CHƯƠNG I : CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Bài tập hóa học và những xu hướng phát triển 1. Bài tập hóa học 1. Khái niệm Khái niệm bài tập Theo từ điểm Tiếng Việt : “ Bài tập là bài ra cho HS làm để vận dụng điều đã học ”.
Bài tập là những bài được lựa chọn một cách phù hợp với nội dung cụ thể rõ ràng. Muốn giải được bài tập này, HS phải biết suy luận logic dựa vào những kiến thức đã học, phải sử dụng những khái niệm, định luật, học thuyết, những phép toán,… đồng thời phải biết phân biệt loại bài tập để tìm ra hướng giải hợp lý và có hiệu quả. Khái niệm BTHH là một vấn đề không lớn mà trong trường hợp tổng quát được giải quyết nhờ những logic, những phép toán và những thí nghiệm trên cơ sở các khái niệm, định luật, học thuyết và phương pháp hóa học. Trong thực tiễn dạy học ở trường THCS, BTHH giữ vai trò vô cùng quan trọng.
BTHH vừa là mục đích, vừa là nội dung lại vừa là phương pháp dạy học hiệu quả. Nó không chỉ cung cấp cho học sinh kiến thức, con đường giành lấy kiến thức mà còn mang lại niềm vui của sự khám phá, tìm tòi khi tìm ra được một đáp án đúng, giải được một bài toán hay. Hơn nữa, BTHH còn mang lại cho người học trạng thái hưng phấn, hứng thú nhận thức. Điều này đã đáp ứng một tiêu chính rất quan trọng trong dạy học ngày nay, đó là dạy học theo lợi ích, nhu cầu, hứng thú của người học.
Nhờ đó sẽ phát huy tối đa tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học. Vai trò, ý nghĩa : Bài tập hóa học nói chung và bài toán hóa học nói riêng có những ý nghĩa, tác dụng to lớn về nhiều mặt : 3 Làm chính xác hóa các khái niệm hóa học, củng cố, đào sâu, mở rộng kiến thức một cách sinh động, phong phú, hấp dẫn. Chỉ khi vận dụng được các kiến thức vào việc giải bài tập, học sinh mới nắm được kiến thức một cách sâu sắc. Giúp học sinh ôn tập, hệ thống hóa kiến thức một cách tích cực nhất.
Khi ôn tập, học sinh sẽ buồn chán nếu chỉ yêu cầu học sinh nhắc lại kiến thức thực tế cho thấy học sinh chỉ thích giải bài tập trong giờ ôn tập. Giúp học sinh rèn luyện các kĩ năng hóa học như cân bằng phương trình hóa học,… Nếu là bài tập thực nghiệm sẽ rèn luyện kĩ năng thực hành góp phần vào việc giáo dục kĩ năng tổng hợp cho học sinh. Rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn đời sống, lao động sản xuất và bảo vệ môi trường, kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học và các thao tác tư duy. Phát triển ở học sinh các năng lực tư duy logic, biện chứng, khái quát, độc lập, thông minh và sáng tạo.
Rèn luyện đức tính chính xác, kiên nhẫn, trung thực và lòng say mê khoa học cho học sinh. Bài tập thực nghiệm còn có tác dụng rèn luyện văn hóa lao động cho học sinh ( lao động có tổ chức, kế hoạch, gọn gàng, ngăn nắp, sạch sẽ nơi làm việc ). Phân loại : Có nhiều cách phân loại BTHH, hiện nay chưa đồng nhất, tùy theo việc lựa chọn cơ sở phân loại. Chẳng hạn : Dựa vào mức độ kiến thức : bài tập cơ bản, bài tập nâng cao.
Dựa vào nội dung chương trình : bài tập vô cơ, bài tập hữu cơ. Dựa vào tính chất bài tập : bài tập định tính, bài tập định lượng. 4 Dựa vào mục đích dạy học : bài tập hình thành kĩ năng, bài tập củng cố, kiến thức nâng cao. Dựa vào kĩ năng phương pháp giải bài tập : lập công thức hóa học, tính theo PTHH.
Dựa vào mức độ nhận thức của học sinh : bài tập biết, hiểu, vận dụng, vận dụng cao. Tuy nhiên các cách phân loại không có ranh giới rõ rệt. Xu hướng phát triển : Hiện nay, bài tập hóa học ở trường THCS nói chung và bồi dưỡng học sinh khá – giỏi nói riêng khá đa dạng và phong phú cả về nội dung và thể loại. Trước kì thi học sinh giỏi các cấp, ta thường gặp các bài tập có nội dung kiến thức được nâng cao, mở rộng và đào sâu khá nhiều so với nội dung kiến thức trong trương trình SGK.
Thực tiễn bồi dưỡng học sinh khá – giỏi, nội dung các bài tập hiện nay được xây dựng theo xu hướng : Loại bỏ những bài tập có nội dung hóa học nghèo nàn nhưng lại cần những thuật toán phức tạp để giải. Loại bỏ những bài tập có nội dung xa rời hoặc phi thực tiễn hóa học. Tăng cường sử dụng bài tập thực nghiệm. Xây dựng bài tập mới về bảo vệ môi trường.
Xây dựng bài tập mới để rèn luyện cho học sinh năng lực phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề có liên quan đến hóa học và sự vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống. Đa dạng hóa các loại hình bài tập như : Bài tập bằng hình vẽ, bài tập bằng sơ đồ, lắp dụng cụ thí nghiệm,… 5 Xây dựng những bài tập có nội dung hóa học phong phú, sâu sắc, phần tính toán đơn giản, nhẹ nhàng. Xây dựng và tăng cường sử dụng bài tập thực nghiệm định lượng. Để giải quyết những bài tập phát triển theo xu hướng nêu trên, đòi hỏi học sinh phải nắm vững kiến thức trong chương trình hóa học THCS, ngoài ra phải được nâng cao, mở rộng và đào sâu kiến thức theo từng nội dung của chương trình.
Bên cạnh đó, học sinh phải được rèn luyện các năng lực như phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực suy luận, năng lực tổng hợp kiến thức, năng lực tự học, tự đọc, tự tìm tòi; độc lập suy nghĩ và linh hoạt sáng tạo trong học tập,…. Học sinh giỏi : 1. Quan niệm về học sinh giỏi : Nhìn chung các nước đều dùng hai thuật ngữ chính là Gift ( giỏi, có năng khiếu ) và Talent ( tài năng ) để chỉ HSG. Luật bang Georgia ( Hoa Kì ) định nghĩa HSG : “ HSG là HS chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao, có khả năng sáng tạo, thể hiện một động cơ học tập mãnh liệt, đạt xuất sắc trong lĩnh vực lý thuyết, khoa học, người cần một sự giáo dục đặc biệt và sự phục vụ đặc biệt để đạt được trình độ tương ứng với năng lực của người đó ”.
Ở Mỹ người ta định nghĩa “ HSG là những HS, những người trẻ tuổi, có dấu hiệu về khả năng hoàn thành xuất sắc công việc trong các lĩnh vực như trí tuệ, sự sáng tạo, nghệ thuật, khả năng lãnh đạo hoặc trong các lĩnh vực lý thuyết chuyên biệt. Những người này đòi hỏi sự phục vụ vì các hoạt động không theo trường hợp lớp thông thường nhằm phát triển hết năng lực của họ. Cơ quan giáo dục Hoa Kì miêu tả khái niệm HSG : “ Đó là những HS có khả năng thể hiện xuất sắc hoặc năng lực nổi trội trong các lĩnh vực trí tuệ, sự sáng tạo, khả năng lãnh đạo, nghệ thuật hoặc các lĩnh vực lí thuyết chuyên 6 biệt. Những HS này thể hiện tài năng đặc biệt của mình ở tất cả các bình diện xã hội, văn hóa và kinh tế.
Nhiều nước quan niệm : HSG là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lí thuyết. Như vậy, HSG cần có sự phục vụ và hoạt động học tập trong những điều kiện đặc biệt để phát triển các năng lực sáng tạo của họ. Những phẩm chất và những năng lực của học sinh giỏi hóa học : Hóa học là môn khoa học thực nghiệm.Vì vậy theo tác giả Vũ Anh Tuấn và Trịnh Lê Hồng Phương, học sinh giỏi hóa học phải là học sinh hội tụ được các phẩm chất, năng lực sau : Có kiến thức hóa học vững vàng, hệ thống ( nắm vững bản chất hóa học của các hiện tượng hóa học ). Có khả năng nhận thức vấn đề nhanh, rõ ràng và khả năng sử dụng phương pháp phán đoán mới : quy nạp, diễn dịch, loại suy,… Biết tìm ra con đường ngắn nhất, hay nhất, độc đáo để đi đến đích và có khả năng diễn đạt ý tưởng của mình một cách ngắn gọn, chính xác, Có năng lực thực hành tốt ( có kĩ năng tiến hành thí nghiệm hóa học, biết nhận xét hiện tượng và phân tích kết quả thí nghiệm để rút ra kiến thức ).
Biết nêu ra những dự đoán, lí luận và giải thích cho những hiện tượng xảy ra trong thực tế, biết dùng thực nghiệm để kiểm chứng lại lí thuyết. Có khả năng quan sát, nhận thức, nhận xét các hiện tượng tự nhiên. Phẩm chất này được hình thành từ năng lực quan sát sắc sảo, mô tả, giải thích hiện tượng các quá trình hóa học, năng lực thực hành của học sinh. Có khả năng vận dụng linh hoạt, sáng tạo kiến thức, kĩ năng đã có để giải quyết các vấn đề, tình huống.
7 Đây là phẩm chất cao nhất cần có ở một HSG. Có lòng say mê đặc biệt với môn Hóa học; kiên trì, bền bỉ để có thể học tập, nghiên cứu trong một thời gian dài. Có ý thức tự học, tự hoàn thiện kiến thức. Có kiến thức văn hóa nền tảng : Kiến thức các bộ môn bổ trợ như toán học, vật lí, sinh học, ngoại ngữ, tin học,… Trên cơ sở phân tích những xu hướng phát triển của bài tập hóa học trong giai đoạn đổi mới ( đặc biệt là năm 2020 sẽ thay đổi SGK ) với mục tiêu phát triển, bổi dưỡng học sinh có khả năng học tập tốt môn Hóa học để tham dự các kì thi học sinh giỏi, tôi đã tiến hành phân tích các đề thi học sinh giỏi của nhiều năm, nhiều địa phương khác nhau để xác định mức độ kiến thức cần bổi dưỡng thêm giúp học sinh nắm vững và mở rộng kiến thức đồng thời xây dựng hệ thống bài tập nhằm luyện tập và rèn luyện khả năng tư duy vận dụng lí thuyết để giải quyết các bài tập hóa học cho học sinh.
Nội dung này sẽ được trình bày trong chương tiếp theo. Mục tiêu của việc bồi dưỡng HSG : Theo các tài liệu thì mục tiêu của việc bồi dưỡng HSG là : + Phát triển phương pháp suy nghĩ ở trình độ cao phù hợp với khả năng trí tuệ của HS. + Thúc đẩy đông cơ học tập. + Bồi dưỡng sự lao động, làm việc sáng tạo.