CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP 1. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến nâng cao hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp 1. Khái niệm hiệu quả Ngày nay, khi đề cập đến vấn đề hiệu quả thì người ta vẫn chưa có một khái niệm thống nhất. Ở mỗi lĩnh vực khác nhau, xem xét trên các góc độ khác nhau thì người ta có những khái niệm, cách nhìn nhận khác nhau về hiệu quả.
Trong cuốn Kinh tế học, Paul A Sameulson có viết: “Hiệu quả tức là sử dụng một cách hữu hiệu nhất các nguồn lực của nền kinh tế để thỏa mãn nhu cầu mong muốn của con người” (Nguồn tài liệu Paul A Sameulson và Wiliam Dnordhau (1997), Kinh tế học, lần thứ 15, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia). Quan điểm này cho thấy, tác giả đánh giá hiệu quả thông qua cách sử dụng các nguồn lực kinh tế, nguồn lực phải được sử dụng để đem lại kết quả mong muốn cho con người. Tuy nhiên, quan điểm này chưa chỉ rõ cách xác định hiệu quả bằng đại lượng cụ thể nào. Drucker (2006) thì trong quản lý, hiệu quả liên quan đến việc nhận được đúng những điều đã thực hiện.
Trong khoa học quân sự, hiệu quả là một tiêu chí được sử dụng để đánh giá những thay đổi được xác định trong hệ thống mục tiêu, về hành vi, năng lực, hoặc tài sản của nó gắn liền với việc đạt được trạng thái kết thúc, đạt được mục tiêu hoặc tạo ra ảnh hưởng.TS Phạm Công Đoàn, TS Nguyễn Cảnh Lịch (2012), Giáo trình Kinh tế doanh nghiệp thương mại, Nhà xuất bản Thống kê, Hà Nội : “Hiệu quả là mối tương quan so sánh giữa kết quả đạt được theo mục tiêu đã được xác định với chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó”. Để hoạt động, doanh nghiệp phải có các mục tiêu hành động của mình trong từng thời kỳ, đó có thể là mục tiêu xã hội cũng có thể là các mục tiêu kinh tế của chủ doanh nghiệp và doanh nghiệp luôn tìm cách để đạt các mục tiêu đó với chi phí thấp nhất. Từ các khái niệm trên có sự thống nhất quan điểm rằng: “Hiệu quả là một phạm trù khoa học phản ánh trình độ sử dụng các điều kiện chính trị, xã hội và trình độ phát triển lực lượng sản xuất để đạt được kết quả cao nhất với lượng chi phí thấp nhất”. Khái niệm và phân loại hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp a.
Khái niệm hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp Hiệu quả kinh doanh là một vấn đề luôn được các nhà kinh tế và quản lý kinh tế hết sức quan tâm. Cho tới thời điểm này, có rất nhiều khái niệm khác nhau về hiệu quả kinh doanh. Do sự phát triển của các hình thái xã hội có quan hệ sản xuất khác nhau làm cho cách nhìn nhận quan niệm về hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp cũng 8 khác nhau. Trong xã hội tư bản, cha đẻ của nền kinh tế học – Adam Smith, cho rằng: “Hiệu quả kinh doanh là kết quả đạt được trong hoạt động kinh tế, là doanh thu tiêu thụ hàng hóa”.
Trong quan điểm này nhà kinh tế người Anh đã đánh đồng hiệu quả và kết quả sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên, quan điểm này chỉ đúng khi kết quả sản xuất kinh doanh tăng với tốc độ nhanh hơn tốc độ tăng của chi phí đầu vào sản xuất. Như vậy, Adam mới chỉ quan tâm đến kết quả đầu ra mà chưa quan tâm đến các yếu tố đầu vào. Theo Manfred-Kuhn: “Hiệu quả kinh doanh được xác định bởi tỷ số giữa kết quả đạt được với chi phí bỏ ra”.
Quan điểm này được rất nhiều nhà kinh tế và quản trị kinh doanh áp dụng và tính hiệu quả kinh tế của các quá trình sản xuất kinh doanh. Ở một khía cạnh khác, theo quan điểm của PGS.TS Phạm Công Đoàn (2012), giáo trình Kinh tế doanh nghiệp thương mại: “Hiệu quả kinh doanh là một phạm trù kinh tế khách quan phản ánh các lợi ích kinh tế - xã hội đạt được từ quá trình hoạt động kinh doanh. Hiệu quả kinh doanh bao gồm hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội trong đó hiệu quả kinh tế có vai trò, ý nghĩa quyết định”. Theo đó, hiệu quả kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực của doanh nghiệp để đạt được kết quả kinh tế cao nhất với mức chi phí thấp nhất.
Mỗi quan điểm về hiệu quả kinh doanh nêu trên đều có những ưu, nhược diểm nhất định nhưng đều thấy được hiệu quả kinh doanh là một trong các công cụ hữu hiệu để các nhà quản trị thực hiện chức năng của mình.Việc xem xét và tính toán hiệu quả kinh doanh không chỉ cho biết việc sản xuất ở trình độ nào mà còn cho phép các nhà quản trị phân tích, tìm ra các nhân tố để từ đó đưa ra các biện pháp thích hợp trên cả hai phương diện tăng kết quả và giảm chi phí kinh doanh nhằm nâng cao hiệu quả. Một quan điểm về hiệu quả kinh doanh có thể coi là tương đối hoàn thiện được phát biểu như sau: “Hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực của công ty hay cơ sở kinh doanh trong khâu mua, bán hàng hóa, khâu vận chuyển và kho hàng hoặc trong sản xuất, phân phối, cung ứng và marketing các sản phẩm, dịch vụ. Hiệu quả hoạt động kinh doanh biểu thị mối tương quan giữa kết quả doanh nghiệp đạt được với các chi phí mà doanh nghiệp bỏ ra để đạt kết quả đó và mối quan hệ giữa sự vận động của kết quả với sự vận dộng của chi phí tạo ra kết quả đó trong những điều kiện nhất định. Đối với các doanh nghiệp sản xuất, hiệu quả hoạt động kinh doanh chính là hiệu quả mua các yếu tố đầu vào và tiêu thụ sản phẩm đầu ra”.
Phân loại hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp Trong công tác quản lý, xét theo nhiều mặt khác nhau thì hiệu quả kinh doanh được biểu hiện dưới các dạng khác nhau. Việc phân chia hiệu quả kinh doanh theo các tiêu thức khác nhau sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho công tác quản lý kinh doanh trong việc 9 đánh giá hiệu quả. ❖ Hiệu quả kinh tế cá biệt và hiệu quả kinh tế - xã hội Hiệu quả kinh tế cá biệt thể hiện kết quả kinh doanh cũng như lợi ích mà doanh nghiệp thu được từ hoạt động kinh doanh. Đó có thể là doanh thu hoặc cũng có thể là lợi nhuận doanh nghiệp mang về.
Hiệu quả kinh tế - xã hội mà hoạt động kinh doanh đem lại cho nền kinh tế quốc dân là sự đóng góp của nó vào việc phát triển sản xuất, đổi mới cơ cấu kinh tế, tăng năng suất lao động xã hội, tăng thu cho ngân sách, giải quyết vấn đề việc làm, nâng cao chất lượng đời sống cho người dân. Mỗi doanh nghiệp là một tế bào trong toàn bộ nền kinh tế, mọi hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp đều chịu ảnh hưởng bởi sự vận động của nền kinh tế, vì vậy giữa hiệu quả kinh tế các biệt và hiệu quả kinh tế - xã hội có mối quan hệ nhân quả và tác động qua lại lẫn nhau. Hiệu quả kinh tế quốc dân chỉ có thể đạt được trên cơ sở hoạt động có hiệu quả của các doanh nghiệp. Ngược lại, tính hiệu quả của nền kinh tế sẽ là tiền đề tích cực, là cơ sở cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp đạt kết quả cao.
Đó chính là mối quan hệ giữ cái chung và cái riêng, giữa lợi ích bộ phận và lợi ích tổng thể. ❖ Hiệu quả tuyệt đối và hiệu quả tương đối Hiệu quả tuyệt đối là lượng hiệu quả được tính toán cho từng phương án kinh doanh cụ thể bằng cách xác định mức lợi ích thu được với lượng chi phí bỏ ra. Hiệu quả tương đối (hiệu quả so sánh) được xác định bằng cách so sánh các chỉ tiêu hiệu quả tuyệt đối của các phương án với nhau, hay chính là mức chênh lệch về hiệu quả tuyệt đối của các phương án. Để thực hiện các mục tiêu kinh doanh, doanh nghiệp có thể có nhiều phương án khác nhau.
Mỗi phương án mang lại mức hiệu quả khác nhau với mức chi phí khác nhau. Việc tính toán các chỉ tiêu hiệu quả tuyệt đối, hiệu quả tương đối giúp doanh nghiệp lựa chọn được phương án kinh doanh tối ưu nhất. Việc xác định hiệu quả tuyệt đối là cơ sở xác định hiệu quả tương đối (so sánh). Tuy nhiên, có những chỉ tiêu hiệu quả tương đối được xác định không phụ thuộc vào việc xác định hiệu quả tuyệt đối.
❖ Hiệu quả trước mắt và hiệu quả lâu dài Căn cứ vào lợi ích nhận được trong một khoảng thời gian dài hay ngắn mà người ta phân chia thành hiệu quả trước mắt và hiệu quả lâu dài. Hiệu quả trước mắt là hiệu quả được xem xét trong một thời gian ngắn. Hiệu quả lâu dài là hiệu quả được xem xét trong một thời gian dài. Doanh nghiệp phải tiến hành hoạt động kinh doanh sao cho mang lại cả lợi ích trước mắt và lợi ích lâu dài cho doanh nghiệp.
Phải kết hợp 10 hài hòa giữa hai lợi ích, không được chỉ vì lợi ích trước mắt mà làm thiệt hại đến lợi ích lâu dài của doanh nghiệp. ❖ Hiệu quả kinh doanh tổng hợp và hiệu quả kinh doanh bộ phận Căn cứ vào phạm vi tính toán hiệu quả, người ta phân ra hai loại: Hiệu quả kinh doanh tổng hợp và hiệu quả kinh doanh bộ phận. Hiệu quả kinh doanh tổng hợp: Là phạm trù kinh tế phản ánh sự phá triển kinh tế theo chiều sâu, phản ánh trình độ khai thác các nguồn lực trong quá trình sản xuất nhằm đạt mục tiêu kinh doanh của doanh nghiệp. Hiệu quả tổng hợp là thước đo hết sức quan trọng của sự tăng trưởng kinh tế và là chỗ dựa cho việc đánh giá thực hiện mục tiêu kinh tế của doanh nghiệp trong từng thời kỳ.
Hiệu quả kinh doanh bộ phận: Là sự thể hiện trình độ và khả năng sử dụng nguồn lực như vốn, lao động… theo mục đích đã xác định trong quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Nó là thước đo quan trọng của sự tăng trưởng từng bộ phận và cùng với hiệu quả kinh doanh tổng hợp làm cơ sở để đánh giá việc thực hiện mục tiêu kinh doanh của doanh nghiệp. Giữa hiệu quả tổng hợp và hiệu quả bộ phận có mối liên hệ mật thiết với nhau. Hiệu quả tổng hợp chi có thể đạt được khi các nhân tố, chi phí, nguồn lực riêng biệt sử dụng có hiệu quả.