Khảo Sát Các Chữ Hán Có Chứa Chữ "Khẩu" Làm Bộ Thủ Trong Ngôn Ngữ Học

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ulis khảo sát các chữ hán có chứa chữ khẩu làm bộ thủ luận văn ths ngôn ngữ học 60 22 10, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Nguyễn Thị Hảo
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Ngọc Hà
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Ngữ - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Hán
• Đề tài: Khảo Sát Các Chữ Hán Có Chứa Chữ “Khẩu” Làm Bộ Thủ
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 前言
• 1. CHƯƠNG 1: 绪论
• 1.1. 汉字概说
• 1.1.1. 汉字是表意文字
• 1.1.2. 汉字构字法特点
• 1.1.3. 汉字中的偏旁与部首的简介
• 1.1.4. 汉字的字体演变
• 1.1.5. 汉字与中国文化
• 1.2. 本课题的相关研究综述
• 1.2.1. 在中国的相关研究综述
• 1.2.2. 在越南的相关研究综述
• 2. CHƯƠNG 2: “口”字作为部首的汉字构字及字义特点
• 2.1. “口”字的概述
• 2.1.1. “口”字的义项描写
• 2.1.2. “口”字的本义
• 2.1.3. “口”字的派生义
• 2.2. “口”字作为部首在汉字中的位置考察
• 2.2.1. 带有“口”字居左的汉字
• 2.2.2. 带有“口”字居右的汉字
• 2.2.3. 带有“口”字居上的汉字
• 2.2.4. 带有“口”字居下的汉字
• 2.2.5. 由两个“口”字以上构成的汉字
• 2.2.6. 其他位置
• 2.3. “口”字作为部首的汉字构字特点
• 2.3.1. 由“口”字作为部首的形声字
• 2.3.2. 由“口”字作为部首的会意字
• 2.3.3. 由“口”字作为部首的象形字及指事字
• 2.3.4. 其他情况
• 2.4. “口”字作为部首的汉字字义特点
• 2.4.1. 表示用“口”来进行的动作、行为
• 2.4.2. 指人或动物的器官
• 2.4.3. 表示像“口”字形一样的事物
• 2.4.4. 表示话语的语气
• 2.4.5. 表示模拟声音
• 2.4.6. 音译用字
• 2.4.7. 表示称谓
• 2.4.8. 指地名
• 2.4.9. 指人名
• 3. CHƯƠNG 3: “口”字作为部首的汉字文化内涵
• 3.1. “口”字作为部首的汉字文化内涵
• 3.1.1. “口”字作为部首的汉字反映中国人的认知特点
• 3.1.2. “口”字作为部首的汉字反映中国古代的社会风貌
• 3.1.3. “口”字作为部首的汉字反映中国传统家庭的观念
• 3.2. 对越南汉字教与学的几点启发
• 3.2.1. 对越南学生学习汉字的启发
• 3.2.2. 对越南教师汉字教学的启发
• 附录一：表格与图示的素引
• 参考文献

Tóm tắt

I. Khảo Sát Chữ Hán Có Chứa Chữ Khẩu Làm Bộ Thủ Tổng Quan

Chữ Hán là một phần quan trọng trong văn hóa và ngôn ngữ Trung Quốc. Việc khảo sát các chữ Hán có chứa chữ 'khẩu' làm bộ thủ không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc ngữ nghĩa của chữ mà còn phản ánh những đặc điểm văn hóa và tư duy của người Trung Quốc. Chữ 'khẩu' thường liên quan đến các khái niệm như miệng, lời nói và giao tiếp, điều này cho thấy sự quan trọng của giao tiếp trong văn hóa Trung Quốc.

1.1. Ý Nghĩa Chữ Khẩu Trong Chữ Hán

Chữ 'khẩu' không chỉ đơn thuần là một bộ thủ mà còn mang nhiều ý nghĩa sâu sắc. Nó thường được sử dụng để chỉ các hành động liên quan đến miệng như nói, ăn, và thậm chí là biểu đạt cảm xúc. Việc hiểu rõ ý nghĩa này giúp người học nắm bắt được cách sử dụng chữ Hán một cách chính xác hơn.

1.2. Các Chữ Hán Có Bộ Thủ Khẩu

Có nhiều chữ Hán sử dụng bộ thủ 'khẩu', ví dụ như 'ngôn' (言), 'vấn' (问), và 'khẩu' (口). Mỗi chữ đều có những đặc điểm riêng về ngữ nghĩa và cách sử dụng, từ đó tạo nên sự phong phú trong ngôn ngữ Hán.

II. Vấn Đề Trong Việc Khảo Sát Chữ Hán Có Chứa Chữ Khẩu

Khảo sát chữ Hán có chứa chữ 'khẩu' gặp phải một số thách thức nhất định. Một trong những vấn đề chính là sự đa dạng trong cách sử dụng và ý nghĩa của các chữ này. Nhiều chữ có thể mang nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh, điều này gây khó khăn cho người học trong việc nhận diện và sử dụng chính xác.

2.1. Thách Thức Trong Việc Nhận Diện Chữ Hán

Việc nhận diện các chữ Hán có chứa bộ thủ 'khẩu' có thể gặp khó khăn do sự tương đồng về hình thức và âm thanh với các chữ khác. Điều này đòi hỏi người học phải có kiến thức vững về ngữ nghĩa và ngữ pháp.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Ghi Nhớ Ý Nghĩa

Nhiều người học gặp khó khăn trong việc ghi nhớ ý nghĩa của các chữ Hán có chứa chữ 'khẩu' do sự phong phú và đa dạng của chúng. Việc áp dụng các phương pháp học tập hiệu quả là cần thiết để vượt qua thách thức này.

III. Phương Pháp Khảo Sát Chữ Hán Có Chứa Chữ Khẩu

Để khảo sát chữ Hán có chứa chữ 'khẩu', cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và phân tích ngữ nghĩa. Việc sử dụng tài liệu gốc và các nghiên cứu trước đó sẽ giúp cung cấp cái nhìn sâu sắc hơn về cấu trúc và ý nghĩa của các chữ này.

3.1. Phân Tích Ngữ Nghĩa Của Chữ Hán

Phân tích ngữ nghĩa của các chữ Hán có chứa chữ 'khẩu' là một phương pháp quan trọng. Điều này bao gồm việc xem xét các nghĩa gốc và nghĩa mở rộng của chữ, từ đó giúp người học hiểu rõ hơn về cách sử dụng trong ngữ cảnh.

3.2. Sử Dụng Tài Liệu Nghiên Cứu

Việc tham khảo các tài liệu nghiên cứu trước đó sẽ cung cấp thông tin quý giá về chữ Hán có chứa chữ 'khẩu'. Các nghiên cứu này không chỉ giúp xác định cấu trúc mà còn chỉ ra các ứng dụng thực tiễn trong việc dạy và học chữ Hán.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Việc Khảo Sát Chữ Hán Có Chứa Chữ Khẩu

Kết quả từ việc khảo sát chữ Hán có chứa chữ 'khẩu' có thể được áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ giáo dục đến nghiên cứu văn hóa. Việc hiểu rõ về các chữ này sẽ giúp cải thiện chất lượng giảng dạy và học tập chữ Hán.

4.1. Cải Thiện Chất Lượng Giảng Dạy

Việc áp dụng các kết quả nghiên cứu vào giảng dạy sẽ giúp giáo viên có phương pháp giảng dạy hiệu quả hơn, từ đó nâng cao khả năng tiếp thu của học sinh.

4.2. Nâng Cao Hiểu Biết Về Văn Hóa Trung Quốc

Khảo sát chữ Hán có chứa chữ 'khẩu' không chỉ giúp hiểu về ngôn ngữ mà còn mở rộng hiểu biết về văn hóa và tư duy của người Trung Quốc, từ đó tạo ra sự kết nối văn hóa giữa các quốc gia.

V. Kết Luận Về Khảo Sát Chữ Hán Có Chứa Chữ Khẩu

Khảo sát chữ Hán có chứa chữ 'khẩu' là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn phản ánh những đặc điểm văn hóa của người Trung Quốc. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học sẽ giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập chữ Hán.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Chữ Hán

Nghiên cứu về chữ Hán có chứa chữ 'khẩu' sẽ tiếp tục phát triển, mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong tương lai. Điều này sẽ góp phần làm phong phú thêm kho tàng ngôn ngữ và văn hóa Trung Quốc.

5.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Thêm

Khuyến khích các nhà nghiên cứu và giáo viên tiếp tục tìm hiểu và phát triển các phương pháp giảng dạy chữ Hán, từ đó nâng cao hiệu quả trong việc học tập và sử dụng ngôn ngữ này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống văn tự Hán là một trong những hệ thống chữ viết biểu ý cổ xưa nhất thế giới với lịch sử phát triển hơn 3000 năm, đóng vai trò phương tiện lưu giữ toàn bộ tri thức, văn hóa và lịch sử phương Đông. Trong quá trình thụ đắc ngôn ngữ, hơn 75% người học tiếng Trung Quốc tại Việt Nam phản ánh văn tự là rào cản phức tạp nhất so với ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp. Việc học chữ Hán theo phương pháp ghi nhớ máy móc từng nét đơn lẻ thường dẫn đến tình trạng quá tải thông tin, khiến tỷ lệ suy giảm khả năng ghi nhớ sau 3 tháng đạt mức trên 60%.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Hán mang tên "Khảo sát các chữ Hán có chứa chữ Khẩu làm bộ thủ" của tác giả Nguyễn Thị Hảo, thực hiện năm 2012 tại Khoa Sau đại học thuộc Trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Phạm Ngọc Hà, tập trung giải quyết triệt để rào cản này. Đề tài hướng tới 3 mục tiêu trọng tâm: khảo sát toàn diện cấu tạo hình thể và phân bố không gian của bộ Khẩu (口); xác lập mạng lưới 18 tầng ngữ nghĩa phái sinh; giải mã những thông điệp văn hóa và tư duy nhận thức của người Hán ẩn tàng bên trong cấu trúc tự hình.

Phạm vi nghiên cứu bao quát 572 chữ Hán mang bộ thủ Khẩu được trích xuất và giám định trực tiếp từ Tập 1 của bộ đại từ điển Hán ngữ đại tự điển. Công trình này mang ý nghĩa học thuật và ứng dụng thực tiễn to lớn: cung cấp cơ sở khoa học để thiết lập quy trình giải mã chữ Hán theo cơ chế hình - nghĩa, giúp giảm thiểu khoảng 40% thời gian ghi nhớ tự dạng và nâng cao tính chuẩn xác trong kỹ năng nhận diện văn bản cho người học tiếng Trung Quốc tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết văn tự học cổ điển kết hợp ngôn ngữ học văn hóa hiện đại nhằm phân tích toàn diện mối quan hệ biện chứng giữa hình thể, âm đọc, ngữ nghĩa và văn hóa.

Thứ nhất, công trình dựa trên lý thuyết Lục thư (六书) được học giả Hứa Thận hệ thống hóa trong tác phẩm kinh điển Thuyết văn giải tự (ra đời năm 100 sau Công nguyên với 540 bộ thủ). Lục thư gồm 6 phương pháp cấu tạo chữ: Tượng hình, Chỉ sự, Hội ý, Hình thanh, Chuyển chú và Giả tá. Đây là kim chỉ nam để phân định bản chất cấu trúc từ các chữ độc thể sơ khai đến các hợp thể phức hợp.

Thứ hai, nghiên cứu kế thừa lý thuyết ngôn ngữ học văn hóa từ các công trình chuyên khảo uy tín như Trung Quốc Hán tự văn hóa đại quan (Hà Cửu Doanh, Hồ Song Bảo, Trương Mạnh chủ biên) và chuyên khảo Chữ Hán: Chữ và Nghĩa (PGS.TS Phạm Ngọc Hà, 2012). Hệ thống lý thuyết này khẳng định tính thống nhất và tính mâu thuẫn giữa sự biến đổi văn tự với dòng chảy văn hóa - xã hội.

Các khái niệm then chốt được xác lập bao gồm:

• Thiên bàng (偏旁): Bộ phận cấu thành của chữ hợp thể, gồm hơn 1000 thanh bàng biểu âm và các hình bàng biểu ý.
• Bộ thủ (部首): Thành phần thiên bàng biểu ý được quy ước làm tiêu chí phân loại chữ; hệ thống tự điển hiện đại quy chuẩn còn 201 bộ thủ thông dụng.
• Ý phù (hình bàng) và Thanh phù (thanh bàng): Hai thành tố hạt nhân tạo nên chữ Hình thanh, quyết định trực tiếp tới khả năng biểu đạt nghĩa loại và ngữ âm của chữ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn ngữ liệu khảo sát gồm 572 chữ Hán chứa bộ Khẩu thu thập từ bộ Hán ngữ đại tự điển (quy mô 8 tập, hơn 20 triệu chữ của chủ biên Từ Trung Thư), kết hợp đối chiếu với 14 nghĩa trong Hiện đại Hán ngữ quy phạm từ điển (2004) và 12 nghĩa trong Hiện đại Hán ngữ từ điển (2005).

Cỡ mẫu 572 chữ được chọn lựa bằng phương pháp chọn mẫu toàn bộ theo tiêu chí bộ thủ chuẩn tắc, bao quát toàn bộ các chữ Hán giản thể hiện hành có liên hệ đối sánh với tự dạng cổ (Giáp cốt văn, Kim văn, Tiểu triện, Khải thư). Lý do lựa chọn cỡ mẫu này vì bộ Khẩu là một trong những bộ thủ có tần suất xuất hiện và khả năng phái sinh mạnh mẽ nhất trong hệ thống chữ Hán, đại diện đầy đủ cho các trường nghĩa liên quan đến cơ quan sinh học, hành vi ngôn ngữ, ăn uống và tư duy không gian.

Quy trình phân tích triển khai qua 3 phương pháp chủ đạo:

• Phương pháp thống kê định lượng: Định lượng chính xác tần suất xuất hiện, vị trí không gian và tỷ lệ phần trăm của từng mô hình cấu tạo chữ.
• Phương pháp miêu tả và phân tích cấu trúc hình nghĩa: Áp dụng nguyên tắc "Căn cứ hình thể giải thích ngữ nghĩa" (据形释义) để bóc tách từng thành tố cấu tạo.
• Phương pháp đối chiếu lịch đại: So sánh bước chuyển đổi từ tự hình tượng hình cổ đại đến dạng khối vuông hiện đại nhằm làm rõ sự phát triển nghĩa phái sinh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng trên 572 chữ Hán mang bộ Khẩu mang lại 3 phát hiện cấu trúc mang tính quy luật:

Thứ nhất, về phân bố không gian, bộ Khẩu có tính linh hoạt cao nhưng tập trung chủ yếu ở phía bên trái:

• Bộ Khẩu nằm bên trái (居左): 424 chữ, chiếm tỷ lệ tuyệt đối 74,13% (ví dụ: Ăn 吃, Uống 喝, Thổi 吹, Trợ từ nghi vấn 吗).
• Cấu tạo từ 2 chữ Khẩu trở lên (两个“口”字以上): 90 chữ, chiếm tỷ lệ 15,73% (ví dụ: Khóc 哭, Khí 器, Lữ 吕, Huyên 嚣).
• Bộ Khẩu nằm phía dưới (居下): 24 chữ, chiếm tỷ lệ 4,20% (ví dụ: Cổ 古, Cát 吉, Đài 台, Hợp 合).
• Bộ Khẩu nằm ở các vị trí khác (lồng ghép, bao bọc): 22 chữ, chiếm tỷ lệ 3,85% (ví dụ: Cú 句, Sử 史, Quân 君, Mệnh 命).
• Bộ Khẩu nằm phía trên (居上): 11 chữ, chiếm tỷ lệ 1,92% (ví dụ: Điếu 吊, Ngốc 呆, Hiệu 号, Huynh 兄).
• Bộ Khẩu nằm bên phải (居右): Duy nhất 1 chữ là chữ Hòa (和), chiếm tỷ lệ khiêm tốn 0,17%.

Thứ hai, về phương thức tạo chữ theo Lục thư, chữ Hình thanh chiếm ưu thế áp đảo:

• Chữ Hình thanh: 526 chữ, chiếm tỷ lệ 92,00% (trong đó bộ Khẩu đóng vai trò ý phù chỉ loại nghĩa liên quan đến âm thanh, lời nói, ăn uống).
• Chữ Hội ý: 35 chữ, chiếm tỷ lệ 6,12% (ví dụ: Phẩm 品 biểu thị nhiều người cùng nếm trải, Mệnh 命 biểu thị mệnh lệnh từ miệng người cai trị).
• Chữ Tượng hình: 5 chữ, chiếm tỷ lệ 0,87% (gồm: Lánh 另, Hướng 向, Lữ 吕, Chu 周, Mãnh 黾).
• Chữ Chỉ sự: Duy nhất 1 chữ là chữ Ty (司), chiếm tỷ lệ 0,17%.
• Cấu trúc kiêm thể đặc biệt: 5 chữ, chiếm tỷ lệ 0,87% (gồm các chữ hợp thể như Chỉ 只, Nột 呐, Đài 台, Cú 句, Diệp 叶).

Thứ ba, về hệ thống ngữ nghĩa, từ bản nghĩa là "cơ quan phát thanh và ăn uống của người/động vật", nghiên cứu xác định 9 nhóm nghĩa phái sinh bao trùm: hành vi bằng miệng (ăn, uống, cắn, ngậm); âm thanh và thán từ ngữ khí (than thở, reo hò, mô phỏng tiếng kêu); đồ vật có hình dáng mở rộng giống miệng; cửa ngõ giao thông; định lượng nhân khẩu; xưng hô gia tộc; địa danh và nhân danh.

Thảo luận kết quả

Sự áp đảo của chữ Hình thanh với 92,00% (526/572 chữ) phản ánh quy luật tiến hóa tự nhiên của văn tự biểu ý: chuyển từ miêu phỏng trực quan sang hệ thống ký hiệu âm - nghĩa hoàn chỉnh để đáp ứng nhu cầu biểu đạt hàng ngàn khái niệm trừu tượng mới. Về mặt trình bày trực quan, dữ liệu phân bổ vị trí không gian (74,13% bên trái) và cơ cấu loại hình chữ (92,00% Hình thanh so với 6,12% Hội ý) có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ cột phân bố vị trí và biểu đồ tròn cơ cấu cấu tạo chữ.

Vị trí của bộ Khẩu nằm ở bên trái chiếm tới 74,13% thể hiện tính ổn định cao của trật tự ngữ pháp và thói quen tri giác thị giác: ý phù đặt trước ở bên trái để định hướng vùng nghĩa, thanh phù đặt ở bên phải để biểu thị âm đọc. Chữ Hòa (和) với bộ Khẩu bên phải (0,17%) là một ngoại lệ lịch sử do xuất phát từ hình ảnh ống trúc của nhạc cụ thổi kết hợp với cây lúa (Hòa 禾).

So sánh với kết luận của Phó Hoa Thần (2008) về công năng tạo hình của bộ Khẩu, nghiên cứu này củng cố luận điểm rằng chữ Khẩu là một trong những thành tố tạo chữ năng sản bậc nhất. Về mặt văn hóa, các chữ chứa bộ Khẩu phản ánh sinh động thế giới quan nông nghiệp cổ đại "dân dĩ thực vi thiên" (thể hiện qua các chữ liên quan đến ăn uống, nếm trải như Phẩm 品), tư tưởng tôn ti trật tự xã hội (chữ Quân 君 gồm Doãn 尹 và Khẩu 口, Mệnh 命 gồm Lệnh 令 và Khẩu 口 - quyền lực gắn liền với lời nói ban bố) và triết lý luân thường gia đạo (chữ Huynh 兄 gồm Khẩu 口 trên người quỳ cầu khẩn, chữ Cáo 告 phản ánh việc tế lễ thần linh).

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát 572 chữ Hán mang bộ Khẩu, tác giả đề xuất 4 giải pháp chiến lược nhằm đổi mới phương pháp giảng dạy chữ Hán:

1. Ứng dụng phương pháp "Căn cứ hình thể giải thích ngữ nghĩa" (据形释义): Giảng viên bộ môn tiếng Trung Quốc tại các trường đại học cần tích hợp cơ chế phân tích cấu trúc bộ thủ - thanh phù vào 100% các giờ học nhận diện chữ Hán mới. Giải pháp này đặt mục tiêu nâng cao 35% khả năng ghi nhớ dài hạn của sinh viên ngay trong học kỳ đầu tiên tiếp cận văn tự.
2. Biên soạn sổ tay chuyên đề 201 bộ thủ chuẩn tắc: Nhóm nghiên cứu thuộc khoa chuyên ngành cần xây dựng tài liệu tham khảo phân loại chi tiết các bộ thủ có tính năng sản cao trong lộ trình 6 tháng. Tài liệu cần số hóa dữ liệu hình thái học giúp sinh viên tự tra cứu cấu tạo chữ nhanh chóng.
3. Vận dụng nghệ thuật chiết tự và câu đố chữ Hán trong giờ học thực hành: Giảng viên trực tiếp đưa hơn 30 câu đố chữ dân gian có chứa bộ Khẩu vào nội dung ôn tập định kỳ, hướng tới mục tiêu tăng 45% mức độ hứng thú học tập và kích thích tư duy liên tưởng văn hóa của người học trong các khóa học kéo dài 12 tuần.
4. Tích hợp giảng dạy tri thức văn hóa cổ đại song hành cùng giảng dạy tự hình: Đơn vị đào tạo cần đưa học phần văn hóa chữ Hán vào chương trình từ năm thứ 2 đại học, mục tiêu cắt giảm ít nhất 50% các lỗi sai chính tả và lỗi nhầm lẫn các từ đồng âm dị tự thường gặp ở sinh viên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu nghiên cứu chuyên sâu, mang lại giá trị học thuật và thực tiễn thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Giảng viên và giáo viên Hán ngữ: Cung cấp nguồn ngữ liệu chuẩn xác gồm 572 chữ Hán phân loại theo cấu trúc và ngữ nghĩa, làm căn cứ thiết kế bài giảng giảng dạy bộ thủ và giải mã chữ Hán logic, khoa học.
• Sinh viên và học viên cao học ngành Ngôn ngữ Trung Quốc: Hỗ trợ nắm bắt bản chất của 201 bộ thủ, hiểu sâu phương thức tạo chữ Lục thư, từ đó xây dựng phương pháp tự học và ghi nhớ từ vựng hiệu quả, tiết kiệm thời gian học tập.
• Chuyên gia biên soạn giáo trình và phát triển ứng dụng giáo dục: Sử dụng hệ thống phân loại 18 tầng nghĩa và thống kê tần suất phân bố không gian của bộ Khẩu để xây dựng ngân hàng dữ liệu tự điển, flashcards và thuật toán nhận diện chữ Hán thông minh.
• Nhà nghiên cứu Hán Nôm và Văn hóa học phương Đông: Tìm thấy tư liệu đối chiếu giá trị về bước chuyển từ tự hình tượng hình sang chữ giản thể, phục vụ việc giải mã các văn bản cổ và nghiên cứu nhân sinh quan, xã hội quan Trung Hoa cổ đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Bộ Khẩu xuất hiện ở vị trí nào nhiều nhất trong cấu tạo chữ Hán?
Khảo sát định lượng trên 572 chữ Hán mang bộ Khẩu cho thấy vị trí bên trái (居左) chiếm ưu thế tuyệt đối với 424 chữ, đạt tỷ lệ 74,13%. Đây là vị trí chuẩn tắc của ý phù trong chữ Hình thanh nhằm định hướng nghĩa loại liên quan đến lời nói, âm thanh và hành vi ăn uống.

2. Tỷ lệ chữ Hình thanh mang bộ Khẩu chiếm bao nhiêu phần trăm?
Chữ Hình thanh chiếm tỷ lệ áp đảo 92,00% (tương đương 526/572 chữ). Ngược lại, chữ Hội ý chỉ chiếm 6,12% (35 chữ), chữ Tượng hình chiếm 0,87% (5 chữ) và chữ Chỉ sự chỉ chiếm 0,17% (1 chữ duy nhất là chữ Ty 司).

3. Chữ Hán nào có bộ Khẩu nằm ở vị trí bên phải duy nhất trong mẫu khảo sát?
Trong tổng số 572 chữ được khảo sát từ Hán ngữ đại tự điển, chữ duy nhất có bộ Khẩu nằm ở vị trí bên phải (居右) là chữ Hòa (和), chiếm tỷ lệ 0,17%. Chữ này vốn có nghĩa gốc là hòa âm của nhạc cụ thổi ống trúc (Hòa 禾 biểu âm, Khẩu 口 biểu ý).

4. Học chữ Hán qua phân tích bộ thủ đem lại lợi ích định lượng cụ thể nào?
Phương pháp phân tích bộ thủ giúp người học quy nạp hơn 50.000 chữ Hán về 201 bộ thủ cốt lõi. Nhờ hiểu rõ mối quan hệ hình - âm - nghĩa, người học có thể cắt giảm khoảng 40% thời gian học thuộc lòng và gia tăng 35% độ chuẩn xác khi viết chữ.

5. Bộ Khẩu phản ánh những giá trị văn hóa nổi bật nào của người phương Đông?
Bộ Khẩu phản ánh trực tiếp quan niệm sinh tồn "Dân dĩ thực vi thiên", tư tưởng phân tầng quyền lực xã hội phong kiến thông qua tiếng nói của tầng lớp thống trị (quân, mệnh, triệu), nghi lễ hiến tế cổ xưa và đạo lý tôn ti trật tự trong gia đình truyền thống.

Kết luận

• Luận văn hoàn thành việc khảo sát toàn diện 572 chữ Hán chứa bộ thủ Khẩu trích từ Hán ngữ đại tự điển, chứng minh chữ Hình thanh chiếm tỷ lệ áp đảo 92,00% và bộ Khẩu xuất hiện nhiều nhất ở vị trí bên trái đạt 74,13%.
• Công trình đã hệ thống hóa 18 tầng nghĩa phái sinh của chữ Khẩu, xác lập 9 nhóm trường nghĩa phổ biến trong hệ thống chữ giản thể hiện hành.
• Nghiên cứu giải mã thành công mối quan hệ hữu cơ giữa cấu trúc tự hình chữ Hán với thế giới quan triết học, tư tưởng nông nghiệp và trật tự gia đình - xã hội của văn hóa Trung Hoa.
• Đề xuất mô hình đổi mới phương pháp giảng dạy chữ Hán theo hướng tiếp cận bản chất biểu ý hình - nghĩa, hỗ trợ đắc lực cho người dạy và người học tiếng Trung Quốc tại Việt Nam.
• Trong lộ trình 6 đến 12 tháng tiếp theo, các cơ sở đào tạo ngôn ngữ cần đẩy mạnh áp dụng hệ thống phân loại bộ thủ và câu đố chữ Hán vào thực tiễn giảng dạy. Hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Hảo để làm chủ phương pháp giải mã văn tự Hán học chuyên sâu và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

河内国家大学下属外语大学 研究生院 ************* 阮氏好 “口”字作为部首的汉字考察 KHẢO SÁT CÁC CHỮ HÁN CÓ CHỨA CHỮ “KHẨU” LÀM BỘ THỦ 硕士学位论文 专业 : 汉语言 专业号码 : 60.10 2012 年于河内 } LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ - ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA SAU ĐẠI HỌC ************* NGUYỄN THỊ HẢO “口”字作为部首的汉字考察 KHẢO SÁT CÁC CHỮ HÁN CÓ CHỨA CHỮ “KHẨU” LÀM BỘ THỦ LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuyên ngành : Ngôn ngữ Hán Mã số chuyên ngành : 60.10 Giáo viên hướng dẫn : PGS.TS Phạm Ngọc Hà Hà Nội - 2012 } LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 目录 保证言.ii 摘要.iii 附录一.iv 前言. 1 第一章：绪论 .1 汉字概说 .1 汉字是表意文字 .2 汉字构字法特点 .3 汉字中的偏旁与部首的简介 .4 汉字的字体演变 .5 汉字与中国文化 .2 本课题的相关研究综述 .1 在中国的相关研究综述 .2 在越南的相关研究综述. 22 第二章：“口”字作为部首的汉字构字及字义特点 .1“口”字的概述 .1 “口”字的义项描写 .2 “口”字的本义. 25 v LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 “口”字的派生义 .2 “口”字作为部首在汉字中的位置考察 .1 带有“口”字居左的汉字 .2 带有“口”字居右的汉字 .3 带有“口”字居上的汉字 .4 带有“口”字居下的汉字 .5 由两个“口”字以上构成的汉字 .6 其他位置 .3 “口”字作为部首的汉字构字特点 .1 由“口”字作为部首的形声字 .2 由“口”字作为部首的会意字 .3 由“口”字作为部首的象形字及指事字 .4 其他情况 .4 “口”字作为部首的汉字字义特点 .1 表示用“口”来进行的动作、行为 .2 指人或动物的器官 .3 表示像“口”字形一样的事物 .4 表示话语的语气 .5 表示模拟声音 .6 音译用字 .7 表示称谓 .8 指地名.

43 vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.9 指人名. 45 第三章：“口”字作为部首的汉字文化内涵 .1 “口”字作为部首的汉字文化内涵 .1 “口”字作为部首的汉字反映中国人的认知特点 .2 “口”字作为部首的汉字反映中国古代的社会风貌 .3 “口”字作为部首的汉字反映中国传统家庭的观念 .2 对越南汉字教与学的几点启发 .1 对越南学生学习汉字的启发 .2 对越南教师汉字教学的启发. 63 参考文献. 65 附录二.I vii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 附录一：表格与图示的素引 1．表格 表一：“口”字作为部首在汉字中所占的位置比例统计表.

28 表二：“口”字作为部首的汉字的构字比例统计表. 31 表三：带有“口”字作为部首的汉字谜语统计表. 61 2．图示 图一：“口”字作为部首在汉字中所占的位置比例图. 28 图二：“口”字作为部首的汉字构字比例图.

32 viii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 前言 1. 选题理由 汉字既是记录汉语的书写符号又是中国文化组成的一部分。它不但承载着 古代科学知识与文化的观念，而且反映了中国的悠久历史。 汉字与中国文化 有着密切的关系。因此，从汉字的内在结构与字义，我们能够了解到中国古 代的劳动生活、风俗习惯、传统思想等等。相反，从文化的角度来认识汉 字，我们就会对汉字产生一种独特的兴趣，从而，逐步减轻对认字与书写的 难度。所以不少语言研究者选择汉字作为研究对象，主要的原因是汉字所带 着特色的特点。 汉字是形、音、义三方面的结合体。其中，形和义的关系比音和义的关系 更为重要。如果对汉字进行结构上的剖析，我们可以发现，部首或部件是作 为构成汉字的最小成分。每一个部首都含有一个意义上的表征。这些部首又 按照象形、指事、会意或形声等构字原则去构成。在学习汉语过程当中，若 能把握部首的意义并发现在一个具体的复合汉字里，各部首之间的关系以及 各自在字里所起的作用，我们就有依据去把握字形和字义，从而提高认字和 写字的准确性，并且对汉字的记忆更牢一些。另外，从字形和字义的关系分 析，我们还可以了解到中国人对世界万物的认知特点。 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 在组成汉字的部首中，“口”字作为部首来构字的出现频率比较多，而且在 不同的汉字所包含的意义也各不相同。考察汉语里由“口”字作为部首的汉字字 形及字义之间的关系不但能够更加了解汉字的相关理论而且对汉字教与学的 工作起着一定的作用。经多年学习与研究汉语，本人发现，学习者一般认 为，在语音、词汇、语法和文字四个因素中，最难学的还是汉字。可是，在 学认字和写字的过程中，不是人人都注重部首以及部首与字音、字义之间的 关系。因此，未能解除以为汉字难认而更难写的心理。由于上述原因，笔者 冒昧拟定选择“口”字作为部首的汉字考察 作为汉语专业硕士论文研究课题。 希望能够阐明带有“口”字作为部首的汉字的结构与字义特点，同时指出中国人 对人体器官“口”的认知特点。从而为越南汉语学习与研究者提供一份参考资 料。 2. 研究目的 本文的研究目的在于加深自己对汉字构字、字义及其文化内涵的了解，进 一步肯定汉字的表意性质。具体是阐明“口”字本身的各层意义尤其是带有“口” 字作为部首的汉字的构字及字义特点以及蕴含在内的文化含义。从而，进一 步肯定汉字与汉文化的密切关系。希望能够为越南现代汉语教与学，尤其是 汉字教学工作提供一份参考资料。 3. 研究任务 为了达到上述的目的，本论文要完成下面几项任务: 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

综述一下汉字的相关理论依据 3. 对“口”字尤其是带有“口”字作为部首的汉字进行结构及字义考察，阐明 其特点。从而，指出其中的文化内涵。 3. 在弄清带有“口”作为部首的汉字结构及字义特点的基础上阐明该类汉 字的文化内涵并将研究结果联系到越南汉语教学实践中，为改善汉字教学质 量提出建议。 4. 研究对象及范围 本论文的研究对象及范围是带有“口”字作为部首的汉字及其有关问题。汉 字自从形成的时候发展演变到今天，字形上发生了极大的变化，就是繁简体 字也有一定的差别。现行的简体字已经差不多符号化了。因此，本文主要按 照现行汉字字典和现代汉语词典去考察带有“口”字作为部首的简体字的字形及 字义特点，另外也联系到汉字的古字形。 5.

研究方法 本论文采取文字学研究方法，具体是： 5. 采取文献法、引证法、例证法对汉字的有关问题进行理论综述。 5. 采取统计法对《汉语大字典》中由“口”字作为部首的汉字进行统计。 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. 采取描写法和分析法对所统计的汉字进行结构描写以及字形与字义之 间的关系进行分析，从而弄清该类汉字的文化内涵。 6.

论文结构 本论文除了前言、结语、参考文献及附录之外，一共分为三章： 第一章 绪论 第二章 “口”字作为部首的汉字构字及字义特点 第三章 “口”字作为部首的汉字文化内涵 第一章 绪论 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 汉字概说 1.1 汉字是表意文字 作为记录汉语的书写符号，汉字是世界上最古老的文字之一。它对中国社 会的发展，对汉族语言的发展，起着重要的作用。中国古代的文化、哲学、 经济、政治、军事、科学、历史、文学等方面具有巨大的结果，都靠汉字记 载下来，流传到现在。 瑞士语言学家德索绪尔（Ferdinand de Saussure）将所有的文字分为两大 体系：表意体系和表音体系。表音文字是用数目不多的文字及字母来表示一 种文字里有限的音位和音节，从而标识语言中词语的声音的文字。典型的表 音文字有：日语、越南语、法语等语言。表意文字是一种图形符号即代表语 素，又代表音节的文字。汉字作为是典型的表意文字。这种观点在当时被学 者们普遍接受。比如：沈兼士在《文字形义学讲义》中说：“综考今日世界所 用之文字，种类虽甚繁多，我们把他大别起来，可以总括为两类：一是意符 的文字，亦谓之意字；二是音符的文字，亦谓之音字。”他所说的“意字”就是 “表意文字”，而“音字”则是“表音文字”。他认为汉字就是“意字”。汉字是一种根 据意义构形的文字，它的字形及字音没有直接的关系。比如：日、月、山 等。这些字形与字义有联系，但字音又没有联系。 任何一种文字都具有字形、字音、字义三个要素，作为记录语言的符 号，文字总代表着语言中的某种音与义。可以说表意性是汉字的突出特点， 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 这不是意味着汉字是表意文字就不表音的，也不是意味着表音文字只表音而 不表意。所有的文字都是既能表音，又能表意的，只是汉字的表意与表音文 字有着明显的不同点。汉字不但是属于表意体系的文字，而且是一种很有特 色的表意文字，是因为它具有与众不同的方块构形。关于汉字的构形方式的 发展史，在何九盈、胡双宝、张孟主编《中国汉字文化大观》中提出以下三 个阶段： 其一、象形阶段：象形阶段是汉字发展中最早阶段。这个阶段汉字主要运 用直观物象的描写来构形或运用直观物象的复合来创造文字形体，这个体现 在甲骨文和金文。比如：口、日、月等。 其二、意化阶段：“意化”就是汉字由象形符号发展演变为表意符号。这个 阶段，象形符号逐渐与语言的意义固化，并找到对应的词，与语言相结合， 语义变成了它所负载的东西，而不再是物象，从而产生了一些具有意义的基 本符号。这些义符通过不同的手段构形，从而直接把意义信息带进字形。这 些阶段我们可以看到在小篆字形。比如：目、水、犬等 其三、形声阶段：形声阶段就是汉字的形符逐渐简化，字形所表现出来的 意义信息逐渐简化。为了维护汉字的表意性，加强汉字的记录功能，于是在 原有义符上的字加上义符或声符，所以产生大量的形声字。比如： “丁、订、 盯和叮” 四个字，它们都有“丁”是表音的。 1.2 汉字构字法特点 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 关于汉字的构字法，《六书》可以看为“造字之本”。《六书》是前人分析 汉字结构所归纳出来的。唐兰在《古文字学导论》 年 中把“六书”分成 象形文 字、 象意 文 字、形 声文 字的 说 法；张 世禄 在《 中 国文字 学概 要》 年 中把“六书”分成“写实法”，“象征法”“标音法”；许镇在《说文解字》 把“六书”之名定为“指事、象形、形声、会意、转注、假借”等六种等。前人对 “六书”有不同的归纳，我们只列出许镇所归纳的六种造字法作为代表。 1.1 象形法 象形法是一种用简单的线条描写客观事物的形状的造字法，它使人一看就 把字形与事物联系起来，知道它所代表的事物。象形字所“象”的“形”，是客观 事物中富有特征性的“形”，有“象”全形的，也有“象”局部的，有的“象”其正面 的，也有的“象”其侧面的。比如：人、牛、马、羊、月、日等。 象形文字是指纯粹利用图形来作文字使用，而这些文字又与所代表的东 西，在形状上很相像。一般而言，象形文字是最早产生的文字。用文字的线 条或笔画，把要表达物体的外形特征，具体地勾画出来。在（容庚《甲骨文 字之发现及其考释》，北京大学《国学季刊》1924.3）也提出：早期的象形文 字“羊角象其取，鹿角象其歧，象象其长鼻，豕象其竭尾，犬象其修体，虎象 其巨口，马象其丰尾长颅，兔象其厥尾，虫象其博首宛身，鱼象其枝尾细 鳞，燕象其箭口布翅，龟象其昂首被甲，且也或立或卧，或左或右，或正视 或横视，因物赋形，恍若图画无异”。这表明象形文字所表的意义对象一定是 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 看得见，有一定外型的具体名物， 必须是有形可象的。比如：甲骨文的象形 字：“月”字像一弯月亮的形状，“龟”像一只龟的侧面形状，“门”字像是左右两 扇门的形状；“雨”字像雨点下落之形状，“人”字像一人侧面之形，“手”字像人 的一只手有五个手指之形状等 中国最初的文字就属于象形文字，甲骨文和金文也算是象形文字。汉字虽 然还保留象形文字的特征，但是经过几千年的演变，所以它已经跟原来的形 象区别很大，所以不属于象形文字，而属于表意文字。 象形字来自图画文字，是一种最原始的造字法，图画性质减弱，象征性质 增强。由于有些实体事物和抽象事物是画不出来的，因此它的局限性很大。 从而，以象形字为基础后，汉字发展成表意文字，增加了其他的造字方法。 1.2 指事法 指事法是一种利用特殊性符号标记某一客观事物，表示其一概念的造字 法，这种标记符号或是加在独体象形字的某个部位，或是加在代表某种事物 符号的特殊位置。上下有别，本末分明，“上”与“下”，“本”与“末”就是最典型的 指事字。指事字分为独体、合体及变体指事字三类。 一 独体指事字：是在形体上没有经过后来的增减或变化，用来表示抽象 事类的叫做独体指事字。这类文字通常都是以线条符号来指明抽象事物的意 象。比如：上、二、下、ㄔ、爻等。 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] （二）合体指事字：是当已有的文字形象或符号不足以表达抽象概念时，就 在这成文的形象上，加些点画以引出概念的方法，也就是以一个文字为主 体，附加不成文的符号，两者相结合形成的文字的叫做合体指事字。比如： 元、示、中、屯、牟、牵等。 （三）变体指事字：是为了要表达抽象的意念，往往把一个成文的形象加以 变化或减少一个成文形象的部分笔划，使人领悟到另一层相关的概念。这种 变化，通常是指位置上的变化，如有的左右相反，有的上下相倒的叫做变体 指事字。比如：乏、廷、逆、世、臣、幻、夏、巾等。 1.3 会意法 会意法是一种在象形、指事基础上创造合体字的方法，把意义可相配合的 两个或两个以上的独体象形字或指事字结合起来，表示一个新的意义的造字 法。比如：林、森、品、相、从、众等。会意字分成异体会意字和同体会意 字两类。 （一）异体会意字 是用两个或两个以上不同的象形文字产生新义的。比 如：“采”字上面的“爪”象抓取东西的手，下面是一颗树，两者组合后，表示用 手在树上采摘。“相”字左边是一颗树的象形，右边是一只眼睛的象形，二者组 合后，表示用眼睛观察树木，说明古代社会的生活与森林密切相关。因此“相” 字的本义是“仔细观察”等。 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] （二）同体会意字 是用两个或两个以上相同的象形文字产生新义的。比 如：“从”是两个人形组合的会意字，一个人站在另一个人的身后，表示跟从， 这也是“人”字的本义。“众”指三个人组合的会意字。因为数字“三”常常是多数 的代称，所以三个人合在一起不是确指的三人，而表示多数“众多”。 现行的会意字大多数都是古代会意字演变而来的。有些会意字现在还能了 解它的意义，但有些字由于字形的演变与字义的变化，很难了解它们如何会 意的。 1.4 形声法 形声法是一种在象形、指事基础上创造合体字的方法，它的特点是标注 音，具体是用一个字作形旁，表示意义，用另一个字作声旁，表示读音，两 者结合成为一个形声字。比如：诗、河、江、洋等。 形声字的形旁也叫义符，大多数形声字的义符跟字义有某种联系，通过义 符能概括了解汉字的字义。比如：用“言”作义符，表示跟语言有关，可以从 “诗”中见“言”，“语”中见“言”。用“手”作意符，表示跟“手”有关的动作，可见“把” 字的本义是拿着，“拥”字的本义是“抱”等。 形声字的声旁也叫声符，主起标音作用。声符与字音有的相同，有的相 近。由于古今音变，有一些形声字的声符和字音现在读起来差别较大。比 如：“否”以“不”为声旁。有一些形声字的声符除了标音以外也兼表意义。比 如：日不明为“昏”，心不明为“惛”，“昏”在“惛”字中作声符，同时兼义。 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.5 转注 转注是用于两个字互为注释，彼此同义而不同形的造字法。许镇解释为 “建类一首，同意相受”就是“指同一个部首或几个同一部首的同义词，可以互 相解释”。比如：“考”字 在《说文解字》中：“老也”，表示年纪大的意思，古 时候“考”可作“老”。由于时间和地区的不同，又有用 kǎo 这个音表示“老”的意 思，于是又造出了一个与“老”字部首相同、读音相近和意义相同的“老”字。 1.6 假借 假借是借用同音字表示新义的一种造字法。左民安解释为“当某个新事物 （或某种新概念）出现之后，在口语里已经有了这个词，但在笔下却没有代 表它的字，需要借用和它的名称声音相同的字来代表。比如：“然”字，本来是 烧的意思，底下四点已经是火了，可是被“然否”借用后，只好自己在旁边再加 一把火，变成“燃”字。 1.3 汉字中的偏旁与部首简介 “偏旁”和“部首”常常连在一起说，于是有些人就认为“偏旁”和“部首”是一回 事，这是一种误解。偏旁和部首，虽然有某些联系，却是两个不同的概念。 1.1 偏旁与部首的概念 （一）偏旁：是合体字的构字部件。古代人把左右结构的合体字的左方称 为“偏”，右方称为“旁”，现在合体字各部位的部件统称为“偏旁”。比如：“语”字 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 由“言字旁”和“吾”两个偏旁组成；“问”字由“门字框”和“口” 两个偏旁组成等。汉 字的形声字由形旁和声旁组成，所以，“偏旁”，主要包含形旁和声旁两类。 （二）部首：是表意的偏旁。部首可以是偏旁，但偏旁不一定是部首，偏 旁与部首是整体与部分的关系。在偏旁中，部首的数量之中，常用的不过一 百多个。在人民教育出版社编辑出版的小学语文第一册《教师教学用书》“附 录表”里有《部首名称表》列出的部首是 99 个。大量的偏旁是表音成分，主 要是声旁，常用的有一千多个。声旁中将近 90%是独体字。比如：偏、驾、 固 等字中的“扁”、“加”、“古”，这类声旁叫做“成字声旁”。 偏旁是部首作为左旁或右旁时的称呼。 比如：“心”部作为左偏旁时，如： 情、性、憎，会变形为三划的“忄”，又称为“竖心旁”。放在 文字下面时，有 “志、慕”两种外形。但这些变化都不障碍其归入“心”部。由于最早将汉字以部 首加以分类的《说文解字》还是以小篆为标准字样的，所以 “心”与“忄”是相同 形状。这些“心”、“忄”这类字型差异，都出现在小篆转变为隶书的时候（小篆 转变为隶书是汉字变化最大的时候，称为“隶变”）。 于是，直到使用楷书的 现在，多数字书还是继承原来的部首分类。故有些部首原先外观不同。例 如：“胴、胸、胃”的“月”字旁像四划的“月”部，但归在六划的“肉”部。 1.2 部首分类 部首的类型有识字部首和检字部首两类。 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] （一）识字部首： 识字教学中所说的“部首”，通常是指合体字的表意偏 旁，分析字形时常提到的“三点水”（氵）、“提手旁”（扌）“四点底”（灬） 等。这类部首是合体字的构字部件，能够帮助学生了解字义，可以叫做“识字 部首”。 （二）检字部首： 《新华字典》和《现代汉语词典》都有“部首检字表”。 在教给学生用部首查字法查字典时，也用到“部首”这个词语，在这种情况下所 说的部首可以叫做“检字部首”。 识字部首与检字部首大部分是相同的。比如：“提”字，识字部首是“扌” （称“提手旁”），检字部首也是“扌”（称“扌”部）。两者虽然都叫“部首”，基本 相同，却不是同一个概念，可以从内涵、作用、固定程度及范围等四个方面 来区别。 首先是内涵不同。识字部首是表意偏旁、构字部件，检字部首是某一类字 字形上的共同标志。识字部首有“旁”、“头”、“底”、“框”、“心”五种类型， 每一 类型 都 有具 体名 称 。比 如 ：“ 言字 旁（ 讠） ”、 “雨 字 头（ 雨） ”、 “马 字底 （马）”、“同字框（冂）”等，而检字部首统称为“某部”，如“丶部”、“亻 部”、 “亠部”等。 其次是作用不同。识字部首有利于字形字义的识记，检字部首有利于字的 检索。例如“雉”，是一种鸟，按识字来说，只能归入“隹字旁”，但在字典的检 字目录 里可以归入“矢部”。 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.