Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm về văn hóa doanh nghiệp và sự phát triển văn hóa doanh nghiệp 1.Khái niệm văn hóa doanh nghiệp Trong những năm gần đây, cụm từ “văn hóa doanh nghiệp” ngày càng được sử dụng phổ biến, không chỉ trên thế giới mà còn bao gồm cả Việt Nam. Tuy là một lĩnh vực còn mới mẻ, được bắt đầu nghiên cứu từ những năm 1970, nhưng trên thực tế văn hóa doanh nghiệp đã phát triển đến một mức độ nhất định và tự khẳng định chỗ đứng riêng trong cộng đồng các doanh nghiệp hiện nay. Các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã đưa ra rất nhiều khái niệm, quan điểm khác nhau về văn hóa doanh nghiệp có khoảng hơn 300 định nghĩa tùy thuộc vào quan điểm tiếp cận và mục đích sử dụng.
Quan điểm của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) cho rằng văn hóa doanh nghiệp là sự trộn lẫn đặc biệt các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết”. Theo ông George De Saite Marie, một chuyên gia nghiên cứu doanh nghiệp vừa và nhỏ, thì có quan niệm rằng văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp các giá trị, các biểu tượng, huyền thoại, nghi thức, điều cấm kỵ, các quan điểm triết học, đạo đức tạo thành nền móng sâu xa của doanh nghiệp. Tuy nhiên, định nghĩa được chấp nhận rộng rãi và phổ biến nhất trên thế giới là của Edgar Schein, một chuyên gia nghiên cứu về các tổ chức. Ông cho rằng: “Văn hóa công ty là tổng hợp các quan niệm chung mà các thành viên trong công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý với các môi trường xung quanh” [9, tr259].
Ở Việt Nam, những nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp cũng đã và đang được tiến hành. Một số nhà nghiên cứu đã đưa ra những định nghĩa cơ bản về văn hóa doanh nghiệp. Có thể kể đến như: PGS.TS Phạm Xuân Nam: “Văn hóa doanh nghiệp là một hệ thống các ý nghĩa, giá trị niềm tin chủ đạo, nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên cuả một tổ chức cùng đồng thuận và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng đến cách thức hành động của từng thành viên” [3, tr21].TS Dương Thị Liễu: “Văn hóa doanh nghiệp là một hệ thống các giá trị, các chuẩn mực, các quan niệm và hành vi của doanh nghiệp, chi phối hoạt động của 6 mọi thành viên trong doanh nghiệp và tạo nên bản sắc kinh doanh riêng của doanh nghiệp” [2, tr234]. Qua những khái niệm trên, có thể hiểu văn hóa doanh nghiệp là sự tổng hợp các giá trị hay quan niệm chung được hình thành trong suốt quá trình doanh nghiệp hoạt động và phát triển; nó chi phối mọi suy nghĩ và hành vi của các thành viên để từ đó tạo ra bản sắc văn hóa riêng cho doanh nghiệp đó.Khái niệm phát triển văn hóa doanh nghiệp a.
Khái niệm phát triển Phát triển là một phạm trù của triết học, là quá trình vận động tiến lên tử thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của một sự vật. Qúa trình vận động đó diễn ra vừa dần dần, vừa nhảy vọt để đưa tới sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ. Sự phát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất, quá trình diễn ra theo đường xoáy ốc và hết mỗi chu kỳ sự vật lặp lại dường như sự vật ban đầu nhưng ở mức (cấp độ) cao hơn. Mọi sự vật hiện tượng đều nằm trong quá trình vận động và phát triển.
Các tổ chức doanh nghiệp nỗ lực sản xuất kinh doanh, xây dựng uy tín thương hiệu, chú trọng văn hóa doanh nghiệp…cũng đều nhằm mục đích phát triển không ngừng. Khái niệm phát triển văn hóa doanh nghiệp Phát triển văn hóa doanh nghiệp là quá trình không ngừng hoàn thiện các giá trị văn hóa của doanh nghiệp và thúc đẩy các hoạt động của doanh nghiệp hướng theo các giá trị văn hóa trong bối cảnh mới nhằm đạt được những mục tiêu mà doanh nghiệp đã đề ra. Sự phát triển văn hóa doanh nghiệp được tác giả Eric G.Flamholtz và Yvonne Randle khái quát thành 06 bước theo một quy trình. Bước 1: Nhận diện văn hóa hiện tại; Bước 2: Xác định những giá trị văn hóa mong muốn phù hợp với chiến lược dài hạn; Bước 3: Xác định và phân tích những dấu hiệu khoảng cách giữa văn hóa hiện tại và văn hóa mong muốn; Bước 4: Lập kế hoạch quản lý sự phát triển; Bước 5: Kết nối những giá trị văn hóa mới và chuẩn bị tiến hành; Bước 6: Chỉ đạo thực hiện các giá trị văn hóa mong muốn và cập nhật, làm mới các giá trị văn hóa.
7 Quy trình quản lý sự phát triển văn hóa doanh nghiệp được mô tả trong sơ đồ sau: Nhận diện văn hóa hiện tại ↓ Xác định những giá trị văn hóa mong muốn phù hợp với chiến lược dài hạn ↓ Xác định và phân tích những dấu hiệu khoảng cách giữa văn hóa hiện tại và văn hóa mong muốn ↓ Lập kế hoạch quản lý sự phát triển ↓ Kết nối những giá trị văn hóa mới và chuẩn bị tiến hành ↓ Chỉ đạo thực hiện các giá trị văn hóa mong muốn và cập nhật, làm mới các giá trị văn hóa Sơ đồ 1.1: Quy trình quản lý sự phát triển văn hóa doanh nghiệp (Nguồn: Corporate Culture – The Ultimate Strategic Asset, Standford University Press, Standford California) - Nhận diện văn hóa hiện tại Để đánh giá các giá trị văn hóa hiện tại của doanh nghiệp, Doanh nghiệp có thể mời chuyên gia tư vấn sử dụng nhiều phương pháp như phỏng vấn, khảo sát bằng bảng hỏi, quan sát trực tiếp… để nhận diện những giá trị văn hóa mà doanh nghiệp đang có. Đánh giá văn hóa hiện tại và xác định những yếu tố văn hóa nào cần thay đổi. Sự thay đổi văn hóa doanh nghiệp thường bắt đầu bằng việc đánh giá, xem xét văn hóa hiện tại như thế nào và kết hợp với chiến lược phát triển doanh nghiệp. Đánh giá văn hóa hiện tại là một việc cực kỳ khó khăn vì văn hóa thường khó thấy và dễ nhầm lẫn tiêu chí đánh giá.
- Xác định những giá trị văn hóa mong muốn phù hợp với chiến lược dài hạn Văn hóa doanh nghiệp mong muốn là nền văn hóa mà doanh nghiệp mong muốn có được, nó được xem như là một phần chiến lược của doanh nghiệp, bởi văn hóa doanh nghiệp hỗ trợ cho tổng thể phát triển chiến lược của doanh nghiệp. Kết quả của bước này sẽ được thể hiện trong những tuyên bố chính thức về văn hóa của doanh 8 nghiệp. - Xác định và phân tích những dấu hiệu khoảng cách giữa văn hóa hiện tại và văn hóa mong muốn Một khoảng cách về văn hóa là sự khác biệt đáng kể giữa văn hóa hiện tại và văn hóa mong muốn. Nói ngắn gọn, đây là sự khác biệt giữa văn hóa doanh nghiệp mong muốn hướng tới và văn hóa thực sự ảnh hưởng đến hành vi của nhân viên hàng ngày.
- Lập kế hoạch quản lý sự phát triển văn hóa Nội dung của kế hoạch sẽ phụ thuộc vào vấn đề văn hóa cụ thể mà doanh nghiệp đang phải đối mặt, ví dụ thiếu một định nghĩa rõ ràng, cụ thể về văn hóa; truyền thông văn hóa doanh nghiệp không hiệu quả; khoảng cách giữa văn hóa mong muốn của doanh nghiệp và văn hóa hiện hành, sự cần thiết phải thay đổi văn hóa doanh nghiệp… Kế hoạch này là một công cụ quan trọng để kết nối văn hóa hiện hành và quản lý văn hóa doanh nghiệp trong suốt quá trình phát triển. Kế hoạch hành động bao gồm các mục tiêu, hoạt động, thời gian, điểm mốc và trách nhiệm cụ thể. Cái gì là ưu tiên, đâu là chỗ chúng ta cần tập trung nỗ lực? Cần những nguồn lực gì? Ai chịu trách nhiệm về những việc cụ thể? Thời hạn hoàn thành. - Kết nối những giá trị văn hóa mới và chuẩn bị tiến hành Khi chúng ta đã xác định được một văn hóa lý tưởng cho doanh nghiệp mình và cũng đã có sự thấu hiểu về văn hóa đang tồn tại trong doanh nghiệp mình.
Lúc này sự tập trung tiếp theo vào việc làm thế nào để tiếp nhận những giá trị văn hóa mới. - Chỉ đạo thực hiện các giá trị văn hóa mong muốn và cập nhật, làm mới các giá trị văn hóa Phổ biến nhu cầu thay đổi, kế hoạch hành động và động viên tinh thần, tạo động lực cho cán bộ công nhân viên về sự thay đổi. Sự thay đổi sẽ ảnh hưởng đến đời sống nhân viên. Họ cần được biết sự thay đổi đó đem lại điều tốt đẹp cho họ.
Sự động viên, khuyến khích sẽ dễ dàng hơn khi mọi người biết được vai trò của mình là đóng góp và xây dựng tương lai doanh nghiệp Tiếp tục đánh giá văn hóa doanh nghiệp và thiết lập các chuẩn mực mới về không ngừng học tập và thay đổi. Văn hóa không phải là bất biến vì vậy, khi ta đã xây dựng được một văn hóa phù hợp thì việc quan trọng là liên tục đánh giá và duy trì các giá trị tốt. Truyền bá những giá trị đó cho nhân viên của mình. Cấu trúc của văn hóa doanh nghiệp Cho đến lúc này, có vô số những nhà nghiên cứu đã đưa ra các quan niệm khác nhau về cấu trúc văn hóa doanh nghiệp.
Tuy nhiên, quan niệm phổ biến nhất trên thế 9 giới hiện nay là của Giáo sư Edgar H. Ông đã nhìn nhận văn hóa doanh nghiệp dựa trên ba cấp độ khác nhau, hay nói cách khác, đây chính là các mức độ cảm nhận hữu hình của giá trị văn hóa doanh nghiệp. Lần lượt 03 cấp độ đã được xác định, đó là: (1) Những quá trình và cấu trúc hữu hình của doanh nghiệp, (2) Những giá trị được tuyên bố, chấp nhận, chia sẻ, (3) Những giá trị nền tảng và quan niệm chung. Đây được coi là một quan niệm đơn giản, dễ hiểu, mang tính chiều sâu và bao quát được hết mọi khía cạnh vấn đề, vì vậy hoàn toàn có thể chỉ ra được cấu trúc văn hóa doanh nghiệp một cách rõ ràng và thuyết phục nhất.
Cấp độ thứ nhất: Những giá trị hữu hình của doanh nghiệp (Artiacts) Cấp độ này bao gồm những biểu trưng trực quan mà con người có thể dễ dàng nhận biết, nhìn thấy, sờ thấy và quan sát được ngay từ lần đầu tiên tiếp xúc với doanh nghiệp.
