CHƯƠNG 1: CO SỞ LÍ LUẬN 1. Khái quát về thiên tai và ảnh hưởng của nó đến kinh tế - xã hội 1. Khái niệm Thiên tai là một từ Hán Việt: “hiên” có nghĩa là trời, thiên nhiên; “tai” là rủi ro, tai nạn. Thiên tai là một vấn đề phức tạp, có khá nhiều tác giả định nghĩa khác nhau về thiên tai: Theo Nguyễn Hữu Danh: “Thiên tai là những thảm họa bất ngờ do thiên nhiên gây ra cho con người ở một địa phương, một vùng, một đất nước, một khu vực hoặc cho toàn thé giới”.
Theo Nguyễn Minh Tuệ, tác giả lại định nghĩa về thiên tai như sau: “Thiên tai là sự thay đổi đột ngột, dữ dội của thiên nhiên (động đất, núi lửa, sóng thần, bão, lốc xoáy.) có tác động xấu đến điều kiện tự nhiên và môi trường trên trái đất, gây thảm họa cho đời sống của con người”. Ta có thể hiểu, thiên tai chính là tai biến do thiên nhiên gây ra cho con người ở một điểm dân cư, ở một vùng lãnh thổ, một khu vực, thậm chí có tính chất toàn cầu. Nguyên nhân chủ yếu gây ra thiên tai - Trái đất của chúng ta là một hành tinh không ôn định, có đường kính trung bình la 12.756 km được bao bọc bởi lớp vỏ cứng gồm 9 mảng lục địa lớn va 6 mảng lục địa nhỏ hơn. Diện tích của các mảng lục địa chỉ chiếm 1⁄4 diện tích bề mặt trái đất, còn 1⁄4 được phủ bằng đại đương và biển mênh mông.
Lớp vỏ bao bọc bên ngoài Trái đất có chiều day từ 5 — 35 km, càng vào sâu bên trong lòng đất, nhiệt độ càng tăng lên; ở độ sâu khoảng 2.900 km, nhiệt độ trong lòng đất lên đến 1000°C. Do cấu tạo vật liệu trong vỏ Trái đất không giống nhau nên ở lớp mềm dẻo có thé hình thành các tui nóng chảy va có áp suất rat lớn, chính các áp -10- suất này là nguồn phun trào các dung nham núi lửa. Lớp vỏTrái đất không ôn định và thường xuyên dịch chuyên gây nên ran nứt, làm dung nham trào ra ngoài hoặc trượt lên nhau tạo ra các nếp gấp như sự hình thành các rặng núi, sự chuyển mình gây động dat. Đây là nguyên nhân gây nên các thiên tai từ lòng dat.
- Sy chuyển động không ngừng và dén nén năng lượng của khí quyển thường tạo ra các trận bão, áp thấp, mưa to, gió mạnh, sắm chớp, vòi rồng. /a những thiên tai từ bau trời và khí quyển. - Ngoài ra, trái đất còn bị các tác nhân vũ trụ gây ra các thiên tai như: sao băng, thiên thạch, bão từ trường. Như vậy, ta thấy rằng thiên tai xuất phát từ nhiều nguồn khác nhau: có thé tir trong lòng đất, từ biển — đại dương, từ khí quyén.Do đó, phân loại thiên tai chủ yếu dựa vào nguồn xuất phát chính của nó và chỉ mang tính chat tương đối.
Phân loại thiên tai Hiện nay, các nhà khoa học thường phân loại thiên tai theo 2 cách: Thứ nhất, theo nguôn góc phát sinh: Dựa vào cách phân loại này, có thé sắp xếp các loại thiên tai theo những nhóm sau đây: © Thiên tai từ lòng đất: động đất, núi lửa, lũ bùn. e Thiên tai từ sông, biển: lũ lụt, hạn hán, sóng than, vòi rồng. © Thiên tai từ bau khí quyên: bão tố, gió lốc, sắm sét, mưa đá, mưa tuyết. e Thiên tai từ vũ trụ: sao băng, thiên thạch.
Thứ hai, theo quy mô và mức độ thiệt hại (tức là theo hậu quả), gồm có: * Thiên tai quy mô lớn: xảy ra ở một vùng rộng lớn hay cả một châu lục, kéo dài nhiều ngày hay nhiều tháng như hạn hán. Hậu quả làm nhiều người chết vì đói kém, thiếu nước, gây xáo động đến kinh tế, xã hội, môi trường. * Thiên tai quy mô vừa: xảy ra ở một khu vực, ở một vai tinh hay theo một dai dat. Thời gian hoạt động của thiên tai có thé vai ngày hay vai giờ, như bão, lũ lụt, động đất, sóng than.
® Thién tai có quy mô nhỏ: xảy ra ở một địa phương, chẳng hạn như núi lửa, núi lở, mưa đá. -H- Tuy nhiên, hiện nay phd biến hon cả vẫn là cách phân loại theo nguồn gốc phát sinh, vì theo cách này có thể nhận biết được nguồn gốc hình thành của một số thiên tai, từ đó đề ra được những giải pháp phòng, chống thiên tai hiệu quả hơn. Ảnh hưởng của thiên tai đến kinh tế - xã hội Động đất, núi lửa phun, lũ lụt, hạn hán, sóng thần, lũ bùn, trượt đất, dịch bệnh, sự mat cân bằng sinh thái.là những thiên tai mà con người từng biết đến. Nhung danh sách các thiên tai không dừng lại ở đó mà cứ kéo dai ra cùng với sự phát triển của xã hội loài người.
Đồng thời, phạm vi tác động của thiên tai cũng ngày cảng mở rộng về quy mô, diện tích, hậu quả gây ra ngày càng nhiều hơn, thiệt hại về kinh tế cũng ngày cảng lớn hơn. Một cuộc điều tra quy mô lớn của Ngân hàng thế giới (WB) tiến hành năm 2004 - 2005 tập hợp nhiều nha nghiên cứu của các tổ chức quốc tế, các giáo sư của Đại học Côlômbia (thuộc Niu-Yoóc, Hoa Kì) và nhiều viện nghiên cứu trên thế giới, đã chia Trái Dat ra thành 8 triệu ô vuông, mỗi 6 rộng 20km? đẻ tiến hành nghiên cứu về 6 loại thiên tai: động đất, lũ lụt, hạn hán, trượt lở đất, bão và núi lửa phun. Từ kết quả nghiên cứu các số liệu thống kê về khí tượng thủy văn, địa chất, địa lí, kinh tế; xác định được khả năng xảy ra của mỗi loại thiên tai ở từng nước cũng như xếp loại chúng theo mức độ nghiêm trọng, mức độ gây hại về người và vật chất. Kết quả cho thấy, các quốc gia có khả năng chịu ảnh hưởng của thiên tai nhiều nhất là: Dai Loan, Bangladét, Nêpan, Hônđurát, Xanvado.
có hơn 90% dân số bị 2 thiên tai thường xuyên đe doa đến cuốc sống. Trung bình mỗi năm trên thế giới đã xảy ra hơn 600 thiên tai gây thiệt hại về người và của. Thật khó đánh giá chính xác mức độ thiệt hại do thiên tai gây ra trên phạm vi thé giới, tuy nhiên ta có thé liệt kê một số thiên tai lớn trong những năm gan đây: _~ Năm 1976: Trận động đất ở Trường Sơn (Trung Quốc) đã làm 690 000 thiệt mạng. - Năm 1991: Trận bão xoáy ngày 30/04 tại Bangladesh đã làm 131 000 người thiệt mạng.
43: - Nam 1993: Lũ bùn tai Honduras trong vòng 3 ngày từ 31/10 đến 02/11 đã làm 400 thiệt mạng, phá hủy hơn 1000 ngôi nhà. - Năm 1998 được xem là năm thiên tai lớn nhất trong thế ki XX, có tat cả 707 vụ thiên tai xảy ra trên thế giới (50 vụ là nghiêm trọng). Trong đó, bão làm 47%, lũ lụt chiếm 26%, động đất chiếm 18%, các thiên tai khác chiếm 9%. - Năm 1999: Lũ bùn tại Venezuela sau các trận mưa lớn vào tháng 12 đã giết chết ít nhất 10.
Chính phủ nước này đã tuyên bố đây là thiên tai quốc gia tệ hại nhất thế kỷ. - Năm 2003 có khoảng 700 thảm họa thiên tai, làm chết 75.000 người, gây thiệt hại hơn 60 tỉ USD. - Năm 2004 thiên tai đã tăng lên (khoảng 719 vụ), làm chết khoảng 240. - Năm 2010 là năm xảy ra rất nhiều thiên tai: Động đất, sóng thần xảy ra ở Chỉ lê đã làm | 279 người chết, hơn 10 000 ngôi nhà bị hư hại nặng, thiệt hại 30 tỉ USD.
Li lụt ở Pakistan đã làm hơn 1 600 người chết, khoảng 20 triệu người khác bị ảnh hưởng. Li lụt, gây lở đất ở Trung Quốc, làm 1 500 người thiệt mạng. Như vậy, mỗi năm thiên tai xảy ra ngày càng nhiều và gây ra càng nhiều hậu quả nghiêm trọng đối với sinh hoạt cũng như các hoạt động sản xuất của con người: + Làm thiệt hại về người, của cải vật chất, ảnh hưởng đến cuộc sống của người dân. Hơn nữa, thiên tai còn tạo ra các dịch bệnh, đói kém triển miên.
+ Tác động đến các ngành kinh tế: ¢ Đối với nông nghiệp: Đây là ngành phụ thuộc nhiều vào tự nhiên, khi chịu tác động của thiên tai các cây trồng, vật nuôi bị tàn phá, suy giảm nghiêm trọng. + Đối với công nghiệp, dịch vụ: Các công trình giao thông bị phá hủy, hoạt động công nghiệp, du lịch bị đình trệ. + Tác động đến môi trường: Gây ô nhiễm môi trường nước, suy thoái tài nguyên đất. Khái quát về thiên tai ở Việt Nam Việt Nam nằm trong khu vực biển nhiệt đới Tây Bắc Thái Bình Dương - một trong những trung tâm phát sinh bão lớn trên thế giới, do đó hàng năm nước ta chịu ảnh hưởng của hàng chục cơn bão.
Bên cạnh đó, nước ta chủ yếu là địa hình đồi núi (chiếm % diện tích lãnh thổ), nhiều nơi địa hình núi cao có độ dốc lớn, địa hình bị chia cắt mạnh, mỗi khi có mưa to thường xảy ra các thiên tai như lũ quét, lũ ống, trượt lở dat. Các yếu tố chính của khí hậu như chế độ gió (gió mùa Đông Bắc và gió Tây khô nóng), bão. cũng chính là những thiên tai đã và đang ảnh hưởng mạnh mẽ đến kinh tế - xã hội nước ta. Với các điều kiện tự nhiên đó, ở nước ta thường xảy ra một số loại thiên tai như: bão, lũ lụt, hạn hán, gió Tây khô nóng, trượt lở đắt.
Theo nghiên cứu của đơn vị quản lý thiên tai (Disaster Management Unit — DMU) có thé phân ra tần suất xuất hiện thiên tai ở Việt Nam như sau: Bảng 1.1: Tan suất xuất hiện thiên taiở Việt Nam Loại thiên ~~ pew | ma i œ binh |, Cao ; Chay rimg - Déng dat Han han a ‘Llụt Mua đá & mưa ế mo) Nhiễm m šÿlễ Trượt đât Xói mon/boi lăng -14- Ta thấy, phần lớn các thiên tai có tần suất xuất hiện cao ở Việt Nam là các thiên tai có nguôn gốc từ bầu khí quyên, sông và bien. Theo thống kê trên thế giới, Việt Nam thuộc | trong 10 quốc gia và vùng lãnh thổ chịu ảnh hưởng của thiên tai nhiều nhất trên thế giới. Trong những năm qua thiên tai đã xảy ra ở tất cả các khu vực trong cả nước, gây ra nhiều tổn thất to lớn về người và tài sản, tác động xấu đến môi trường. Chi trong 11 năm (1995 - 2006) các loại thiên tai như bão, lũ, lốc.416 người thiệt mạng; 7.622 người bị thương; khoảng 7.966 tỉ ngôi nhà bị hư hỏng, thiệt hại vật chất ước tính 61.479 tỉ đồng (nguồn www.
Thiên tai là một trong những nguyên nhân chính gây khó khăn cho kinh tế - xã hội Việt Nam.