lý nguồn nhân lực Quản lý nguồn nhân lực là công việc khó khăn và phức tạp, được tiến hành bởi nhiều chủ thể khác nhau. Chủ thể quản lý nguồn nhân lực ở nước ta bao gồm: Một là, Đảng Cộng sản Việt Nam: Vị trí, vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam được quy định tại Điều 4, Hiến pháp năm 2013. Đảng lãnh đạo xã hội thông qua Nhà nước và bằng Nhà nước. Cương lĩnh chính trị năm 1991 và Điều lệ Đảng đã nêu ra phương thức lãnh đạo của Đảng với Nhà nước và các tổ chức chính trị xã hội bằng Cương lĩnh chính trị, chiến lược, chính sách, chủ trương; bằng công tác tổ chức, kiểm tra, giám sát việc thực hiện.
Trong quản lý nguồn nhân lực, Đảng thống nhất về quan điểm, đường lối, chính sách, tiêu chuẩn của đội ngũ nhân lực; phân bổ, điều chỉnh đội ngũ nhân lực trong hệ thống chính trị; kiểm tra, thanh tra công tác quản lý nguồn nhân lực,… 12 Hai là, Quốc hội: Nhiệm vụ, quyền hạn của Quốc hội được quy định tại Điều 70 của Hiến Pháp năm 2013. Quốc hội thể chế hóa đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng thành pháp luật. Trong quản lý nguồn nhân lực, Quốc hội có quyền tạo lập khuôn khổ pháp lý cho việc quản lý nguồn nhân lực; xây dựng hệ thống pháp luật liên quan đến quản lý nguồn nhân lực, lao động, việc làm,.; giám sát các hoạt động quản lý liên quan đến nguồn nhân lực; quyết định ngân sách nhà nước trong việc quản lý, sử dụng, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực. Ba là, Chính phủ: Nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ được nêu tại Điều 96, chương VII, Hiến Pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
Về quản lý nguồn nhân lực, Chính phủ thống nhất quản lý nguồn nhân lực trong phạm vi cả nước, xây dựng hệ thống luật lệ, quy định và những định chế cần thiết để thực hiện, cưỡng chế, thi hành pháp luật và giải quyết tranh chấp trong quá trình quản lý nguồn nhân lực. Chính phủ hoạch định chiến lược, quy hoạch, kế hoạch nhằm phát triển nguồn nhân lực trong từng giai đoạn và đưa ra một số giải pháp phù hợp với điều kiện phát triển đất nước. Để thực hiện những kế hoạch đã đề ra, Chính phủ cũng đưa ra những chính sách hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực như: chính sách đào tạo, sử dụng, đãi ngộ về vật chất và tinh thần, chính sách thu hút, hợp tác quốc tế, cử nhân lực đi học tập, nghiên cứu tại nước ngoài,.