Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp ngành Ngôn ngữ Anh của tác giả Lưu Khánh Quyên (MSSV: 97011501055), được thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Thanh Tuấn tại Khoa Tiếng Anh, Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn (Saigon International University), tập trung nghiên cứu thực trạng và khó khăn trong kỹ năng đọc hiểu tiếng Anh của học sinh bậc trung học phổ thông.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, tiếng Anh đóng vai trò là ngôn ngữ giao tiếp quốc tế chủ đạo, được sử dụng như tiếng mẹ đẻ hoặc ngôn ngữ thứ hai tại khoảng 2/3 quốc gia trên thế giới. Tại Trường Trung học Quốc tế Á Châu (Asian International High School), chương trình tiếng Anh quốc tế được xây dựng dựa trên các chuẩn giáo dục tiên tiến của Hoa Kỳ bao gồm chuẩn AERO (American Education Reaches Out) và chuẩn Common Core State Standards (CCSS), được thẩm định bởi Hội đồng Khoa học của nhà trường. Mặc dù chương trình mang lại nền tảng tri thức đa dạng, thực tế cho thấy không phải tất cả học sinh đều theo kịp tiến độ và yêu cầu học tập. Đa số học sinh gặp trở ngại lớn nhất ở kỹ năng đọc hiểu (reading comprehension) do thiếu hụt các phương pháp và chiến lược xử lý văn bản hiệu quả.

Đề tài được triển khai nhằm giải quyết ba nhiệm vụ và mục tiêu cụ thể:

  1. Bước 1: Xác định những khó khăn thực tế mà học sinh lớp 10 tại Trường Trung học Quốc tế Á Châu gặp phải trong quá trình đọc hiểu tiếng Anh.
  2. Bước 2: Đề xuất các định hướng nhằm cải thiện và khắc phục những khó khăn mà học sinh nhận thức được.
  3. Bước 3: Phát triển và nâng cao năng lực thực hành kỹ năng đọc hiểu cho học sinh.

Nghiên cứu hướng tới việc trả lời 3 câu hỏi nghiên cứu:

  • Câu hỏi 1: Tại sao một số học sinh lớp 10 tại Trường Trung học Quốc tế Á Châu gặp khó khăn khi học kỹ năng đọc hiểu?
  • Câu hỏi 2: Những vấn đề phổ biến nhất mà học sinh thường gặp trong quá trình đọc hiểu là gì?
  • Câu hỏi 3: Làm thế nào để học sinh có thể cải thiện năng lực đọc hiểu của bản thân?

Đối tượng nghiên cứu là 115 học sinh 15 tuổi đang theo học tại ba lớp 10 (10B2, 10B3, 10B4) thuộc Trường Trung học Quốc tế Á Châu, trong đó có 20 học sinh được lựa chọn tham gia phỏng vấn chuyên sâu. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ ngày 28/02/2019 đến ngày 09/05/2019.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm nền tảng

Tác giả hệ thống hóa các khái niệm và cơ sở lý thuyết từ nhiều nhà nghiên cứu chuyên ngành:

  • Bản chất của kỹ năng đọc (Reading): Trích dẫn định nghĩa của Diane Henry Leipzig (2001), đọc là quá trình đa diện kết hợp giữa nhận diện từ ngữ (word recognition), đọc hiểu (comprehension), độ trôi chảy (fluency) và động lực (motivation). Tác giả dẫn thêm quan điểm của Roy Harris (2000) về việc kiến tạo nghĩa trong tình huống giao tiếp; Frank Smith (1997) với quan niệm đọc là đặt câu hỏi và tìm câu trả lời từ văn bản in; và Kenneth Goodman (1967) với mô hình “trò chơi phỏng đoán tâm lý ngôn ngữ” (psycholinguistic guessing game).
  • Đọc hiểu (Reading Comprehension): Tiếp cận theo Hornby (2008), Crowell (2000) và Devine (1986), đọc hiểu được định nghĩa là quá trình sử dụng các thông tin cú pháp, ngữ nghĩa và tu từ trong văn bản để tái cấu trúc ý nghĩa trong tâm trí người đọc dựa trên tri thức sẵn có và năng lực tư duy nhận thức.
  • Phân loại hình thức đọc: Dựa theo phân loại của Brown (1989), gồm đọc to (Oral Reading) và đọc thầm (Silent Reading). Bên cạnh đó, tác giả đối chiếu giữa đọc chuyên sâu (Intensive Reading / Narrow Reading) nhằm phân tích chi tiết ngữ pháp, cấu trúc tu từ và đọc mở rộng (Extensive Reading) theo Long & Richards (1971), Richards (1992), Grable (1995), Krashen (1989, 1993), hướng tới việc đọc số lượng lớn tài liệu để nắm ý chính và gia tăng sự tự tin.
  • Kỹ năng và chiến lược đọc hiểu: Khung kỹ năng của Catherine Snow (2012) bao gồm đọc lướt lấy ý chính (Skimming), đọc quét tìm thông tin cụ thể (Scanning - Pugh, 1978), diễn đạt lại (paraphrasing), và đoán nghĩa từ ngữ trong ngữ cảnh. Khung chiến lược đọc hiểu của Tierney (1982), Pressley (1977), Duffy (1993) bao gồm: kích hoạt kiến thức nền (Prior Knowledge), dự đoán (Predicting), xác định ý chính và tóm tắt (Main Idea and Summarization), đặt câu hỏi (Questioning), suy luận (Making Inferences), và hình dung (Visualizing).
  • Chiến lược theo thể loại văn bản:
    • Văn bản tự sự (Narrative Text): Áp dụng sơ đồ truyện (Story Maps) gồm bối cảnh (Setting), nhân vật (Characters), cốt truyện (Plot), chủ đề (Theme), kết hợp kỹ thuật kể lại (Retelling).
    • Văn bản thông tin/thuyết minh (Expository Text): Nhận diện 5 cấu trúc văn bản phổ biến (Nguyên nhân - Kết quả, Vấn đề - Giải pháp, So sánh - Đối chiếu, Miêu tả, Trình tự thời gian) và kỹ thuật K-W-L của Donna Ogle (What I Know - What I Want to Know - What I Learned).
    • Phương pháp giảng dạy: Giới thiệu quy trình 4 bước SQRW (Survey - Question - Read - Write).
  • Khung phân tích trở ngại khi đọc: Dựa trên các nghiên cứu của Fajar (2009), Barfield (1999), Duarte (2005) và Paul (2009) về 4 trở ngại phổ biến: mất dấu dòng đọc (Losing your place), mất tập trung (Losing your focus), không nắm được trọng tâm (Not getting the point), và quên nội dung đã đọc (Forgetting what you have read).

Phương pháp nghiên cứu và công cụ thu thập dữ liệu

Khóa luận áp dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp định lượng (quantitative) và định tính (qualitative):

  • Dữ liệu định lượng: Thu thập thông qua bảng câu hỏi khảo sát gồm 15 câu hỏi cấu trúc (gồm câu hỏi nhiều lựa chọn, thang đo xếp hạng và câu hỏi mở) khảo sát trên toàn bộ mẫu 115 học sinh lớp 10, kết hợp bài kiểm tra đánh giá năng lực đọc hiểu nhằm phân loại trình độ.
  • Dữ liệu định tính: Thu thập qua quan sát lớp học trong 8 tuần đầu và phỏng vấn bán cấu trúc/không chính thức trên nhóm 20 học sinh cùng giáo viên bộ môn.
  • Quy trình nghiên cứu: Trải qua giai đoạn nghiên cứu tài liệu lý thuyết (desk research), quan sát phân loại, thực hiện bài kiểm tra đọc hiểu, phát bảng hỏi khảo sát, và thu thập 115 bài tự phản ánh (reading reflections) để chấm điểm và phân tích độc lập.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Introduction and Content of the Thesis

Chương 1 thiết lập nền tảng đề tài thông qua việc làm rõ bối cảnh triển khai chương trình tiếng Anh chuẩn quốc tế AERO và CCSS tại Trường Trung học Quốc tế Á Châu. Tác giả chỉ ra mâu thuẫn thực tế giữa yêu cầu cao của khung chương trình và khả năng tiếp thu của học sinh lớp 10, trong đó kỹ năng đọc hiểu là rào cản lớn nhất do người học thiếu chiến lược xử lý văn bản. Chương này xác định rõ mục tiêu nghiên cứu 3 bước, hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu, giới hạn thời gian (gần 3 tháng thực hiện) và quy mô khảo sát (115 học sinh).

Chương 2: Literature Review

Chương 2 tổng quan toàn diện hệ thống lý thuyết về kỹ năng đọc và đọc hiểu trong dạy học ngôn ngữ thứ hai/ngoại ngữ (ESL/EFL). Tác giả phân tích chi tiết:

  • Các định nghĩa học thuật về đọc hiểu và các hình thức đọc (Oral, Silent, Intensive, Extensive).
  • Kỹ thuật đọc quét (Scanning) và đọc lướt (Skimming) trong mô hình SQ3R.
  • Phân loại khó khăn đọc hiểu theo Fajar (2009) và Paul (2009), nhấn mạnh tỷ lệ học sinh gặp khó khăn với câu dài phức tạp (12% trong truyện phân cấp và 20% trong văn bản học thuật theo số liệu trích dẫn từ Barfield, 1999).
  • Hệ thống chiến lược đọc cho văn bản tự sự và thuyết minh, phương pháp K-W-L và quy trình SQRW.
  • Đánh giá các công trình nghiên cứu trước đây: nghiên cứu của Nakia Sultana (2016) tại Bangladesh về khoảng cách kỹ năng đọc giữa bậc phổ thông và đại học do thiếu vốn từ và kiến thức nền; nghiên cứu của Diane Marie Kiley (2015) trên 21 học sinh về mối quan hệ giữa chiến lược đọc, từ vựng và thái độ học tập.

Chương 3: Research Methodology (được tích hợp trong tiến trình mô tả)

Chương phương pháp luận trình bày cấu trúc thiết kế nghiên cứu hỗn hợp, các tiêu chí độ tin cậy và giá trị, địa bàn khảo sát tại các lớp 10B2, 10B3, 10B4, quy trình xử lý 15 câu hỏi bảng hỏi theo 3 nhóm nội dung: nhận thức của học sinh, biện pháp cải thiện và các vấn đề khó khăn cụ thể.

Chương 4: Finding and Discussion

Chương 4 trình bày chi tiết kết quả phân tích định lượng từ 15 câu hỏi khảo sát trên 115 học sinh, kết hợp dữ liệu phỏng vấn định tính:

1. Mức độ ưu tiên tài liệu và mục đích đọc (Câu hỏi 1 & 2)

  • Tài liệu ưa thích: 45% học sinh chọn sách giải trí (Book for pleasure); 27,3% chọn sách phục vụ học tập (Book for school); 18,2% chọn tài liệu ghi chú (Notes); phần còn lại chiếm tỷ lệ nhỏ.
  • Mục đích đọc: 38,5% đọc để mở rộng kiến thức chung; 30,8% đọc để nâng cao vốn từ vựng; 23,1% đọc để giải trí; 7,7% khẳng định chỉ đọc phục vụ nhu cầu thư giãn đơn thuần.

2. Nhận thức và thực trạng ứng dụng chiến lược đọc (Câu hỏi 3 & 4)

  • Đánh giá hiệu quả chiến lược: 50% học sinh đồng ý chiến lược đọc giúp cải thiện kỹ năng; 30% không đồng ý (Disagree); 20% giữ quan điểm trung lập (Neutral).
  • Tần suất áp dụng chiến lược (KWL, scanning...): 41,7% học sinh cho biết thường xuyên sử dụng (Usually); 33,3% hiếm khi sử dụng (Rarely); 25% không bao giờ sử dụng (Never).

3. Các khó khăn cụ thể và phân bổ thời gian (Câu hỏi 5, 6, 7 & 8)

  • Khó khăn gặp phải: 43,5% học sinh gặp trở ngại do từ ngữ mơ hồ (ambiguous words) dẫn đến không hiểu toàn bộ văn bản; 21,7% bối rối trước các từ gây nhầm lẫn (deceptive/confusing words); 17,4% gặp rào cản khi đọc to trước lớp do sợ bị bạn bè chê cười; 17,4% gặp khó khăn về phát âm.
  • Áp lực độ dài câu văn: 46,7% học sinh thường xuyên cảm thấy khó khăn và mất tự tin khi đọc câu dài; 40% thỉnh thoảng gặp khó khăn; chỉ 13,3% hoàn toàn không gặp trở ngại.
  • Độ đủ của thời lượng đọc: 72,7% học sinh khẳng định thời lượng dành cho tiết đọc là không đủ (insufficient); chỉ 27,3% đánh giá đủ thời gian. Nguyên nhân liên quan đến phân bổ chương trình quá dài, vấn đề quản lý trật tự lớp học và giáo viên vào muộn.
  • Thời gian hoàn thành bài kiểm tra đọc: 46,2% mất 15 phút để hoàn thành một bài đọc; 38,5% mất 20 phút; chỉ 15,4% hoàn thành trong thời gian ngắn hơn.
Nhóm khó khăn / Yếu tố khảo sát Tỷ lệ phản hồi (%)
Gặp trở ngại với từ ngữ mơ hồ, không hiểu toàn văn 43,5%
Bối rối trước các từ dễ gây nhầm lẫn (deceptive words) 21,7%
Trở ngại tâm lý khi đọc to trước lớp 17,4%
Khó khăn về phát âm từ ngữ 17,4%
Thường xuyên mất tự tin khi gặp câu văn dài 46,7%
Đánh giá thời lượng tiết đọc không đủ 72,7%

4. Chiến lược xử lý tình huống khi đọc (Câu hỏi 9, 10, 11 & 12)

  • Hành vi khi không hiểu văn bản: 53,8% học sinh cố gắng dịch sang tiếng mẹ đẻ (tiếng Việt); 30,8% sử dụng từ điển; 15,4% bỏ cuộc/dừng đọc (stop reading).
  • Tra cứu từ mới: 57,1% học sinh dùng từ điển tra tất cả các từ không biết; 42,9% trả lời không.
  • Đoán nghĩa dựa trên ngữ cảnh: 42,9% chỉ thỉnh thoảng (sometimes) sử dụng thông tin văn bản để đoán nghĩa từ mới; 35,7% không bao giờ (never) dùng ngữ cảnh để đoán nghĩa; chỉ 21,4% thường xuyên áp dụng.
  • Nắm bắt ý chính câu: 61,5% học sinh thừa nhận không cố gắng nắm ý chính của câu trước khi chuyển sang đọc câu tiếp theo; chỉ 38,5% có ý thức xác định ý chính.

5. Đánh giá vai trò của từ vựng và ngữ pháp (Câu hỏi 13, 14 & 15)

  • Mức độ thiết yếu: 47,4% đánh giá từ vựng và ngữ pháp là rất cần thiết (Essential); 36,8% đánh giá ít cần thiết hơn; 15,8% cho rằng không cần thiết.
  • Thành phần quan trọng nhất trong đọc hiểu: 40% chọn Vốn từ vựng (Vocabulary); 26,7% chọn Tóm tắt ý chính (Summarize the main idea); 20% chọn Kiến thức nền (Background knowledge); 13,3% chọn Ngữ pháp (Grammar).
  • Mức độ hiểu cấu trúc ngữ pháp: 39,1% học sinh chỉ thỉnh thoảng hiểu cấu trúc ngữ pháp bài đọc; 30,4% hiếm khi hiểu (Seldom); 21,7% thường xuyên hiểu; 8,8% rơi vào mức thấp nhất.
Thành phần quan trọng nhất trong đọc hiểu Tỷ lệ lựa chọn (%)
Vốn từ vựng (Vocabulary) 40,0%
Tóm tắt ý chính văn bản (Summarize the main idea) 26,7%
Kiến thức nền (Background knowledge) 20,0%
Cấu trúc ngữ pháp (Grammar) 13,3%

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính của nghiên cứu

  1. Khó khăn về mặt ngôn ngữ: Vấn đề nổi cộm nhất của học sinh lớp 10 là vốn từ vựng còn hạn chế và hiện tượng gặp các từ ngữ mơ hồ, đa nghĩa (43,5%), cấu trúc câu quá dài và phức tạp (46,7%). Đa số học sinh không nắm vững cấu trúc ngữ pháp của văn bản (chỉ 21,7% thường xuyên hiểu rõ).
  2. Hạn chế về phương pháp và chiến lược đọc: Đa số học sinh phụ thuộc nặng nề vào việc dịch từng từ sang tiếng Việt (53,8%) hoặc tra từ điển liên tục (57,1%), thay vì sử dụng ngữ cảnh để phỏng đoán ngữ nghĩa (35,7% không bao giờ đoán nghĩa dựa vào ngữ cảnh). Có tới 61,5% học sinh bỏ qua việc nhận diện ý chính của câu văn.
  3. Yếu tố thời gian và quản lý lớp học: 72,7% học sinh nhận thấy thời gian học đọc trên lớp không đủ do phân phối chương trình quá dài, tạo áp lực tâm lý và khiến 84,7% học sinh mất từ 15 đến 20 phút mới hoàn thành một đoạn đọc ngắn.

Đóng góp thực tiễn và giải pháp đề xuất

  • Khóa luận cung cấp bức tranh thực nghiệm rõ ràng về những điểm nghẽn trong hoạt động dạy và học đọc hiểu tại một trường quốc tế giảng dạy theo chuẩn giáo dục Hoa Kỳ (AERO/CCSS).
  • Củng cố kết luận từ các nghiên cứu quốc tế trước đó (Nakia Sultana, 2016; Diane Marie Kiley, 2015) rằng vốn từ vựng, kiến thức nền và việc hướng dẫn chiến lược tường minh đóng vai trò quyết định đến năng lực đọc hiểu của người học EFL.
  • Đề xuất việc giảng dạy tích hợp các kỹ thuật ghi chú (Note-taking), đánh dấu dòng đọc (Trace your place), quy trình đọc hiểu theo thể loại văn bản (Sơ đồ truyện cho văn bản tự sự; mô hình K-W-L và nhận diện cấu trúc cho văn bản thông tin), cùng phương pháp SQRW nhằm giúp học sinh chủ động nắm bắt văn bản thay vì dịch từng từ thụ động.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Giới hạn thời gian: Toàn bộ quá trình nghiên cứu và khảo sát thực tế diễn ra trong khoảng thời gian tương đối ngắn (từ ngày 28/02/2019 đến ngày 09/05/2019, kéo dài gần 3 tháng).
  • Phạm vi mẫu: Nghiên cứu chỉ khảo sát trên quy mô 115 học sinh lớp 10 thuộc ba lớp (10B2, 10B3, 10B4) tại một trường trung học cụ thể (Trường Trung học Quốc tế Á Châu).
  • Hướng mở: Cần mở rộng phạm vi nghiên cứu trên các khối lớp khác (lớp 11, 12) hoặc các trường trung học khác áp dụng chương trình quốc tế để kiểm chứng tính phổ quát của các chiến lược khắc phục khó khăn đọc hiểu.

Giá trị tham khảo

  • Đối với sinh viên và người nghiên cứu ngành Ngôn ngữ Anh / Sư phạm tiếng Anh: Tài liệu là mẫu hình tham khảo về cấu trúc một khóa luận tốt nghiệp thực nghiệm kết hợp định lượng và định tính, cung cấp hệ thống tổng quan tài liệu phong phú về kỹ năng đọc hiểu từ các tác giả uy tín (Leipzig, Goodman, Snow, Brown, Tierney, Ogle).
  • Đối với giáo viên giảng dạy tiếng Anh bậc THPT: Cung cấp dữ liệu thực tế về thói quen học tập của học sinh (xu hướng lạm dụng dịch thô sang tiếng mẹ đẻ, thiếu kỹ năng nhận diện ý chính), từ đó giúp giáo viên điều chỉnh giáo án, phân bổ thời lượng tiết học hợp lý và thiết kế các bài tập hướng dẫn chiến lược (Skimming, Scanning, K-W-L, Story Map).

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận này nghiên cứu trên nhóm đối tượng nào và quy mô mẫu là bao nhiêu? Nghiên cứu được thực hiện trên 115 học sinh 15 tuổi thuộc ba lớp 10 (10B2, 10B3, 10B4) đang theo học chương trình tiếng Anh quốc tế tại Trường Trung học Quốc tế Á Châu (Asian International High School). Trong đó, có 20 học sinh được chọn tham gia phỏng vấn sâu.

2. Trở ngại lớn nhất của học sinh lớp 10 khi làm bài đọc hiểu tiếng Anh là gì? Trở ngại lớn nhất được ghi nhận là sự thiếu hụt phương pháp/chiến lược đọc hiểu và vốn từ vựng. Cụ thể, 43,5% học sinh gặp khó khăn với các từ mơ hồ không hiểu trọn vẹn văn bản; 46,7% thường xuyên mất tự tin trước các câu văn dài; và 61,5% không nắm được ý chính của câu khi đọc.

3. Đa số học sinh có thói quen xử lý như thế nào khi gặp từ mới hoặc đoạn văn không hiểu? Theo khảo sát ở Câu hỏi 9 và 10, phần lớn học sinh có thói quen dịch sang tiếng mẹ đẻ (tiếng Việt) chiếm 53,8%, 30,8% sử dụng từ điển ngay lập tức, và 15,4% chọn cách dừng đọc. Có 57,1% học sinh tra cứu tất cả các từ không biết và 35,7% không bao giờ vận dụng ngữ cảnh để phỏng đoán ý nghĩa.

4. Chương trình tiếng Anh tại trường khảo sát được thiết kế theo những tiêu chuẩn nào? Chương trình tiếng Anh quốc tế của Trường Trung học Quốc tế Á Châu được thiết kế dựa trên tiêu chuẩn AERO (American Education Reaches Out) và chuẩn Common Core State Standards (CCSS) của Hoa Kỳ, dưới sự thẩm định và đánh giá của Hội đồng Khoa học nhà trường.

5. Tác giả đã tổng hợp những mô hình chiến lược đọc hiểu cụ thể nào trong cơ sở lý thuyết? Tác giả đã tổng hợp các mô hình: kỹ thuật SQ3R/SQRW (Survey, Question, Read, Write), kỹ thuật K-W-L (Know, Want to know, Learned), sơ đồ phân tích truyện (Story Maps cho văn bản tự sự), phân tích 5 cấu trúc văn bản thông tin (Cause-Effect, Problem-Solution, Compare-Contrast, Description, Time order), cùng các kỹ năng Skimming và Scanning.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lưu Khánh Quyên đã phân tích toàn diện thực trạng và các khó khăn trong kỹ năng đọc hiểu tiếng Anh của 115 học sinh lớp 10 tại Trường Trung học Quốc tế Á Châu. Kết quả nghiên cứu khẳng định nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ việc thiếu chiến lược đọc tường minh, áp lực từ vựng, câu dài phức tạp và thói quen dịch từng từ sang tiếng mẹ đẻ. Khóa luận là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cho sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ Anh cũng như giáo viên giảng dạy kỹ năng đọc hiểu bậc trung học phổ thông.