CHƯƠNG 1: MỘT SO VAN DE CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỀN CHUYEN DỊCH CƠ CÁU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP 1. Một số khái niệm 1. Nông nghiệp Nông nghiệp là một trong hai hành sản xuất vật chất quan trọng của xã hội loài người, nó tác động vào tự nhiên dé tạo ra cây, con, củ, quả, hạt làm LT - TP nuôi sống con người và cung cắp nguyên liệu cho công nghiệp. Cơ cấu kinh té nông nghiệp Nông nghiệp là một hệ thống nên sự tương quan giữa các thành phần của nó rất chặt chẽ.
Việc xác định và hình thành cơ cấu nông nghiệp hợp lý là hết sức cần thiết và có ý nghĩa hết sức quan trọng. Cơ cau kinh tế nông nghiệp theo nghĩa rộng bao gồm ba ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và ngư nghiệp. Trong ngành nông nghiệp gồm hai ngành trồng trọt va chăn nuôi. Ngành trồng trọt: chuyên sử dụng đất đai vào việc tạo ra các sản phẩm thực vật.
Ngành trồng trọt có những ngành: trồng cây lương thực, trong cây công nghiệp, trồng cây thực phẩm (rau, quả), trồng hoa,.Nganh chăn nuôi: cung cấp cho xã hội nhiều thực phẩm (thịt, sữa, trimg,.), sức kéo (ngựa, trâu, bò, lạc da,.) và nguồn nguyên liệu cho các ngành công nghiệp nhẹ, công nghiệp thực phẩm (thuộc da, lam đồ hộp. Trong ngành lâm nghiệp thì được chia thành hai ngành là trồng rừng và khai thác rừng. Và ngành ngư nghiệp cũng được phân thành hai ngành là khai thác và nuôi trồng thủy hải sản. Cơ cdu kinh tế nông nghiệp chính là tí lệ cân đối giữa các ngành trong nông nghiệp, bao gồm tỷ lệ cân đối giữa các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và ngư nghiệp (theo nghĩa rộng), tỳ lệ cân đối giữa trồng trọt và chăn nuôi (theo nghĩa hẹp).
Mặc đủ hai ngảnh trồng trọt và chan nuôi có sự liên quan với nhau rat chặt chẽ, nhưng trên thực tế it có nước nào cân đối được hai ngảnh này. Hầu như ở các nước kinh tế phát triển, giá trị của ngành trồng trọt thường thắp hơn chăn nuôi và ở các nước đang phát triển thi ngược lại. Sự hình thành các cơ cấu cũng phụ thuộc vào các điều kiện tự nhiên, KT — XH của từng vùng. Cơ cẩu kinh tế Cơ cấu kinh tế là một tổng thé các mối quan hệ tỷ lệ về sé lượng và chat lượng tương đối ổn định của các bộ phận kinh tế trong những điều kiện không gian và thời gian nhất định.
Cơ cấu kinh tế là vấn để có nội dung rộng. Xem xét cơ cấu kinh tế là xem xét cầu trúc bên trong của quá trình tái sàn xuất mở rộng của nền kinh tế.Mác chỉ ra rằng: “Cơ cdu la sự phân chia về lượng của quá trình sản xuất xã hội”. Đó là mỗi quan hệ giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất của nền kinh tế. Mối quan hệ đó không chỉ là mỗi quan hệ riêng lẻ từng bộ phận cấu thành nền kinh tế (bao gồm các yếu tố kinh tế, các lĩnh vực tỏ chức sản xuất, phân phối, trao đổi tiêu dùng), mà gồm cả các khu vực kinh tế (nông thôn, thành thị), thành phan kinh tế (nha nước, tư nhân, cá thé,.
Cơ cau kinh tế muốn phát huy tác dụng phải có một quá trình, một thời gian nhất định. Thời gian dài hay ngăn tùy thuộc vào đặc điểm của từng loại cơ cấu kinh tế. Cơ cau kinh tế không tổn tại cỗ định mà có sự thay đổi phù hợp với điều kiện của từng địa phương, từng quốc gia,. Có nhiều loại cơ cấu kinh tế: xét theo phân công lao động trong quá trình sản xuất xã hội, cơ cấu các ngành kinh tế bao gồm: cơ cấu ngành công nghiệp, cơ cấu nganh nông nghiệp, cơ cau ngành dịch vụ; xét theo quan điểm sinh thái tự nhiên phân bồ theo không gian, có cơ cầu các vùng lãnh thổ gồm: cơ cấu kinh tế đồng bằng, cơ cấu kinh té miễn núi, trung du,.; xét về mặt sở hữu, cơ cấu các thành phần kinh tế bao gồm: quốc doanh và ngoải quốc doanh.
Chuyển dich cơ cấu kinh tế Đây là thuật ngữ kinh tế học mới xuất hiện trong những năm gần đây đẻ chỉ sự thay đôi din dan, từng bước cấu trúc cia nên kinh tế trong phạm vi các ngành va các vùng lãnh thổ, để thích nghi với hoàn cảnh phát triển của đất nước. Sự chuyển dịch cơ cấu ngành thẻ hiện sự thay đổi ti trọng giữa các ngành nông slz» nghiệp, công nghiệp. dịch vụ, hay trong phạm vị từng ngành (nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp trong nông nghiệp. Sự chuyển dịch cơ cấu vùng lãnh thổ biểu hiện sự thay đổi ở các địa bàn tương ứng với sự chuyển dịch cơ cấu ngành.
Hiện nay, hai xu hướng lớn chuyển dịch cơ cấu theo ngành kinh tế đang diễn ra trên thé giới: một là, chuyển dịch từ khu vực sản xuất vật chất sang khu vực dich vụ. Xu hướng này thường diễn ra ờ các nước có nền kinh tế phát triển cao, dưới ảnh hưởng của cuộc cách mạng KHI - KT hiện đại. Hai là, chuyển dịch trong nội bộ khu vực sản xuất vật chất, chủ yếu là chuyển dịch cơ cấu từ nông nghiệp sang công nghiệp. Xu hướng này chủ yếu ở các nước đang phát triển, gắn liền với quá trình CNH.
Nước ta dang trong quá trình CNH - HĐH mở cửa nền kinh tế và do tác động của cuộc cách mạng KH - Kt, chúng ta có thể thực hiện cùng một lúc hai bước chuyển dịch cơ cầu kinh tế trên. Chuyến dich cơ cấu kinh tế nông nghiệp Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp thể hiện ở sự thay đổi tỷ trọng giữa các ngành nông nghiệp. lâm nghiệp và ngư nghiệp (theo nghĩa rộng), giữa trồng trọt vả chăn nuôi (theo nghĩa hẹp)hay giữa nội bộ từng ngành trồng trọt hay chăn nuôi. Sự chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp của nước ta trong những năm gần đây đang dién ra mạnh mẽ và theo chiều hướng thuận.
Giảm tỷ trọng ngảnh trồng trot, tăng tỷ trọng ngành chăn nuôi trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp. Sự chuyển dịch này đang góp phần quan trọng vào sự nghiệp CNH - HĐH đất nước. Ý nghĩa của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp trong sự nghiệp CNH — HĐH đất nước Sự phát triển của ngành nông nghiệp trước khi đổi mới tuy đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng so với tiềm năng và nhu cầu phát triển KT - XH hiện đại thì không đáp ứng được. Do đó phải tiến hành chuyển dich cơ cấu sản xuất nông nghiệp để đưa ngành nông nghiệp phát triển mạnh mẽ hon, đưa đất nước tiến lên phát triển bền vững.
ata Chuyén địch cơ cau nông nghiệp còn là một đòi hỏi bức xúc vì quá trình CNH - HĐH đất nước ta đang xuất phát từ một đất nước cỏ khoảng 70% dân số sống ở vùng nông thôn và khoảng 50% lao động tham gia vào hoạt động nông nghiệp (năm 2010) với trình độ sản xuất lạc hậu, chậm tiền, phan lớn là lao động giản đơn. Chuyển dich cơ cầu nông nghiệp hợp lý sẽ thực hiện được mục tiêu xóa đói giảm nghẻo, giảm cách biệt về đời sống kinh tế, văn hóa, trình độ dân trí giữa thánh thị và nông thôn dé tiến tới mục tiêu: “Dan giàu, mước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.” Do đỏ muốn CNH — HĐH đất nước cân phải đây nhanh hơn nữa quá trình chuyến dịch cơ cau kinh tế nông nghiệp. Các nhân tố ảnh hưởng tới sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp 1. Các nhân tổ tự nhiên Từ xưa, tự nhiên luôn là yếu tế quan trong, quyết định đến sự tồn tại và phát triển của ngành nông nghiệp.1, Đất dai Đắt dai là yếu tố quan trọng hàng đầu đối với sản xuất nông nghiệp vi nó vừa là tư liệu sản xuất, vừa là đối tượng lao động để con người tác động vảo tạo ra sản phẩm.
Nguồn tài nguyên đất nông nghiệp trên thé giới rất hạn chế, chỉ chiếm 12% diện tích tự nhiên, trong khi dân số vẫn không ngừng tăng lên. Tuy diện tích đất hoang còn nhiều, nhưng việc khai hoang mở rộng diện tích đắt nông nghiệp rất khó khăn, đòi hỏi tốn nhiều công sức và tiền của, Đó là chưa kể đến việc mắt đất do nhiều nguyên nhân như xói mòn, rửa trôi, nhiễm mặn, nhiễm phén và chuyển đối mục dich sử dụng. Tùy vào vốn đất đai của từng địa phương mà có quả trình phát triển cơ cấu ngành phù hợp. Việc thay đổi cơ cấu sử dụng đất sẽ dẫn đến sự chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp.
Vì vậy, cần phải sử dụng hợp lý đất nông nghiệp hiện có và bảo vệ độ phì của đắt để tiến hành sản xuất nông nghiệp đạt hiệu quả kinh tế cao, bảo vệ môi trưởng sinh thái bén vững. Khi hậu si» Đây là nhân tố có ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc xác định cơ cấu cây trồng , thời vụ, khả năng xen canh tăng vụ và hiệu quả sản xuất nông nghiệp ở từng địa phương. Tạo nên sự phân chia các đới trồng trọt chính trên thế giới như nhiệt đới, cận nhiệt, ôn đới và cận cực. Các điều kiện thời tiết có tác dụng thúc đây hay kim ham sự phát sinh và lan tran dịch bệnh cho vật nuôi, sâu bệnh có hai cho cây trong.
Những diễn biến bắt thường của thời tiết, thiên tai gây thiệt hại nghiêm trọng đến năng suất, chất lượng sản phẩm nông nghiệp, chính điều này làm cho nông nghiệp có tính bắp bênh, không ôn định. Mỗi loại cây trồng, vật nuôi chỉ thích hợp với những điều kiện khí hậu nhất định, vượt quá rào cản cho phép, chúng sẽ chậm phát triển thậm chí bị chét. Vi dy, cây lúa ưa khí hậu nóng ẩm, nhiệt độ trung bình tháng từ 20°C đến 30°C. Nhiệt độ thấp nhất vào đầu thời kỳ sinh trưởng không xuống dudi 12°C.
Trong quá trình sinh trưởng, cây lúa cân có nước nhập chân. Những vùng dồi dao về nhiệt, am va lượng mưa, có thời gian chiếu sáng và cường độ bức xạ cao có thể cho phép trồng nhiều vụ trong năm với cơ cấu cây trồng, vật nuôi phong phú, đa dạng, có khả năng xen canh gối vụ, chăng hạn như vùng nhiệt đới. Còn như vùng ôn đới, voi một mùa động tuyết phủ nên có ít vụ trong năm. Trên thế giới, sự hình thành 5 đới trồng trọt chính (đới nhiệt đới, đới cận nhiệt, đới ôn hòa có mùa hè dai và nóng, đới ôn hòa có mùa hé mát và ẩm, đới cận cực) phụ thuộc rð nét vào sự phân đới khí hậu.
Do đó sẽ hình thành nên cơ cấu cây rông khác nhau. Việt Nam nằm trong khu vực có khí hậu nhiệt đới âm gió mùa, đây là kiểu khí hậu mà nhiều loài sinh vật sinh trưởng và phát triển tốt.