Ứng dụng mô hình kinh tế để lượng hóa tác động của thiên tai đến doanh thu nuôi trồng thủy sản trên địa bàn tỉnh nghệ an có xét đến biến đổi khí hậu

Nghiên cứu ứng dụng mô hình kinh tế để đánh giá tác động thiên tai và biến đổi khí hậu đến doanh thu nuôi trồng thủy sản tại Nghệ An.

• Tác giả: Nguyễn Hoàng Thái
• Người hướng dẫn: TS. Trần Khắc Thạc
• Trường học: Trường Đại Học Thủy Lợi
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Ứng Dụng Mô Hình Kinh Tế Đánh Giá Tác Động Thiên Tai Đến Doanh Thu Nuôi Trồng Thủy Sản Tại Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ MÔ HÌNH VÀ ỨNG DỤNG MÔ HÌNH KINH TẾ LƯỢNG ĐỂ ĐO LƯỜNG TÁC ĐỘNG CỦA THIÊN TAI VÀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TỚI NUÔI TRỒNG THỦY SẢN
• 1.1. Một số vấn đề cơ bản về thiên tai và tác động của thiên tai tới nuôi trồng thủy sản
• 1.1.1. Khái niệm, phân loại và đặc điểm của thiên tai
• 1.1.1.1. Khái niệm
• 1.1.1.2. Phân loại và đặc điểm thiên tai
• 1.1.2. Tác động của một số loại hình thiên tai cơ bản đối với hoạt động nuôi trồng thủy sản
• 1.2. Một số vấn đề cơ bản về BĐKH và tác động của BĐKH tới hoạt động nuôi trồng thủy sản
• 1.2.1. Khái niệm BĐKH
• 1.2.2. Tác động của BĐKH đối với hoạt động nuôi trồng thủy sản
• 1.2.3. Các kịch bản BĐKH
• 1.2.4. Phương pháp trong đo lường tác động của thiên tai và BĐKH tới hoạt động sản xuất trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản
• 1.2.4.1. Lựa chọn mô hình đánh giá tác động của thiên tai và BĐKH tới các hoạt động sản xuất trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản
• 1.2.4.1.1. Các mô hình cân bằng riêng đánh giá tác động của thiên tai, BĐKH
• 1.2.4.1.2. Các mô hình cân bằng tổng quát đo lường tác động của thiên tai, BĐKH đến nông nghiệp
• 1.2.4.1.3. Cơ sở thực tiễn đánh giá tác động của thiên tai, BĐKH trong nước và nước ngoài
• 1.2.4.2. Phương pháp tính toán thiệt hại của thiên tai và BĐKH theo các kích bản BĐKH khác nhau
• 1.2.5. Đề xuất mô hình nghiên cứu thực nghiệm
• 1.2.5.1. Dữ liệu nghiên cứu
• 1.2.5.2. Mô hình nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ỨNG DỤNG MÔ HÌNH KINH TẾ ĐỂ LƯỢNG HÓA TÁC ĐỘNG CỦA THIÊN TAI TỚI DOANH THU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN CỦA HỘ NÔNG DÂN TẠI TỈNH NGHỆ AN CÓ XÉT ĐẾN BĐKH
• 2.1. Tổng quan về tỉnh Nghệ An và nuôi trồng thủy sản trên địa bàn tỉnh
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Khí hậu, thủy văn
• 2.1.3. Tài nguyên đất đai
• 2.1.4. Tình hình phát triển kinh tế - xã hội
• 2.2. Thực trạng chung ảnh hưởng của thiên tai và BĐKH tới kinh tế nông nghiệp và lĩnh vực nuôi trồng thủy sản tỉnh Nghệ An
• 2.2.1. Ảnh hưởng của thiên tai
• 2.2.2. Biến đổi khí hậu
• 2.3. Đánh giá tác động của thiên tai và BĐKH tới doanh thu nuôi trồng thủy sản của hộ nông dân tại tỉnh Nghệ An
• 2.3.1. Thống kê mô tả một số biến số đưa vào mô hình
• 2.3.2. Đánh giá tác động của thiên tai và BĐKH tới hoạt động sản xuất của lĩnh vực nuôi trồng thủy sản tại tỉnh Nghệ An
• 2.4. Tính toán thiệt hại của biến đổi khí hậu tới hoạt động sản xuất trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản của hộ nông dân tại tỉnh Nghệ An
• 3. CHƯƠNG 3: DỰ BÁO VÀ GIẢI PHÁP GIẢM THIỂU TÁC ĐỘNG CỦA THIÊN TAI ĐẾN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN CỦA HỘ NÔNG DÂN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH NGHỆ AN CÓ XÉT ĐẾN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 3.1. Dự báo thiệt hại của nuôi trồng thủy sản theo các kịch bản biến đổi khí hậu
• 3.2. Giải pháp giảm thiểu tác động của thiên tai, BĐKH tới hoạt động nuôi trồng thủy sản đến năm 2030
• 3.2.1. Cơ sở đề xuất giải pháp
• 3.2.2. Các giải pháp giảm thiểu tác động của thiên tai và BĐKH tới hoạt động nuôi trồng thủy sản đến năm 2030
• 3.2.3. Kế hoạch thực hiện các giải pháp giảm thiểu tác động của thiên tai và BĐKH tới hoạt động nuôi trồng thủy sản
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mô Hình Kinh Tế Đánh Giá Tác Động Thiên Tai

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang tạo ra những thách thức to lớn đối với các quốc gia trên toàn thế giới. Sự thay đổi đáng kể trong khí hậu, như nhiệt độ và lượng mưa, kéo dài trong nhiều thập kỷ, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất, đời sống và môi trường. Trong những năm gần đây, do tác động của BĐKH, các loại hình thiên tai như bão, lũ lụt, hạn hán, xâm ngập mặn và các hiện tượng thời tiết cực đoan khác ngày càng khốc liệt và diễn biến thất thường cả về tần suất và cường độ. Việt Nam, với đường bờ biển dài và nền kinh tế còn nhiều khó khăn, là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất do BĐKH. Thiên tai và BĐKH có ảnh hưởng rõ ràng nhất tới các hoạt động nuôi trồng thủy sản, tác động đến các hệ sinh thái biển, ven biển và nước ngọt, dẫn đến thay đổi cơ cấu mùa vụ và giảm năng suất, chất lượng thủy sản nuôi trồng.

1.1. Khái Niệm và Phân Loại Thiên Tai Ảnh Hưởng Nuôi Trồng

Thiên tai là hiệu ứng của một tai biến tự nhiên như lũ lụt, bão, phun trào núi lửa, động đất hay sạt lở đất có thể ảnh hưởng tới môi trường và dẫn tới những thiệt hại về tài chính, môi trường và/hay con người. Thiệt hại do thảm hoạ tự nhiên phụ thuộc vào khả năng chống đỡ và phục hồi của con người với thảm hoạ. Theo luật Phòng chống thiên tai số 33, Quốc hội 13 (2013) thì “Thiên tai” được định nghĩa là hiện tượng tự nhiên bất thường có thể gây thiệt hại về người, tài sản, môi trường, điều kiện sống và các hoạt động kinh tế - xã hội, bao gồm: Bão, áp thấp nhiệt đới, lốc, sét, mưa lớn, lũ, lũ quét, ngập lụt, sạt lở đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, sụt lún đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, nước dâng, xâm nhập mặn, nắng nóng, hạn hán, rét hại, mưa đá, sương muối, động đất, sóng thần và các loại thiên tai khác.

1.2. Đặc Điểm và Tác Động Của Thiên Tai Đến Thủy Sản Nghệ An

Thiên tai được phân loại bao gồm: Bão, áp thấp nhiệt đới, lốc, sét, mưa lớn, lũ, lũ quét, ngập lụt, sạt lở đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, sụt lún đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, nước dâng, xâm nhập mặn, nắng nóng, hạn hán, rét hại, mưa đá, sương muối, động đất, sóng thần và các loại thiên tai khác. Trong phạm vi đề tài này tập trung đánh giá ba hiện tượng thiên tai quan trọng tác động trực tiếp tới Nghệ An: Bão, hạn, xâm nhập mặn. Bão là một dạng thiên tai rất thường xuyên ở Việt Nam, ảnh hưởng của bão và áp thấp nhiệt đới đối với nước ta diễn ra từ tháng 3 đến tháng 12, bão ảnh hưởng tập trung từ tháng 6 đến tháng 11 và nhiều nhất trong hai tháng (tháng 9 và tháng l0).

II. Thách Thức Tác Động Thiên Tai Đến Doanh Thu Thủy Sản

Nghệ An là tỉnh ven biển miền Trung, có đường bờ biển kéo dài 82km; một trong số những địa phương “nhạy cảm” với biến đổi khí hậu, các hiện tượng thời tiết cực đoan với tần suất và mức độ khốc liệt ngày càng cao như bão, áp thấp nhiệt đới, lũ lụt, hạn hán, úng hạn và xâm nhập mặn, ảnh hưởng không nhỏ đến sản xuất của người nông dân. Trong những năm qua ở Nghệ An đã có những biểu hiện nhiệt độ trung bình có xu hướng tăng lên, mỗi năm bình quân có tới 8-10 đợt nắng nóng, lượng mưa nhiều vùng đã giảm rõ rệt (10-15%) làm cho hạn hán ngày càng trầm trọng hơn, nước mặn lấn sâu hơn. Trong hai thập kỷ qua, số lượng cơn bão tác động đến Bắc Trung Bộ là 38 cơn bão, trong đó trực tiếp vào Nghệ An là 10 cơn bão (chiếm 26%).

2.1. Ảnh Hưởng Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Nuôi Trồng Thủy Sản

Sản xuất nông nghiệp ở Việt Nam còn phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết, khi nhiệt độ tăng, tính biến động dị thường của thời tiết và khí hậu càng làm các ảnh hưởng tới sản xuất nông nghiệp trở nên nghiêm trọng hơn. Sự bất thường về chu kì khí hậu không chỉ dẫn tới sự ra tăng về dịch bệnh, dịch hại và sự giảm sút năng suất mùa màng mà còn gây ra các rủi ro nghiêm trọng khác. Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một trong những thách thức to lớn đối với mỗi quốc gia. Đó là sự thay đổi đáng kể trong khí hậu như nhiệt độ hay mưa kéo dài trong một khoảng thời gian, thường là nhiều thập kỷ, dù là do thay đổi tự nhiên hoặc hoạt động của con người [1]. BĐKH sẽ tác động nghiêm trọng đến sản xuất, đời sống và môi trường trên phạm vi toàn thế giới.

2.2. Rủi Ro Thiên Tai và Khả Năng Ứng Phó Của Nông Dân Nghệ An

Do tác động của biến đổi khí hậu, dự báo trong tương lai gần số lượng cơn bão có cường độ mạnh sẽ gia tăng và khó dự báo sớm. Chính vì thế cần có các giải pháp sớm, phù hợp nhằm phòng tránh và giảm thiểu thiệt hại do bão gây ra. Rủi ro thiên tai không chỉ đến từ cường độ và tần suất của các hiện tượng thời tiết cực đoan, mà còn phụ thuộc vào khả năng ứng phó và thích ứng của cộng đồng và hệ thống sản xuất. Việc đánh giá chính xác mức độ ảnh hưởng và xác định các giải pháp hiệu quả là vô cùng quan trọng để bảo vệ doanh thu nuôi trồng thủy sản và đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân.

III. Ứng Dụng Mô Hình Kinh Tế Lượng Hóa Tác Động Thiên Tai

Đề tài "Ứng dụng mô hình kinh tế lượng để lượng hóa tác động của thiên tai đến doanh thu nuôi trồng thủy sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An có xét đến biến đổi khí hậu" là một đề tài cấp thiết cả về mặt lý luận và thực tiễn. Đề tài cung cấp thêm thông tin nhằm đánh giá và dự báo tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu, hoạch định các giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu tại địa phương kịp thời, có những giải pháp hỗ trợ kinh tế nông nghiệp phát triển bền vững.

3.1. Phương Pháp Nghiên Cứu và Dữ Liệu Sử Dụng Trong Mô Hình

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp nghiên cứu định lượng chủ yếu như sau: Phương pháp phân tích và tổng hợp: Tổng hợp tổng quan nghiên cứu của các nghiên cứu đã thực hiện có liên quan từ đó phân tích, đánh giá và tìm ra khoảng trống nghiên cứu của Luận văn. Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu: Luận văn thu thập dữ liệu và thực hiện xử lý dữ liệu trên phần mềm Stata. Phương pháp nghiên cứu định lượng: Luận văn sử dụng mô hình Ricardo dạng dữ liệu chéo để lượng hoá tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu tới doanh thu nuôi trồng thủy sản đối với hộ nông dân tại Nghệ An.

3.2. Xây Dựng Biến Số và Mối Tương Quan Trong Mô Hình Kinh Tế

Mục tiêu cụ thể của đề tài bao gồm: Xây dựng được các biến số và mối tương quan giữa các tác động của thiên tai (bão, hạn, mặn) đến nuôi trồng thủy sản của các hộ nông dân tại Nghệ An. Nghiên cứu lựa chọn mô hình kinh tế phù hợp để lượng hóa tác động của các yếu tố do thiên tai (bão, hạn, mặn) đến nuôi trồng thủy sản của các hộ nông dân tại Nghệ An có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu. Tính toán các thiệt hại về doanh thu hoạt động nuôi trồng thủy sản của các hộ nông dân theo các kịch bản biến đổi khí hậu khác nhau ở Nghệ An.

3.3. Ứng Dụng Mô Hình Kinh Tế Lượng Đánh Giá Tác Động

Luận văn nghiên cứu tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu tới doanh thu nuôi trồng thủy sản tại Nghệ An. Thiên tai: Trong 21 loại hình thiên tai, đề tài lựa chọn tập trung vào 03 loại hình thiên tai chính là bão, hạn và mặn. Đây là ba loại hình thiên tai điển hình với tần suất xuất hiện nhiều tại khu vực Miền Trung; Biến đổi khí hậu: Có xét đến biến đổi khí hậu (khí tượng, nhiệt độ, mưa, nước biển dâng, yếu tố cực đoan) ứng với các kịch bản biến đổi khí hậu do Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố.

IV. Kết Quả Đánh Giá Tác Động Thiên Tai Đến Doanh Thu

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ đóng góp vào cơ sở lý luận về nghiên cứu tác động kinh tế của thiên tai, biến đổi khí hậu đến doanh thu nuôi trồng thủy sản đối với hộ nông dân trong điều kiện của tỉnh Nghệ An. Việc đánh giá, lượng hóa các tác động kinh tế của thiên tai (bão, hạn, mặn) và các yếu tố biến đổi khí hậu đến doanh thu nuôi trồng thủy sản đối với hộ nông dân sẽ là cơ sở để đề xuất các chính sách hợp lý góp phần mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội và môi trường trong việc phòng chống, ứng phó và giảm nhẹ các tác động của thiên tai, biến đổi gây ra.

4.1. Ước Tính Thiệt Hại Do Biến Đổi Khí Hậu Theo Kịch Bản

Theo kịch bản BĐKH của Bộ Tài nguyên & Môi trường thì chỉ đưa ra kịch bản là trung bình (RCP 4.5) và cao (RCP 8.5), không có kịch bản thấp (RCP 2.6) Đề tài tập trung vào hai yếu tố đặc trưng cơ bản nhất của biến đổi khí hậu là nhiệt độ và lượng mưa. Đối tượng con nuôi thủy sản: Tôm. Số mẫu khảo sát: 151 hộ nuôi tôm.

4.2. Phân Tích Chi Phí Lợi Ích Của Các Biện Pháp Phòng Chống

Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể tham khảo áp dụng phục vụ công tác quản lý nhằm phòng chống, ứng phó và giảm thiểu tác động của thiên tai, biến đổi khí hậu cho tỉnh Nghệ An chịu ảnh hưởng của thiên tai và biến đổi khí hậu đối với hộ nông dân. Kết quả dự kiến đạt được: Hệ thống hóa được cơ sở lý thuyết về thiên tai và biến đổi khí hậu, xây dựng được các biến số và mối tương quan giữa các tác động của thiên tai (bão, hạn, mặn) và biến đổi khí hậu đến nuôi trồng thủy sản của các hộ nông dân tại Nghệ An.

V. Giải Pháp Giảm Thiểu Tác Động Thiên Tai Đến Thủy Sản

Đề xuất một số giải pháp và kiến nghị nhằm giảm thiểu tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu tới doanh thu nuôi trồng thủy sản của các hộ nông dân tại Nghệ An. Đề xuất một số giải pháp kiến nghị chủ yếu nhằm giảm thiểu tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu tới doanh thu nuôi trồng thủy sản của các hộ nông dân tại Nghệ An.

5.1. Chính Sách Hỗ Trợ Nuôi Trồng Thủy Sản Bền Vững

Việc đánh giá, lượng hóa các tác động kinh tế của thiên tai (bão, hạn, mặn) và các yếu tố biến đổi khí hậu đến doanh thu nuôi trồng thủy sản đối với hộ nông dân sẽ là cơ sở để đề xuất các chính sách hợp lý góp phần mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội và môi trường trong việc phòng chống, ứng phó và giảm nhẹ các tác động của thiên tai, biến đổi gây ra.

5.2. Bảo Hiểm Rủi Ro Thiên Tai Cho Ngành Thủy Sản Nghệ An

Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể tham khảo áp dụng phục vụ công tác quản lý nhằm phòng chống, ứng phó và giảm thiểu tác động của thiên tai, biến đổi khí hậu cho tỉnh Nghệ An chịu ảnh hưởng của thiên tai và biến đổi khí hậu đối với hộ nông dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu (BĐKH) ngày càng diễn biến phức tạp, tác động của thiên tai đến sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là nuôi trồng thủy sản, trở thành vấn đề cấp thiết. Tỉnh Nghệ An, với đường bờ biển dài 82 km và địa hình đa dạng, là một trong những địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề của thiên tai như bão, hạn hán, xâm nhập mặn cùng các hiện tượng thời tiết cực đoan. Trong hai thập kỷ qua, khu vực Bắc Trung Bộ đã chịu ảnh hưởng của 38 cơn bão, trong đó Nghệ An chịu trực tiếp khoảng 10 cơn, chiếm 26%. Nhiệt độ trung bình tại tỉnh có xu hướng tăng, với 8-10 đợt nắng nóng mỗi năm và lượng mưa giảm 10-15%, làm trầm trọng thêm hạn hán và xâm nhập mặn.

Mục tiêu nghiên cứu là lượng hóa tác động của thiên tai và BĐKH đến doanh thu nuôi trồng thủy sản của hộ nông dân tại Nghệ An, tập trung vào ba loại thiên tai chính: bão, hạn và xâm nhập mặn, đồng thời xét đến các kịch bản BĐKH trung bình (RCP 4.5) và cao (RCP 8.5). Phạm vi nghiên cứu bao gồm 151 hộ nuôi tôm tại các huyện Thanh Chương, Yên Thành, Nghĩa Đàn, Thành phố Vinh và Quỳnh Lưu, sử dụng dữ liệu từ năm 2008 đến 2020. Nghiên cứu nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc dự báo thiệt hại và đề xuất giải pháp ứng phó, góp phần phát triển bền vững ngành nuôi trồng thủy sản tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình kinh tế lượng để đánh giá tác động của thiên tai và BĐKH đến sản xuất nông nghiệp, trong đó nổi bật là:

• Mô hình Ricardo: Đây là phương pháp chuẩn trong phân tích tác động của thiên tai và BĐKH đến nông nghiệp, cho phép ước lượng mối quan hệ giữa đầu ra sản xuất và các biến khí hậu, đồng thời ngầm xem xét các chiến lược thích ứng của người nông dân. Mô hình này sử dụng dữ liệu chéo hoặc dữ liệu mảng để phân tích tác động theo vùng địa lý và thời gian.

• Mô hình cân bằng tổng quát (GEM): Được sử dụng để đánh giá tác động đồng thời của thiên tai và BĐKH trên nhiều ngành kinh tế, tuy nhiên hạn chế ở việc không xem xét đặc thù địa phương và thích ứng của người dân.

• Các khái niệm chính: Thiên tai (bão, hạn, xâm nhập mặn), biến đổi khí hậu (nhiệt độ, lượng mưa, các kịch bản RCP 4.5 và RCP 8.5), tác động kinh tế của thiên tai, chiến lược thích ứng của người nông dân, doanh thu nuôi trồng thủy sản.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng:

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp từ Trung tâm khí tượng thủy văn trung ương về nhiệt độ, bão, hạn hán từ năm 2008-2018; dữ liệu sơ cấp thu thập năm 2020 qua khảo sát 151 hộ nuôi tôm tại Nghệ An.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng mô hình Ricardo dạng dữ liệu mảng với phần mềm Stata 14 để lượng hóa tác động của thiên tai và BĐKH đến doanh thu nuôi trồng thủy sản. Mô hình bao gồm các biến về thiên tai (chỉ số hạn hán, số ngày bão, cấp bão, chỉ số mặn), biến đặc trưng khí hậu (nhiệt độ, lượng mưa), đặc điểm hộ gia đình (tuổi, trình độ, quy mô), và các biện pháp ứng phó.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập dữ liệu sơ cấp năm 2020, xử lý và phân tích dữ liệu trong năm 2021-2022, hoàn thiện luận văn năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tác động tiêu cực của thiên tai đến doanh thu nuôi trồng thủy sản: Kết quả hồi quy cho thấy số ngày bão và cấp bão có ảnh hưởng giảm trung bình 15-20% doanh thu tôm của hộ dân khi không có biện pháp ứng phó. Chỉ số hạn hán và xâm nhập mặn cũng làm giảm doanh thu từ 10-18%.

2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu làm gia tăng thiệt hại: Theo kịch bản RCP 8.5, thiệt hại về doanh thu nuôi trồng thủy sản có thể tăng thêm 25-30% so với kịch bản RCP 4.5, do nhiệt độ tăng cao và lượng mưa cực đoan gia tăng.

3. Hiệu quả của các biện pháp ứng phó: Hộ gia đình áp dụng biện pháp thích ứng như cải tạo ao nuôi, sử dụng giống chịu mặn, và quản lý nước hiệu quả có thể giảm thiểu thiệt hại doanh thu từ 12-15%.

4. Dự báo thiệt hại theo các kịch bản BĐKH: Ước tính thiệt hại doanh thu tôm trung bình của 150 hộ dân có biện pháp thích ứng là khoảng 18% theo kịch bản RCP 4.5 và lên đến 28% theo kịch bản RCP 8.5 đến năm 2030.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của tác động tiêu cực là do thiên tai làm hư hại cơ sở hạ tầng nuôi trồng, thay đổi điều kiện môi trường nước, gây stress và dịch bệnh cho thủy sản. So với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả phù hợp với xu hướng gia tăng thiệt hại do thiên tai và BĐKH, đồng thời khẳng định vai trò quan trọng của các biện pháp thích ứng. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh thiệt hại doanh thu theo các kịch bản BĐKH và bảng phân tích hồi quy tác động của từng loại thiên tai. Kết quả này có ý nghĩa quan trọng trong việc hoạch định chính sách hỗ trợ nông dân và phát triển bền vững ngành nuôi trồng thủy sản tại Nghệ An.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đầu tư cơ sở hạ tầng chống chịu thiên tai: Xây dựng và nâng cấp hệ thống ao nuôi, lồng bè kiên cố, hệ thống cấp thoát nước hiệu quả nhằm giảm thiệt hại do bão và lũ lụt. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương và các tổ chức hỗ trợ; thời gian: 2023-2025.

2. Phát triển giống thủy sản chịu mặn, chịu hạn: Khuyến khích nghiên cứu và ứng dụng các giống tôm có khả năng thích nghi với biến đổi môi trường, giảm thiểu rủi ro do xâm nhập mặn và hạn hán. Chủ thể: các viện nghiên cứu, doanh nghiệp giống; thời gian: 2023-2027.

3. Tăng cường đào tạo, nâng cao nhận thức cho nông dân: Tổ chức các lớp tập huấn về kỹ thuật nuôi trồng thích ứng với thiên tai và BĐKH, quản lý dịch bệnh, sử dụng hiệu quả nguồn nước. Chủ thể: Sở NN&PTNT, các tổ chức phi chính phủ; thời gian: liên tục từ 2023.

4. Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và hỗ trợ ứng phó thiên tai: Phát triển hệ thống cảnh báo bão, hạn hán, xâm nhập mặn kịp thời, đồng thời hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho hộ dân khi thiên tai xảy ra. Chủ thể: chính quyền tỉnh, Trung tâm khí tượng thủy văn; thời gian: 2023-2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách hỗ trợ nông dân, phát triển ngành nuôi trồng thủy sản bền vững, giảm thiểu rủi ro thiên tai.

2. Các tổ chức nghiên cứu và đào tạo: Áp dụng mô hình kinh tế lượng và dữ liệu thực tế để phát triển các chương trình nghiên cứu, đào tạo về thích ứng biến đổi khí hậu trong nông nghiệp.

3. Hộ nông dân và doanh nghiệp nuôi trồng thủy sản: Tham khảo các giải pháp ứng phó, kỹ thuật nuôi trồng thích ứng với thiên tai và BĐKH nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm thiệt hại.

4. Các tổ chức phi chính phủ và nhà tài trợ: Dựa trên kết quả nghiên cứu để thiết kế các chương trình hỗ trợ kỹ thuật, tài chính cho cộng đồng nông dân chịu ảnh hưởng thiên tai.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao chọn mô hình Ricardo để phân tích tác động thiên tai?
   Mô hình Ricardo cho phép ước lượng mối quan hệ giữa doanh thu nuôi trồng thủy sản và các biến khí hậu, đồng thời ngầm xem xét các chiến lược thích ứng của người nông dân, phù hợp với dữ liệu chéo và mảng thu thập được.

2. Thiên tai nào ảnh hưởng nặng nề nhất đến nuôi trồng thủy sản tại Nghệ An?
   Bão được xác định là thiên tai có tác động lớn nhất, làm giảm doanh thu trung bình 15-20%, tiếp theo là hạn hán và xâm nhập mặn với mức giảm khoảng 10-18%.

3. Các biện pháp ứng phó nào hiệu quả nhất?
   Cải tạo ao nuôi, sử dụng giống chịu mặn, quản lý nước và phòng chống dịch bệnh là các biện pháp giúp giảm thiệt hại doanh thu từ 12-15%.

4. Tác động của biến đổi khí hậu theo các kịch bản RCP như thế nào?
   Kịch bản RCP 8.5 với nhiệt độ tăng cao và lượng mưa cực đoan hơn dự báo thiệt hại doanh thu nuôi trồng thủy sản tăng khoảng 25-30% so với kịch bản RCP 4.5.

5. Làm thế nào để nông dân có thể giảm thiểu rủi ro do thiên tai?
   Ngoài áp dụng kỹ thuật nuôi trồng thích ứng, nông dân cần được hỗ trợ về thông tin cảnh báo sớm, đào tạo kỹ thuật và tiếp cận nguồn vốn để nâng cao khả năng chống chịu.

Kết luận

• Đã lượng hóa được tác động tiêu cực rõ rệt của thiên tai (bão, hạn, xâm nhập mặn) và biến đổi khí hậu đến doanh thu nuôi trồng thủy sản tại Nghệ An.
• Mô hình Ricardo dạng dữ liệu mảng là công cụ phù hợp để đánh giá tác động và hiệu quả các biện pháp ứng phó.
• Thiệt hại dự báo tăng theo các kịch bản BĐKH, đặc biệt là kịch bản RCP 8.5, đòi hỏi các giải pháp thích ứng kịp thời.
• Các biện pháp ứng phó như cải tạo ao nuôi, sử dụng giống chịu mặn và quản lý nước có thể giảm thiểu thiệt hại đáng kể.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách và phát triển bền vững ngành nuôi trồng thủy sản tại Nghệ An đến năm 2030.

Hành động tiếp theo: Khuyến khích các cơ quan chức năng triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời mở rộng nghiên cứu áp dụng mô hình kinh tế lượng cho các vùng khác chịu ảnh hưởng của thiên tai và BĐKH.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ MÔ HÌNH VÀ ỨNG DỤNG MÔ HÌNH KINH TẾ LƯỢNG ĐỂ ĐO LƯỜNG TÁC ĐỘNG CỦA THIÊN TAI VÀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TỚI NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 1.1 Một số vấn đề cơ bản về thiên tai và tác động của thiên tai tới nuôi trồng thủy sản 1.1 Khái niệm, phân loại và đặc điểm của thiên tai 1.1 Khái niệm Thiên tai là hiệu ứng của một tai biến tự nhiên như lũ lụt, bão, phun trào núi lửa, động đất hay sạt lở đất có thể ảnh hưởng tới môi trường và dẫn tới những thiệt hại về tài chính, môi trường và/hay con người. Thiệt hại do thảm hoạ tự nhiên phụ thuộc vào khả năng chống đỡ và phục hồi của con người với thảm hoạ. Sự hiểu biết này được tập trung trong công thức: “Thảm hoạ xảy ra khi rủi ro xuất hiện cùng sự dễ bị tổn thương”. Một rủi ro thiên nhiên vì thế không thể dẫn tới thảm hoạ tự nhiên tại các khu vực không dễ bị tổn thương, ví dụ những trận động đất lớn tại các khu vực không có người ở.

[3] Theo luật Phòng chống thiên tai số 33, Quốc hội 13 (2013) thì “Thiên tai” được định nghĩa là hiện tượng tự nhiên bất thường có thể gây thiệt hại về người, tài sản, môi trường, điều kiện sống và các hoạt động kinh tế - xã hội, bao gồm: Bão, áp thấp nhiệt đới, lốc, sét, mưa lớn, lũ, lũ quét, ngập lụt, sạt lở đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, sụt lún đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, nước dâng, xâm nhập mặn, nắng nóng, hạn hán, rét hại, mưa đá, sương muối, động đất, sóng thần và các loại thiên tai khác. Thiên tai đang có xu hướng cực đoan hơn bởi tác động của biến đổi khí hậu. Thiên tai còn được hiểu là sự gián đoạn các hoạt động kinh tế, xã hội gây tổn thất về người, tài sản, môi trường và điều kiện sống do các hiểm họa tự nhiên gây ra. Trong thực tế việc phân biệt khái niệm về hiểm họa (thường đề cập đến một hiện tượng vật lý) và khái niệm về thiên tai là rất quan trọng.

Một hiểm họa khi xảy ra không nhất thiết sẽ dẫn tới một thiên tai. Tuy nhiên, nếu hiểm họa gây nên những ảnh hưởng nghiêm trọng tới cộng đồng và có phạm vi ảnh hưởng rộng, dẫn tới các thiệt hại lớn và gây gián đoạn cuộc sống bình thường của cộng đồng thì lúc đó thiên tai sẽ xảy ra. [4] 6 Theo báo cáo đặc biệt của Việt Nam về quản lý rủi ro thiên tai và các hiện tượng cực đoan nhằm thúc đẩy thích ứng với biến đổi khí hậu (SREX Việt Nam) thiên tai được hiểu là các hiểm họa tự nhiên tương tác với các điều kiện dễ bị tổn thương của xã hội làm thay đổi nghiêm trọng trong chức năng bình thường của một cộng đồng hay một xã hội, dẫn đến các ảnh hưởng bất lợi rộng khắp đối với con người, vật chất, kinh tế hay môi trường, đòi hỏi phải ứng phó khẩn cấp để đáp ứng các nhu cầu cấp bách của con người và có thể phải cần đến sự hỗ trợ từ bên ngoài để phục hồi.2 Phân loại và đặc điểm thiên tai Thiên tai được phân loại bao gồm: Bão, áp thấp nhiệt đới, lốc, sét, mưa lớn, lũ, lũ quét, ngập lụt, sạt lở đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, sụt lún đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, nước dâng, xâm nhập mặn, nắng nóng, hạn hán, rét hại, mưa đá, sương muối, động đất, sóng thần và các loại thiên tai khác. Trong phạm vi đề tài này tập trung đánh giá ba hiện tượng thiên tai quan trọng tác động trực tiếp tới Nghệ An: Bão, hạn, xâm nhập mặn.

* Bão Bão là một dạng thiên tai rất thường xuyên ở Việt Nam, ảnh hưởng của bão và áp thấp nhiệt đới đối với nước ta diễn ra từ tháng 3 đến tháng 12, bão ảnh hưởng tập trung từ tháng 6 đến tháng 11 và nhiều nhất trong hai tháng (tháng 9 và tháng l0). Trong vòng hơn 50 năm (1956-2019) đã có hơn 500 cơn bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng đến Việt Nam, trong đó 31% đổ bộ vào Bắc Bộ, 36% đổ bộ vào Bắc và Trung Trung Bộ, 33% đổ bộ vào Nam Trung Bộ và Nam Bộ. Khi bão đổ bộ vào đất liền, gió mạnh sẽ gây thiệt hại đi kèm theo lũ và sạt lở đất (chưa kể tới mưa lớn và nước dâng do bão). Hiện tượng giảm áp suất không khí trong bão có thể tạo nên hiện tượng nước biển dâng cục bộ, mà hệ quả của nó là gây ngập lụt nghiêm trọng vùng ven biển.

7 Mùa bão của mỗi khu vực khác nhau (gồm những tháng liên tục có số bão và áp thấp nhiệt đới trung bình tháng đạt từ 8% số bão trung bình năm của cả khu vực). Giai đoạn từ tháng 8 đến tháng 12 số bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng trực tiếp đến khu vực từ Quảng Ninh - Thanh Hóa chỉ bằng 50 - 60%, nhưng đối với các khu vực từ Nghệ An - Nam Bộ từ 80 - 100% tổng số bão và áp thấp nhiệt đới cả năm. [7] Quỹ đạo của bão và áp thấp nhiệt đới trên biển Đông phức tạp và không theo quy luật thông thường, không có hướng di chuyển rõ rệt. Theo thông báo của Việt Nam cho Công ước khung của Liên Hợp Quốc về BĐKH, những năm gần đây quỹ đạo của bão có xu hướng dịch chuyển về phía Nam, nhưng đa số không thể dự báo, xác định chính xác đường đi của bão.

Do tác động của biến đổi khí hậu, dự báo trong tương lai gần số lượng cơn bão có cường độ mạnh sẽ gia tăng và khó dự báo sớm. Chính vì thế cần có các giải pháp sớm, phù hợp nhằm phòng tránh và hạn chế thiệt hại do bão gây ra. * Hạn Hạn là hiện tượng được tạo thành bởi sự thiếu hụt nghiêm trọng lượng mưa trong thời gian kéo dài, làm giảm hàm lượng ẩm trong không khí và hàm lượng nước trong đất, làm suy kiệt dòng chảy sông suối, hạ thấp mực nước ao hồ, mực nước trong các tầng chứa nước dưới đất. Hạn xảy ra dẫn đến tình trạng thiếu nước, gây ảnh hưởng xấu đến sự sinh trưởng của cây trồng, làm môi trường suy thoái gây đói nghèo dịch bệnh.làm ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống và các hoạt động sản xuất của người dân đặc biệt là sản xuất nông nghiệp, thủy sản, lâm nghiệp và chăn nuôi, nếu xắp xếp theo thứ tự gây thiệt hại về tài sản và sinh mạng trên toàn cầu thì hạn hán đứng thứ 4 sau lũ lụt, động đất và bão.

[8] Trong những năm gần đây, hạn hán liên tiếp xảy ra ở nhiều vùng trong cả nước và ngày càng nghiêm trọng. Đây là một thách thức lớn đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước. Hạn hán là hậu quả trực tiếp của biến đổi khí hậu nhưng cũng còn một nguyên nhân quan trọng khác là hoạt động của con người tác động đến thiên nhiên, tàn phá rừng, mở rộng canh tác tràn lan, xây dựng hồ đập không có quy hoạch hợp lý đã dẫn đến suy 8 giảm nguồn nước trong khi nhu cầu sử dụng nước cho sản xuất và sinh hoạt, phát triển kinh tế không ngừng tăng lên. * Xâm nhập mặn Xâm nhập mặn là hiện tượng nước mặn với nồng độ mặn bằng 4‰ xâm nhập sâu vào nội đồng khi xảy ra triều cường, nước biển dâng hoặc cạn kiệt nguồn nước ngọt.

Xâm nhập mặn - yếu tố quan trọng trong quản lý chất lượng nước vùng cửa sông và ven biển là một quá trình phức tạp liên quan đến thủy động lực học và vận chuyển chất trong sông. Trong thực tiễn, sự tương tác giữa nước ngọt và nước biển diễn ra dưới sự tác động của lưu lượng dòng chảy trong sông, thủy triều, gió; các nhân tố này ảnh hưởng đến khả năng xáo trộn pha loãng của nước sông với nước biển. Rõ ràng ba yếu tố kể trên và yếu tố địa hình của từng khu vực cửa sông dao dộng theo từng địa điểm khác nhau, do đó xâm nhập mặn tại các lưu vực sông cũng mang nhiều tính chất đặc trưng khác nhau. Bên cạnh đó, tác động của biến đổi khí hậu đã làm thay đổi chế độ dòng chảy trong sông, nước biển dâng dẫn đến diễn biến của xâm nhập mặn ngày càng gay gắt và tác hại ngày càng lớn.

Ngoài ra, hoạt động của con người nhờ xây dựng hồ chứa, dập dâng, kênh dẫn, khai thác cát, kè bờ biển và cửa sông cũng tác động đáng kể đến diễn biến xâm nhập mặn.2 Tác động của một số loại hình thiên tai cơ bản đối với hoạt động nuôi trồng thủy sản Thiên tai đe dọa nghiêm trọng đến an ninh lương thực và phát triển hoạt động nuôi trồng thủy sản, biểu hiện thông qua: giảm sản lượng, năng suất, chất lượng thủy sản, diện tích nuôi trồng thủy sản giảm hoặc biến mất cùng với đó là tăng nguy cơ xuất hiện các loại dịch bệnh. Thiên tai cũng làm thay đổi quy luật của các con sông gây nên hạn hán, cũng như làm thay đổi điều kiện sinh sống của các loại sinh vật, làm mất đi hoặc thay đổi các mắt xích trong chuỗi thức ăn dẫn đến tình trạng biến mất của một số loài sinh vật và ngược lại xuất hiện nguy cơ gia tăng các loại dịch bệnh [10]. Tác động của Bão: Gió mạnh trong bão và mưa có thể làm hư hỏng hệ thống ao hồ, lồng bè trong nuôi trồng thủy sản, làm trôi các loại thủy hải sản nuôi của các hộ dân; mưa, bão cũng là yếu tố làm mất cân bằng nồng độ mặn trong nước, không đảm bảo điều kiện 9 để các loại con giống có thể sống khỏe mạnh, cho năng suất cao nhất. Đây là những điều kiện làm ảnh hưởng đến hoạt động nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là với hộ dân, những vùng, khu vực không đủ điều kiện để đầu tư cơ sở hạ tầng thủy sản đảm bảo để chống lại các hiện tượng thiên tai.

Tác động của hạn: Hạn hán có thể làm giảm năng suất, sản lượng, doanh thu của hoạt động nuôi trồng thủy hải sản; hạn hán có thể ảnh hưởng đến các vật nuôi, gia súc, gia cầm do thiếu nước cho chăn nuôi (bị chết hoặc giảm năng suất). Hạn hán làm ảnh hưởng đến thu nhập của người dân và có tác động lớn đến nền kinh tế của nơi xảy ra thiên tai. Ngoài ra, một thiệt hại gián tiếp là khi hạn hán xảy ra làm cho lưu lượng nước trong sông, nước ngầm bị suy kiệt dẫn đến hiện tượng xâm nhập mặn, nhiễm mặn ở khu vực cửa sông, ven biển.