Khảo Sát Các Bệnh Hại Chính Do Nấm Gây Ra Trên Chi Lan Dendrobium Tại Thành Phố Hồ Chí Minh

Khóa luận khảo sát các bệnh hại do nấm trên chi lan dendrobium tại TP Hồ Chí Minh, cung cấp thông tin hữu ích cho nghiên cứu và bảo vệ thực vật.

• Tác giả: Lê Vĩnh Khai
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bảo Quốc
• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Bảo Vệ Thực Vật
• Đề tài: Khảo Sát Bệnh Hại Trên Chi Lan Dendrobium Tại Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về hoa lan Dendrobium
• 1.2. Đặc điểm thực vật học
• 1.3. Yêu cầu sinh thái đối với lan Dendrobium
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Vật liệu, dụng cụ để chuẩn đoán, lấy mẫu trên đồng ruộng
• 2.4. Phương pháp phân lập
• 2.5. Định danh các mẫu nấm bằng hình thái bào tử và vùng trình tự ITS
• 2.6. Khảo sát chỉ thị phân tử các loài nấm gây bệnh trên lan Dendrobium
• 2.7. Xử lí số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Mô tả các triệu chứng bệnh trên lan Dendrobium
• 3.2. Thu thập và phân lập tác nhân từ các mẫu bệnh trên cây hoa lan Dendrobium
• 3.3. Kết quả phân lập mẫu bệnh
• 3.4. Định danh nấm gây bệnh dựa vào hình thái bào tử và vùng trình tự ITS
• 3.5. Tần suất xuất hiện của các chi nấm
• 3.6. Kết quả khảo sát chỉ thị phân tử các loài nấm gây bệnh
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH SÁCH CHỮ VIẾT TẮT
• DANH SÁCH CÁC BẢNG
• DANH SÁCH CÁC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về khảo sát bệnh hại trên chi lan Dendrobium

Khảo sát bệnh hại trên chi lan Dendrobium tại Thành phố Hồ Chí Minh là một nghiên cứu quan trọng nhằm xác định các bệnh hại chính do nấm gây ra. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tình hình bệnh hại mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho việc quản lý và phòng ngừa bệnh. Đặc biệt, lan Dendrobium là một trong những loại hoa có giá trị kinh tế cao, do đó việc bảo vệ chúng khỏi bệnh hại là rất cần thiết.

1.1. Giới thiệu về chi lan Dendrobium và giá trị kinh tế

Chi lan Dendrobium là một trong những loại hoa phổ biến tại Việt Nam, đặc biệt là tại TP.HCM. Với giá trị kinh tế cao, lan Dendrobium không chỉ được trồng để trang trí mà còn xuất khẩu ra nước ngoài. Việc khảo sát bệnh hại trên loại lan này giúp bảo vệ nguồn lợi kinh tế cho nông dân.

1.2. Tình hình bệnh hại trên lan Dendrobium tại TP.HCM

Tình hình bệnh hại trên lan Dendrobium tại TP.HCM đang trở nên nghiêm trọng với sự xuất hiện của nhiều loại nấm gây hại. Các bệnh như cháy đầu lá, đốm lá và đen thân đã được ghi nhận, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng hoa.

II. Vấn đề và thách thức trong việc khảo sát bệnh hại

Khảo sát bệnh hại trên chi lan Dendrobium gặp nhiều thách thức, từ việc xác định chính xác tác nhân gây bệnh đến việc thu thập mẫu bệnh. Các yếu tố môi trường, như độ ẩm và nhiệt độ, cũng ảnh hưởng đến sự phát triển của nấm gây bệnh. Do đó, việc nghiên cứu và áp dụng các phương pháp khảo sát hiệu quả là rất cần thiết.

2.1. Các thách thức trong việc xác định tác nhân gây bệnh

Việc xác định chính xác tác nhân gây bệnh trên lan Dendrobium là một thách thức lớn. Nhiều loại nấm có triệu chứng tương tự nhau, đòi hỏi phải có kỹ thuật phân tích chính xác để phân loại đúng.

2.2. Ảnh hưởng của điều kiện môi trường đến bệnh hại

Điều kiện môi trường như độ ẩm, nhiệt độ và ánh sáng có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của nấm gây bệnh. Việc hiểu rõ các yếu tố này giúp xây dựng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả hơn.

III. Phương pháp khảo sát bệnh hại trên lan Dendrobium

Để khảo sát bệnh hại trên chi lan Dendrobium, nhiều phương pháp đã được áp dụng, bao gồm thu thập mẫu, phân lập nấm và định danh bằng phương pháp sinh học phân tử. Những phương pháp này giúp xác định chính xác các loại nấm gây bệnh và tần suất xuất hiện của chúng.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu bệnh

Việc thu thập mẫu bệnh từ các địa điểm khác nhau là rất quan trọng để có cái nhìn tổng quát về tình hình bệnh hại. Mẫu bệnh cần được bảo quản và xử lý đúng cách để đảm bảo độ chính xác trong phân tích.

3.2. Phương pháp phân lập và định danh nấm

Phân lập và định danh nấm gây bệnh là bước quan trọng trong nghiên cứu. Sử dụng các kỹ thuật sinh học phân tử như PCR giúp xác định chính xác các loài nấm gây bệnh trên lan Dendrobium.

IV. Kết quả khảo sát và ứng dụng thực tiễn

Kết quả khảo sát cho thấy có nhiều loại nấm gây bệnh trên lan Dendrobium, với tần suất xuất hiện khác nhau. Những thông tin này không chỉ giúp nông dân nhận biết bệnh mà còn đưa ra các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

4.1. Các loại bệnh hại phổ biến trên lan Dendrobium

Các bệnh hại phổ biến trên lan Dendrobium bao gồm cháy đầu lá, đốm lá và đen thân. Những bệnh này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất và chất lượng hoa.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng vào thực tiễn thông qua việc xây dựng các biện pháp phòng ngừa và điều trị bệnh hiệu quả cho lan Dendrobium, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

V. Kết luận và triển vọng tương lai

Khảo sát bệnh hại trên chi lan Dendrobium tại TP.HCM đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về tình hình bệnh hại. Tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu để phát triển các biện pháp phòng ngừa hiệu quả hơn, bảo vệ nguồn lợi kinh tế từ lan Dendrobium.

5.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu bệnh hại

Nghiên cứu bệnh hại trên lan Dendrobium không chỉ giúp bảo vệ cây trồng mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp tại TP.HCM.

5.2. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Tương lai, việc áp dụng công nghệ sinh học và các phương pháp hiện đại trong nghiên cứu bệnh hại sẽ mở ra nhiều cơ hội mới cho việc bảo vệ và phát triển lan Dendrobium.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hoa lan là một trong những nhóm cây trồng chủ lực của Thành phố Hồ Chí Minh, đóng góp giá trị kinh tế đáng kể vào cơ cấu sản xuất nông nghiệp đô thị. Theo số liệu thống kê của Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn TP.HCM, tổng diện tích sản xuất hoa, cây kiểng phục vụ dịp Tết năm 2020 đạt 1.027,5 ha với giá trị sản lượng 1.661 tỷ đồng, trong đó riêng hoa lan đạt 215,4 tỷ đồng. Đến năm 2022, tổng diện tích hoa kiểng trên địa bàn ước đạt 2.325 ha, diện tích hoa lan chiếm khoảng 370 ha (tương đương gần 16% tổng diện tích hoa kiểng của thành phố). Về mặt xuất khẩu, năm 2022 thành phố đã xuất khẩu khoảng 200.000 cây kim ngân, lan Mokara và Dendrobium sang các thị trường như Campuchia, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hà Lan và Canada với kim ngạch đạt 500.000 USD. Doanh thu canh tác hoa lan đạt từ 800 triệu đến 1 tỷ đồng/ha/năm.

Trong số các chủng loại hoa lan thương mại tại địa bàn TP.HCM, chi lan Hoàng Thảo (Dendrobium) và Mokara là hai đối tượng sản xuất tập trung. Lan Dendrobium được thị trường ưa chuộng nhờ màu sắc hoa phong phú, độ bền hoa cao và khả năng thích ứng tốt. Tuy nhiên, việc phát triển diện tích canh tác tập trung trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều tác nhân nấm bệnh bùng phát, gây tổn hại trực tiếp đến sinh trưởng, giá trị thẩm mỹ và giá trị thương phẩm của cây. Đề tài "Khảo sát các bệnh hại chính do nấm gây ra trên chi lan Hoàng Thảo (Dendrobium) tại khu vực Thành phố Hồ Chí Minh" được tác giả Lê Vĩnh Khai thực hiện nhằm nhận diện thành phần bệnh nấm hại chính làm cơ sở định hướng biện pháp phòng trừ.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài gồm 4 nhiệm vụ được xác định cụ thể:

1. Mô tả các triệu chứng bệnh trên lan Dendrobium.
2. Xác định một số loại nấm gây bệnh phổ biến trên lan Dendrobium dựa vào đặc điểm hình thái học và sinh học phân tử.
3. Tính tần suất xuất hiện của một số chi nấm gây bệnh trên lan Dendrobium.
4. Xác định tính chính xác của một số chỉ thị phân tử trên nấm gây bệnh.

Yêu cầu nghiên cứu đặt ra:

• Quan sát và thu thập đầy đủ các mẫu bệnh trên đồng ruộng.
• Phân lập, làm thuần các mẫu nấm thu thập được.
• Định danh chính xác các loại nấm gây bệnh bằng phương pháp hình thái và phân tử.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài nấm gây bệnh hại trên chi lan Hoàng Thảo (Dendrobium).
• Phạm vi thời gian: Đề tài được triển khai từ tháng 5/2023 đến tháng 2/2024.
• Phạm vi không gian: Khảo sát và thu mẫu thực địa tại 4 vườn lan thuộc 3 khu vực gồm thành phố Thủ Đức, huyện Hóc Môn và huyện Bình Chánh thuộc địa bàn TP.HCM. Công tác phân lập, nuôi cấy, kiểm chứng sinh học và phân tích sinh học phân tử được thực hiện tại phòng thí nghiệm RIBE 302–304 (Bộ môn Bệnh học và Chẩn đoán phân tử thuộc Viện Nghiên cứu Công nghệ Sinh học và Môi trường) kết hợp phòng thí nghiệm Bệnh cây (Khoa Nông học, Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và tổng quan phân loại

Khóa luận tiếp cận đối tượng nghiên cứu trên cơ sở sinh học thực vật và nấm học thực vật chuyên sâu:

• Đặc điểm thực vật học của chi Dendrobium (họ Phong lan Orchidaceae, bộ Asparagales, lớp Monocotyledones): Phân loại thân đứng (Dendrobium phalaenopsis) và thân thõng (Dendrobium nobile); cấu tạo hệ rễ khí sinh 3 tầng (tầng vỏ mạc giữ nước, tầng thịt rễ chứa nấm cộng sinh, tầng gân rễ); thân đa thân với giả hành dự trữ dinh dưỡng; cấu trúc hoa đặc trưng gồm 3 cánh đài và 3 cánh hoa (có cánh môi biến thái). Tại TP.HCM, canh tác chủ yếu hai nhóm là Dendrobium màu (hoa to, phát hoa ngắn 10–12 hoa) và Dendrobium nắng (siêng hoa, phát hoa dài 20–30 hoa, thơm, chịu nắng).
• Tác nhân nấm bệnh hại phong lan đã được y văn trong nước ghi nhận: Bệnh đen thân cây con do Fusarium oxysporum, bệnh đốm lá do Cercospora sp., bệnh thán thư do Colletotrichum gloeosporioides, bệnh thối hạch do Sclerotium rolfsii, bệnh đốm vòng cánh hoa do Alternaria sp., bệnh đốm rỉ cánh hoa do Curvularia eragostidis, bệnh thối đen ngọn do Phytophthora palmivora.
• Cơ sở lý thuyết phân loại học phân tử: Cấu trúc vùng gen ribosomal DNA (rDNA) mã hóa rRNA 18S, 5.8S và 28S; vai trò của vùng đệm phiên mã nội ITS (Internal Transcribed Spacer) với độ biến động nucleotide cao giữa các loài nấm; nguyên lý phản ứng chuỗi polymerase (PCR) và phương pháp xây dựng cây phát sinh loài (phylogenetic tree).

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Nghiên cứu áp dụng quy trình bệnh học thực vật thực nghiệm kết hợp công nghệ sinh học phân tử:

• Phương pháp thu thập và quản lý mẫu bệnh: Thực hiện theo hướng dẫn của Roger Shivas và Dean Beasley (2005). Tổng số 120 mẫu bệnh (lá, thân) được thu thập từ 4 vườn đại diện với tọa độ định vị GPS cụ thể, mã hóa định danh theo vị trí vết bệnh, địa điểm và thời gian thu mẫu.
• Phương pháp phân lập và nuôi cấy vi nấm: Quy trình phân lập mô bệnh thực hiện theo Burgess và cộng sự (2009). Khử trùng bề mặt mô bằng cồn ethyl 70°, rửa nước cất vô trùng, cấy mô ranh giới bệnh - khỏe (kích thước 2 x 2 mm) lên đĩa thạch nước cất nghèo dinh dưỡng (Water Agar - WA: 20 g agar/1000 mL nước cất), nuôi ở 25°C. Làm thuần đỉnh sợi nấm hoặc đơn bào tử trên môi trường thạch khoai tây đường (Potato Dextrose Agar - PDA: 200 g khoai tây, 20 g dextrose, 20 g agar/1000 mL) và môi trường thạch yến mạch (Oatmeal Agar - OMA: 50 g bột yến mạch, 20 g agar/1000 mL).
• Kiểm chứng tính gây bệnh theo quy tắc Koch (1876): Quy trình lây bệnh nhân tạo lên cây Dendrobium khỏe mạnh thực hiện theo Burgess và cộng sự (2008). Thử nghiệm lây thân bằng phương pháp tạo vết thương cơ học đưa tản nấm/tiêm dịch bào tử và thử nghiệm lây lá bằng phương pháp phun/nhỏ giọt dịch bào tử. Theo dõi biểu hiện bệnh trong 7 ngày, đối chứng với cây xử lý nước vô trùng, sau đó tiến hành tái phân lập để so sánh đặc điểm hình thái tản nấm và bào tử với mẫu ban đầu.
• Phương pháp giám định hình thái vi học: Quan sát đặc điểm tản nấm (màu sắc bề mặt, mặt dưới, tốc độ phát triển đường kính, vòng đồng tâm, giọt dầu, hạch nấm), đo kích thước và ghi nhận cấu tạo hình thái bào tử, vách ngăn, phần phụ (lông), giác bám dưới kính hiển vi quang học theo các khóa phân loại của Barnett (1998), Agrios (2005), Sutton (1995), Weir và cộng sự (2012), Burgess và cộng sự (1994), Leslie và Summerell (2006).
• Quy trình ly trích DNA tổng số: Áp dụng phương pháp hóa chất của Izumitsu và cộng sự (2012) gồm 8 bước với đệm phá màng (Lysis buffer), hỗn hợp Phenol:Chloroform:Isoamyl alcohol (PCI), Chloroform, kết tủa bằng Isopropanol, rửa tủa bằng cồn 70° và hòa tan trong đệm TE bảo quản ở -20°C.
• Phản ứng PCR và giải trình tự gen: Khuếch đại vùng ITS-rDNA bằng cặp mồi phổ quát ITS1 (5'-TCCGTAGGTGAACCTGCGG-3') và ITS4 (5'-TCCTCCGCTTATTGATATGC-3'). Thành phần phản ứng 25 $\mu$L chứa 12,5 $\mu$L GoTaq Colorless Master Mix 2X, 1,2 $\mu$L mỗi mồi (10 $\mu$M), 9,1 $\mu$L nước cất vô trùng và 1 $\mu$L DNA khuôn. Chu trình nhiệt: tiền biến tính ở 95°C trong 5 phút; 35 chu kỳ gồm biến tính 95°C trong 30 giây, bắt cặp 65°C trong 30 giây, kéo dài 72°C trong 60 giây; kéo dài cuối 72°C trong 10 phút. Điện di trên gel agarose 1% pha GelRed trong đệm TBE 0,5X, chạy ở hiệu điện thế 100V trong 25 phút.
• Khảo sát chỉ thị phân tử loài: Sử dụng cặp mồi gen mã hóa $\beta$-tubulin (Bt2a/Bt2b) và vùng liên gen ApMat (AM-F/AM-R).
• Xử lý số liệu và phân tích tin sinh học: Trình tự nucleotide được hiệu chỉnh bằng phần mềm BioEdit và Chromas, so sánh độ tương đồng bằng thuật toán BLAST trên cơ sở dữ liệu GenBank (NCBI). Căn chỉnh đa trình tự bằng ClustalW. Xây dựng cây phát sinh loài bằng phần mềm MEGA 11 với thuật toán Bootstrap 1.000 lần lặp. Tần suất xuất hiện của chi nấm được tính theo công thức của Ray và Hill (2012) và xếp loại tần suất theo tiêu chí của El-Morsy (2004).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học liên quan đến cây ký chủ và các tác nhân gây bệnh:

• Đặc điểm thực vật học và nhu cầu sinh thái của chi lan Dendrobium: Trình bày yêu cầu về nhiệt độ (phân chia 3 nhóm sinh thái: nhóm ưa lạnh nhiệt độ tối ưu 15°C, nhóm ưa nóng nhiệt độ 25°C phù hợp phía Nam, nhóm trung gian nhiệt độ 20°C); ẩm độ tối ưu 40–60% ban ngày và 60–90% ban đêm; chế độ ánh sáng tán xạ 70%; nhu cầu dinh dưỡng 13 nguyên tố khoáng đa - trung - vi lượng cùng vitamin và chất điều hòa sinh trưởng; kỹ thuật canh tác bằng chậu đất nung với giá thể vỏ dừa, than bùn hoặc dớn.
• Phân tích tình hình sản xuất lan Dendrobium tại TP.HCM với hai nhóm hình thái Dendrobium màu và Dendrobium nắng.
• Tổng hợp triệu chứng, nguyên nhân và biện pháp phòng trừ 7 bệnh nấm quan trọng trên lan: Đen thân cây con (Fusarium oxysporum), đốm lá (Cercospora sp.), thán thư (Colletotrichum gloeosporioides), thối hạch (Sclerotium rolfsii), đốm vòng cánh hoa (Alternaria sp.), đốm rỉ cánh hoa (Curvularia eragostidis) và thối đen ngọn (Phytophthora palmivora). Các biện pháp hóa học được dẫn giải từ y văn gồm Carboxin (1/2000), Zineb 80 BHN (1/800), Benomyl, Validacin, Captan và xử lý giá thể bằng Formalin.
• Cơ sở lý thuyết về sinh học phân tử ứng dụng trong nấm học: Khái quát lịch sử nghiên cứu rDNA từ thập niên 1960, cấu tạo vùng đệm phiên mã nội ITS; nguyên lý và chu trình 3 bước (biến tính, lai mồi, kéo dài) của kỹ thuật PCR; ưu thế của PCR về độ nhạy, tính nhanh chóng và tính đơn giản; giới thiệu khái niệm cây phát sinh chủng loài và các phương pháp giải trình tự từ Sanger đến NGS.

Chương 2: Vật liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình tổ chức thực nghiệm từ tháng 5/2023 đến tháng 2/2024:

• Địa điểm và quy mô thu mẫu: Khảo sát tại 4 nhà vườn thuộc 3 địa bàn của TP.HCM gồm vườn TD (phường Linh Trung, TP. Thủ Đức; tọa độ 10,86689°B, 106,78207°Đ), vườn HM (xã Nhị Bình, huyện Hóc Môn; tọa độ 10,91939°B, 106,66953°Đ), vườn BC1 (đường Hoàng Phan Thái, huyện Bình Chánh; tọa độ 10,66961°B, 106,56698°Đ) và vườn BC2 (xã Tân Quý Tây, huyện Bình Chánh; tọa độ 10,67154°B, 106,59395°Đ). Mỗi vườn thu 30 mẫu bệnh trên lá và thân, tổng số mẫu thu thập là 120 mẫu.

STT	Mã vườn	Địa chỉ thu mẫu	Tọa độ GPS	Số lượng mẫu	Vị trí thu	Ký hiệu mẫu bệnh
1	TD	Lê Văn Chí, P. Linh Trung, TP. Thủ Đức	10,86689°B, 106,78207°Đ	30	Lá, Thân	LTD1–LTD22; TTD23–TTD30
2	HM	Xã Nhị Bình, H. Hóc Môn	10,91939°B, 106,66953°Đ	30	Lá, Thân	LHM1–LHM23; THM24–THM30
3	BC1	Hoàng Phan Thái, H. Bình Chánh	10,66961°B, 106,56698°Đ	30	Lá, Thân	LBC11–LBC123; TBC124–TBC130
4	BC2	Xã Tân Quý Tây, H. Bình Chánh	10,67154°B, 106,59395°Đ	30	Lá, Thân	LBC21–LBC225; TBC226–TBC230

• Quy chuẩn hóa thao tác lấy mẫu và xử lý ban đầu theo Shivas và Beasley (2005) đối với từng bộ phận lá, thân, rễ.
• Thiết lập quy trình phân lập nấm trên môi trường WA, nhân sinh khối và làm thuần trên PDA, OMA.
• Chuẩn hóa quy trình kiểm chứng Koch trên thân và lá lan Dendrobium in vivo với lô đối chứng tương ứng, ghi nhận triệu chứng sau 7 ngày nuôi cấy.
• Quy chuẩn hóa phương pháp ly trích DNA tổng số bằng PCI và thông số chu trình nhiệt luân nhiệt PCR cho primer ITS1/ITS4, primer gen $\beta$-tubulin và primer ApMat. Thiết lập quy chuẩn phân tích dữ liệu giải trình tự trên phần mềm Chromas, BioEdit, BLAST NCBI và MEGA 11.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương 3 trình bày các số liệu thực nghiệm thu được từ quá trình nghiên cứu:

• Mô tả triệu chứng lâm sàng: Ghi nhận 3 dạng triệu chứng bệnh điển hình trên lan Dendrobium ngoài vườn sản xuất gồm:
  • Cháy đầu lá: Vết bệnh bắt đầu biến đổi màu sắc ở chóp lá sang vàng hoặc nâu, khô dần từ ngọn xuống đến 2/3 phiến lá, mô lá khô giòn và dễ rách.
  • Đốm lá: Xuất hiện các chấm nhỏ mờ màu nâu hoặc đen, trải rộng từ đỉnh đến cuống lá, vết bệnh lan rộng làm lá mềm, nhăn nheo và dễ rụng.
  • Đen thân: Xuất hiện vệt đen hoặc nâu đậm ở đoạn thân sát giá thể (vùng cổ cây con), vết bệnh mở rộng dần lên phía trên làm thân mất độ cứng, suy yếu và chết.
• Kết quả phân lập và kiểm chứng giả thuyết Koch: Từ 120 mẫu bệnh thu thập ban đầu, phân lập được 120 mẫu nấm (MPL). Đưa 120 mẫu nấm này vào thử nghiệm lây nhiễm nhân tạo theo quy tắc Koch, kết quả xác nhận có 80 mẫu phân lập có khả năng tái hiện đúng triệu chứng ban đầu trên thân và lá lan khỏe mạnh sau 7 ngày chủng bệnh (gồm triệu chứng cháy đầu lá, đốm lá và đen thân). Tái phân lập từ các mô bệnh nhân tạo cho thấy tản nấm và hình thái bào tử hoàn toàn đồng nhất với các chủng phân lập ban đầu.
• Giám định hình thái 80 mẫu nấm gây bệnh:
  • Chi Colletotrichum spp. (31 mẫu phân lập, gây bệnh cháy đầu lá): Được chia thành 2 nhóm hình thái trên môi trường PDA:
    • Nhóm I (13 MPL: LTD9, LTD10, LHM1, LHM2, LHM5, LHM10, LBC14, LBC16, LBC18, LBC23, LBC29, LBC211, LBC212): Tản nấm tròn, mọc bùng, mặt trên chuyển từ trắng ngà sang xanh rêu xám đến xanh rêu đen, có vân đồng tâm; mặt thạch có hạch nấm đen và khối bào tử màu cam dạng giọt dầu; mặt dưới màu xanh rêu nâu đến đen; mọc kín đĩa sau 6–7 ngày (tốc độ phát triển 13–15 mm/ngày). Bào tử đơn bào không màu, không vách ngăn, hình trụ (hai đầu tròn hoặc một đầu tròn một đầu nhọn), kích thước 15,25–17,99 $\times$ 5,34–6,12 $\mu$m; giác bám hình bất định màu nâu; không xuất hiện lông gai.
    • Nhóm II (18 MPL: LTD1, LTD2, LTD3, LTD4, LTD6, LTD8, LTD11, LTD12, LTD13, LHM3, LHM6, LHM7, LHM8, LHM9, LBC11, LBC12, LBC13, LBC22): Tản nấm tròn, mặt trên màu trắng chuyển sang trắng xám hoặc cam xám; mặt dưới màu cam hồng nhạt đến cam đậm; mọc kín đĩa sau 5–8 ngày (tốc độ phát triển 10,9–18,8 mm/ngày). Bào tử hình trụ đơn bào, kích thước 11,91–14,29 $\times$ 4,57–5,68 $\mu$m; giác bám hình gần tròn hoặc bất định.
  • Chi Pestalotiopsis spp. (27 mẫu phân lập, gây bệnh đốm lá): Tản nấm mịn màu trắng đục, xếp lớp dạng cánh hoa, mép gợn sóng, phát triển chậm chạm thành đĩa 90 mm sau 7 ngày; mặt dưới chuyển màu vàng nhạt sau 3 ngày và sẫm dần. Bào tử hình thoi thẳng hoặc hơi cong, gồm 5 tế bào với 4 vách ngăn ngang; 2 tế bào ở hai đầu không màu, 3 tế bào giữa màu nâu nhạt đến nâu đậm; đỉnh bào tử mang 2–3 lông phần phụ không màu (dạng 2 lông phổ biến hơn) dài 14,4–26,4 $\mu$m; gốc bào tử có 1 phần phụ không màu. Kích thước bào tử đạt 19,2–24,0 $\times$ 4,8–7,2 $\mu$m.
  • Chi Fusarium spp. (22 mẫu phân lập, gây bệnh đen thân): Tản nấm dày, dạng xốp bông màu tím hoặc trắng nhạt, tâm đĩa màu tím; sinh trưởng nhanh đạt đường kính 8–9 cm sau 7 ngày nuôi cấy. Bào tử có hình trăng khuyết hoặc hình trứng, kích thước khoảng 3–5 $\times$ 5–7 $\mu$m, mang 0–1 vách ngăn ngang.
• Tần suất xuất hiện: Trong 80 mẫu nấm gây bệnh xác nhận qua quy tắc Koch, chi Colletotrichum spp. chiếm 31 mẫu (38,75%), chi Pestalotiopsis spp. chiếm 27 mẫu (33,75%) và chi Fusarium spp. chiếm 22 mẫu (27,50%). Theo thang phân loại của El-Morsy (2004), cả 3 chi nấm này đều thuộc nhóm xuất hiện "rất thường xuyên" (>20%).
• Kết quả định danh sinh học phân tử:
  • Khuếch đại vùng ITS1–ITS4 cho đoạn sản phẩm PCR nằm trong khoảng 500 bp đến 700 bp (mẫu đại diện LBC18).
  • Tra cứu độ tương đồng nucleotide trên GenBank (NCBI) bằng thuật toán BLAST và phân tích cây phát sinh loài (MEGA 11, bootstrap 1.000 lần lặp) cho 3 mẫu đại diện của 3 chi nấm:
    • Mẫu LBC18 (đại diện chi Colletotrichum): Định danh chính xác là loài Colletotrichum gloeosporioides.
    • Mẫu LTD15 (đại diện chi Pestalotiopsis): Định danh chính xác là loài Pestalotiopsis vismiae.
    • Mẫu THM24 (đại diện chi Fusarium): Định danh chính xác là loài Fusarium oxysporum.
• Khảo sát tính chính xác của chỉ thị phân tử: Kiểm tra mẫu nấm Colletotrichum gloeosporioides bằng cặp mồi $\beta$-tubulin (Bt2a/Bt2b) cho băng điện di kích thước 545 bp; kiểm tra bằng cặp mồi ApMat (AM-F/AM-R) cho băng điện di kích thước 910 bp. Kết quả này chứng minh sự tương đồng hoàn toàn về mặt chỉ thị phân tử so với các công bố khoa học trước đó.

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng và phát hiện chính

Khóa luận đã định lượng và kiểm chứng toàn diện thành phần nấm gây bệnh chính trên lan Hoàng Thảo (Dendrobium) tại các vùng trồng trọng điểm của TP.HCM thông qua chuỗi thực nghiệm khép kín:

STT	Chi nấm xác định	Triệu chứng bệnh gây hại	Số mẫu phân lập gây bệnh (n=80)	Tần suất xuất hiện (%)	Phân loại tần suất (El-Morsy, 2004)	Loài đại diện định danh phân tử (vùng ITS)
1	Colletotrichum spp.	Cháy đầu lá	31	38,75%	Rất thường xuyên (>20%)	Colletotrichum gloeosporioides (mẫu LBC18)
2	Pestalotiopsis spp.	Đốm lá	27	33,75%	Rất thường xuyên (>20%)	Pestalotiopsis vismiae (mẫu LTD15)
3	Fusarium spp.	Đen thân	22	27,50%	Rất thường xuyên (>20%)	Fusarium oxysporum (mẫu THM24)

Thực nghiệm đã chứng minh 100% (80/80) mẫu nấm thử nghiệm đáp ứng đầy đủ các bước của quy tắc Koch: Tái lập triệu chứng điển hình (cháy đầu lá, đốm lá, đen thân) sau 7 ngày lây bệnh nhân tạo và tái phân lập thành công tác nhân thuần khiết có hình thái tản nấm và bào tử trùng khớp hoàn toàn với mẫu ban đầu.

Về mặt sinh học phân tử, nghiên cứu đã thẩm tra độ tin cậy của hai chỉ thị phân tử chuyên biệt trên chủng nấm Colletotrichum gloeosporioides phân lập tại TP.HCM: Băng khuếch đại gen $\beta$-tubulin đạt kích thước chính xác 545 bp và băng chỉ thị vùng ApMat đạt kích thước 910 bp.

Đóng góp của đề tài

• Đóng góp về mặt khoa học: Cung cấp tập dữ liệu thực nghiệm có độ tin cậy cao về đặc điểm hình thái vi học (kích thước bào tử, số vách ngăn, cấu tạo lông phần phụ, đặc điểm giác bám) kết hợp dữ liệu trình tự vùng gen ITS-rDNA của 3 loài nấm bệnh hại phổ biến trên lan Dendrobium tại TP.HCM (Colletotrichum gloeosporioides, Pestalotiopsis vismiae, Fusarium oxysporum).
• Đóng góp về mặt phương pháp: Xác nhận tính ổn định và chuẩn xác của các mồi phân tử Bt2a/Bt2b và AM-F/AM-R trong việc hỗ trợ giám định loài Colletotrichum gloeosporioides, khắc phục hạn chế biến thiên hình thái học khi phân loại nấm thán thư.
• Đóng góp thực tiễn: Cung cấp cơ sở chẩn đoán bệnh chính xác tại chỗ dựa trên triệu chứng đặc trưng (cháy đầu lá, đốm lá, đen thân) và định danh đúng tác nhân nấm hại, giúp người sản xuất và cán bộ kỹ thuật nông nghiệp xây dựng quy trình quản lý dịch hại đúng mục tiêu, hạn chế việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sai đối tượng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ rõ những phạm vi và giới hạn thực tế trong quá trình triển khai:

• Hạn chế về phạm vi khảo sát: Nghiên cứu được giới hạn thực hiện trong phạm vi 4 nhà vườn thuộc 3 địa bàn (Thủ Đức, Hóc Môn, Bình Chánh) trong khoảng thời gian từ tháng 5/2023 đến tháng 2/2024, chưa bao quát được toàn bộ các tiểu vùng sinh thái canh tác lan khác trên địa bàn TP.HCM cũng như các mùa vụ khác nhau trong nhiều năm.
• Hạn chế về định danh phân tử: Do giới hạn nguồn lực, nghiên cứu mới chỉ tiến hành giải trình tự phân tử vùng ITS cho 3 mẫu đại diện đại diện cho 3 chi nấm (Colletotrichum gloeosporioides, Pestalotiopsis vismiae, Fusarium oxysporum), trong khi các mẫu phân lập còn lại được phân nhóm và định danh chủ yếu dựa trên đặc điểm hình thái học bào tử và hệ sợi nấm.
• Hạn chế về nội dung ứng dụng: Đề tài tập trung chuyên sâu vào công tác điều tra bệnh học, phân lập, kiểm chứng Koch và giám định phân tử; chưa triển khai các thí nghiệm in vitro hoặc thử nghiệm đồng ruộng đánh giá hiệu lực của các hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật hóa học hay chế phẩm sinh học đối kháng đối với 3 loài nấm đã định danh.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở từ đề tài:

• Tiếp tục mở rộng giải trình tự phân tử vùng ITS và các chỉ thị gen chuyên biệt (như TEF-1$\alpha$, $\beta$-tubulin, Actin) cho toàn bộ các mẫu phân lập thuộc các nhóm hình thái còn lại nhằm đánh giá mức độ đa dạng di truyền nội loài.
• Khảo sát biến động phát sinh bệnh nấm theo các mùa vụ và điều kiện tiểu khí hậu nhà lưới khác nhau tại khu vực phía Nam.
• Thiết lập các thử nghiệm đánh giá tính kháng thuốc và thử nghiệm hiệu lực phòng trừ của các chủng vi sinh vật đối kháng (như Trichoderma spp., Bacillus spp.) đối với Colletotrichum gloeosporioides, Pestalotiopsis vismiae và Fusarium oxysporum gây hại lan Dendrobium.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Vĩnh Khai là tài liệu học thuật có giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu viên các ngành Bảo vệ thực vật, Nông học, Bệnh cây học và Công nghệ sinh học nông nghiệp: Khóa luận là tài liệu tham khảo chi tiết về quy trình nghiên cứu bệnh học thực vật chuẩn hóa, từ phương pháp lấy mẫu ngoài đồng ruộng theo Shivas và Beasley (2005), kỹ thuật phân lập nấm trên các môi trường nghèo dinh dưỡng (WA) và giàu dinh dưỡng (PDA, OMA), đến quy trình bố trí lây nhiễm nhân tạo kiểm chứng quy tắc Koch trên mô lá và thân lan in vivo.
• Đối với nghiên cứu chẩn đoán phân tử vi sinh vật: Các mô tả chi tiết về quy trình ly trích DNA tổng số theo phương pháp PCI của Izumitsu và cộng sự (2012), thông số chu trình nhiệt luân nhiệt PCR khuếch đại primer ITS1/ITS4, cùng thông số điện di của các mồi chuyên biệt Bt2a/Bt2b và AM-F/AM-R là những dẫn liệu thực nghiệm có thể áp dụng trực tiếp trong phòng thí nghiệm.
• Đối với kỹ sư nông nghiệp, cán bộ khuyến nông và người canh tác hoa lan: Các mô tả triệu chứng bệnh học ngoài vườn kết hợp hệ thống dữ liệu vi học (kích thước, hình thái tản nấm và bào tử) giúp phân biệt chính xác tác nhân gây bệnh cháy đầu lá (Colletotrichum), đốm lá (Pestalotiopsis) và đen thân (Fusarium), hỗ trợ nâng cao hiệu quả phòng trừ dịch bệnh trong thực tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Trong 120 mẫu bệnh thu thập ban đầu, có bao nhiêu mẫu nấm thực sự có khả năng gây bệnh trên lan Dendrobium?

Qua công tác phân lập mô bệnh thu được 120 mẫu phân lập (MPL). Tuy nhiên, sau khi thực hiện lây nhiễm nhân tạo kiểm chứng theo quy tắc Koch (1876) trên cây lan Dendrobium khỏe mạnh và theo dõi trong 7 ngày, chỉ có 80 mẫu phân lập tái hiện được các triệu chứng bệnh điển hình (cháy đầu lá, đốm lá, đen thân) và được tái phân lập thành công. 40 mẫu phân lập còn lại không thể hiện tính gây bệnh và bị loại khỏi nhóm nấm bệnh khảo sát.

2. Tần suất xuất hiện của các chi nấm gây bệnh trên lan Dendrobium được ghi nhận như thế nào?

Trong 80 mẫu phân lập gây bệnh, chi Colletotrichum spp. xuất hiện phổ biến nhất với 31 mẫu (chiếm tỷ lệ 38,75%), tiếp theo là chi Pestalotiopsis spp. với 27 mẫu (chiếm 33,75%) và chi Fusarium spp. với 22 mẫu (chiếm 27,50%). Theo tiêu chuẩn phân loại tần suất của El-Morsy (2004), cả 3 chi nấm này đều thuộc nhóm xuất hiện "rất thường xuyên" trong các vườn lan Dendrobium khảo sát tại TP.HCM vì đều có tỷ lệ xuất hiện vượt ngưỡng 20%.

3. Tên khoa học chính xác của các loài nấm đại diện được định danh bằng phương pháp sinh học phân tử là gì?

Dựa trên giải trình tự vùng gen ITS-rDNA khuếch đại bằng cặp mồi ITS1/ITS4 và so sánh BLAST trên GenBank (NCBI), 3 mẫu đại diện cho 3 chi nấm được xác định tên khoa học chính xác gồm:

• Mẫu LBC18 (chi Colletotrichum): Loài Colletotrichum gloeosporioides.
• Mẫu LTD15 (chi Pestalotiopsis): Loài Pestalotiopsis vismiae.
• Mẫu THM24 (chi Fusarium): Loài Fusarium oxysporum.

4. Kết quả kiểm tra chỉ thị phân tử $\beta$-tubulin và ApMat đối với nấm Colletotrichum gloeosporioides cho kích thước đoạn khuếch đại là bao nhiêu?

Khi khảo sát bằng kỹ thuật PCR sử dụng các cặp mồi chuyên biệt, mẫu nấm Colletotrichum gloeosporioides cho kết quả điện di gel agarose xuất hiện vạch khuếch đại rõ nét ở kích thước 545 bp đối với mồi gen $\beta$-tubulin (cặp mồi Bt2a/Bt2b) và kích thước 910 bp đối với mồi vùng liên gen ApMat (cặp mồi AM-F/AM-R). Các kích thước này hoàn toàn trùng khớp với các công bố khoa học chuẩn về chỉ thị loài của tác nhân thán thư trước đó.

5. Chi nấm Colletotrichum spp. phân lập trong nghiên cứu có những đặc điểm hình thái bào tử và tản nấm phân nhánh ra sao?

Các chủng Colletotrichum spp. thu thập được chia làm 2 nhóm hình thái trên môi trường PDA:

• Nhóm I (13 mẫu): Tản nấm màu xanh rêu xám đến xanh rêu đen có vòng đồng tâm, mặt thạch có giọt dịch bào tử màu cam dạng giọt dầu; bào tử hình trụ đơn bào không màu kích thước 15,25–17,99 $\times$ 5,34–6,12 $\mu$m; giác bám hình bất định màu nâu; không có lông gai.
• Nhóm II (18 mẫu): Tản nấm mặt trên màu trắng xám/cam xám, mặt dưới màu cam hồng nhạt đến cam đậm; bào tử hình trụ đơn bào kích thước 11,91–14,29 $\times$ 4,57–5,68 $\mu$m; giác bám hình gần tròn hoặc bất định.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Vĩnh Khai đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu đặt ra thông qua việc điều tra, thu thập 120 mẫu bệnh tại 4 nhà vườn thuộc thành phố Thủ Đức, huyện Hóc Môn và huyện Bình Chánh. Bằng việc kết hợp thực nghiệm kiểm chứng sinh học theo quy tắc Koch với phương pháp hình thái học và phân tích vùng gen ITS-rDNA, nghiên cứu đã xác định 80 mẫu nấm gây bệnh thuộc 3 chi nấm xuất hiện rất thường xuyên gồm Colletotrichum spp. (38,75%), Pestalotiopsis spp. (33,75%) và Fusarium spp. (27,50%), tương ứng với các loài đại diện Colletotrichum gloeosporioides, Pestalotiopsis vismiae và Fusarium oxysporum. Đồng thời, công trình đã kiểm chứng thành công tính ổn định của các chỉ thị phân tử $\beta$-tubulin (545 bp) và ApMat (910 bp) trong định danh loài Colletotrichum gloeosporioides, tạo lập nguồn dẫn liệu khoa học chuẩn xác phục vụ công tác chẩn đoán và quản lý bệnh nấm hại hoa lan Dendrobium tại TP.HCM.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Hoa và cây kiếng là nhóm cây trồng chủ lực của thành phố, mang lại giá trị kinh tế cao, có đóng góp không nhỏ vào giá trị sản xuất nông nghiệp của thành phó. Theo thống kê của Sở NN&PTTN Tp.HCM, tổng diện tích hoa, cây kiểng phục vụ dịp Tết 2020 đạt 1.027,5 ha, giá trị sản lượng hoa cây kiểng Tết 2020 đạt 1.661 tỷ đồng, trong đó giá trị sản lượng hoa lan đem lại đạt 215,4 tỷ đồng. Đến năm 2022 diện tích sản xuất hoa và cây kiếng trên địa bàn Tp.HCM ước đạt 2.325 ha, trong đó diện tích hoa lan chiếm khoảng 370 ha. Hoa lan là một trong những cây hoa kiểng quan trọng của thành phó, có diện tích lớn và giá trị sản lượng nông nghiệp cao.

Năm 2022, thành phố đã xuất khâu được 200.000 cây kim ngân, lan mokara, dendrobium với kim ngạch xuất khâu 500.000 đô la Mỹ với thị trường xuất khẩu chủ yếu Campuchia, Mỹ, Nhật Bản, Hà Lan, Canada. Hiện hoa lan chiếm gần 16% diện tích hoa kiếng thành phố và mỗi héc ta mang về cho nông dân mỗi năm doanh thu từ 800 triệu đến 1 tỉ đồng (sở NN&PTNT TpHCM). Hoa lan loài hoa khá phong phú về chủng loại, mỗi loại có đặc điểm sinh trưởng và phát trién khác nhau, Tại Tp.HCM tập trung 02 chủng loại hoa lan phát triển là Dendrobium và Mokara (Cam nang kỹ thuật trồng lan Dendrobium Mokara, TTKN Tp. Dendrobium hiện được trồng rộng rãi tại Tp.

Dendrobium hap dẫn người tiêu ding bởi màu sắc, độ bền hoa, dé trồng và đặc biệt có giá trị kinh tế cao, cho thu nhập lớn đối với ngành trồng hoa trong và ngoài nước. Song song với những hấp dẫn mà nó đem lại thì các loại sâu bệnh hại cũng gây ra những tác hại ảnh hưởng vẻ đẹp cũng như giá trị của cây đặc biệt là các loại bệnh do nâm gây ra. Do đó, đề tài: “Khao sát các bệnh hại chính do nam gây ra trên chi lan Hoang Thảo (Dendrobium) tại khu vực Thành phố Hồ Chí Minh” đã được thực hiện. Đề tài được đặt ra nhằm xác định rõ thành phần và các bệnh hại phổ biến trên lan Dendrobium từ đó góp phần vào công tác nghiên cứu các thành phần bệnh hại, các biện pháp trừ bệnh hiệu quả.

Mục tiêu nghiên cứu M6 tả các triệu chứng bệnh trên lan Dendrobium. Xác định một số loại nam gây bệnh phổ biến trên lan Dendrobium dựa vào đặc điểm hình thái học và sinh học phân tử. Tính tần suất xuất hiện của một số chi nam gây bệnh trên lan Dendrobium. Xác định tính chính xác của một số chỉ thị phân tử trên nắm gây bệnh.

Yêu cầu Quan sát, thu thập các mẫu bệnh. Phân lập, làm thuần các mẫu nắm. Định danh các loại nắm gây bệnh. Giới hạn đề tài Đề tài được thực hiện từ tháng 5/2023 đến tháng 2/2024 trên đối tượng là chi lan Dendrobium.

Mẫu bệnh được thu thập tại các quận, huyện tại Tp. Các thí nghiệm được tiến hành tại phòng thí nghiệm RIBE 302 — 304 Bệnh học và Chân đoán phân tử, Viện Nghiên cứu Công nghệ Sinh học và Môi trường, Trường Đại học Nông Lâm TP. Chương | TONG QUAN TAI LIEU 1.1 Tống quan về hoa lan Dendrobium 1.1 Giới thiệu về lan Dendrobium Dendrobium thuộc lớp một lá mầm (Monocotyledones), bộ lan (Asparagales), họ Phong lan (Orchidaceace). Theo dạng thân, người ta thường chia ra 2 nhóm: Dạng thân đứng (Dendrobium phalaenopsis) thường mọc ở vùng nóng, chịu 4m và siêng hoa; Dạng thân thong (Dendrobium nobile) chịu khí hậumát mẻ.

Ở Việt Nam, Dendrobium hay được gọi là lan Hoàng Thảo hay Đăng Lan có đến 100 loài. Các loài Dendrobium đều là thực vật phụ sinh, sống bám trên thân cây hoặc đá. Rễ lan là rễ khí sinh, có một lớp mô hút 4m day bao quanh gồm những lớp tế bào chết chứa đầy không khí nên rễ ánh lên màu xám bạc. Dendrobium thuộc nhóm đa thân, có hệ thống nhánh nằm ngang bò dài trên giá thé hoặc nam sâu trong đất gọi là thân rễ (căn hành).

Giả hành là những đoạn phình to, giúp dự trữ nước và chất dinh dưỡng. Lá có gân song song moc xen kẽ nhau và gắn vao giả hành nhờ cuốn và bao lấy thân (Đào Thanh Vân và Đặng Thị Tế Nga, 2008) 1.2 Đặc điểm thực vật học Rễ: thường được hình thành từ căn hành. Cấu tạo của rễ chia làm 3 tầng: Tầng ngoài, tầng giữa và tầng trong. Tầng ngoài là lớp vỏ rễ, tác dụng chủ yếu là hút và giữ nước; tầng giữa là thịt rễ, phần lớn là tổ chức tế bào sống, chứa rất nhiều nam rễ cộng sinh; tang trong là gân rễ có sự liên kết tương đối dẻo dai.

Khi sống bám vào cành hoặc thân cây, bề mặt của lớp rễ có phủ lớp mạc làm nhiệm vụ hút và giữ nước rất tốt cho nên cây chịu hạn tốt, ở đầu rễ luôn luôn có màu xanh của diép lục dùng dé quang hợp nên rễ lan thường chui ra khỏi chậu. Hệ rễ khí sinh phát triển rất phong phú, mọc rất đài, to, khỏe và giữ cho cây khỏi bị gió lung lay, vừa làm cột chống đỡ cho thân vươn cao (Lê Đặng Trung Tuyến, 2007). 1 Rễ lan Dendrobium Thân: Dendrobium thuộc nhóm đa thân có hệ thống nhánh nằm ngang bò dai trên giá thể hoặc nằm sâu trong đất gọi là thân rễ. Giả hành là những đoạn phình to, bên trong có các mô mềm chứa dịch nhày làm giảm sự mắt dự trữ chất dinh dưỡng để nuôi cây trong điều kiện khô hạn khi cây sống bám trên cao.

Ngoài ra giả hành còn chứa diệp lục tô nên có thể quang hợp được (Nguyễn Công Nghiệp, 2004). Hình dạng và kích thước của giả hành rất đa dạng: Hình cầu, thuôn dài hay hình trụ xếp chồng lên nhau tạo thành thân có lá mọc xen kẽ (Dương Công Kiên, 2002). Lá: hình dạng của lá thường là hình đai hoặc hình mũi mác, lá có gân song song, phién lá hẹp, thuôn dài, mau lá thường là mau xanh đậm hoặc xanh sang. Day lá to ra tạo thành bẹ bao quanh giả hành, giữa bẹ lá và phiến lá có một lằn ngang (cô lá) là nơi phiến lá sẽ lia ra khỏi thân khi gia.

Hoa: cau trúc của một đóa hoa lan là phía bên ngoài cùng là 3 cánh đài, thường có màu sắc và kích thước giống nhau. Một cánh đài nằm ở phía trên hay phía sau của hoa gọi là cánh đài lý, hai cánh đài nằm ở 2 bên gọi là cánh đài cạnh. Nằm kề bên trong và xen kẽ với 3 cánh đài là 3 cánh hoa, chúng giống nhau về hình dạng, kích thước, màu sắc. So với 2 cánh hoa hai bên sườn, cánh hoa nằm ở phía trên hay phía dưới có hình dạng và màu sắc khác han với các cánh còn lại gọi là cánh môi (Đào Thanh Vân và Đặng Thị Tố Nga, 2008).

3 Hoa lan Dendrobium 1.3 Yêu cầu sinh thái đối với lan Dendrobium s* Nhiệt độ Nhiệt độ ảnh hưởng rất nhiều đến sự tăng trưởng của lan Dendrobium. Nhiệt độ tác động lên cây lan thông qua con đường quang hợp. Nhiệt độ quá cao cây sẽ mất nước, quang hợp và hô hấp giảm. Nhiệt độ quá thấp làm nước trong tế bào kết tinh và phá vỡ cấu trúc tế bào.

Phần lớn các cây này thích hợp với nhiệt độ ban đêm vào khoảng 10 — 16°C và ban ngày vào khoảng 21 — 32°C. Dendrobium thích hợp với khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới. Vì đa dạng về chủng loại nên mỗi loài Dendrobium cần một nhiệt độ nhất định khác nhau: - Nhóm Dendrobium ưa lạnh: sinh trưởng và phát triển tốt nhất ở nhiệt độ lý tưởng là 15°C, những giống này được lấy từ các vùng cao nguyên của Việt Nam và Myanmar trên độ cao 1000 m, các loài này khó ra hoa ở vùng nhiệt độ cao. - Nhóm Dendrobium ưa nóng: trồng tại Tp.

HCM và các tỉnh phía Nam, nhiệt độ thích hợp cho các loài của nhóm này là 25°C. Tuy nhiên, các giống Dendrobium lại có thé chịu được nhiệt độ cao hơn nhiều. - Nhóm Dendrobium trung gian: có thé sống được ở cả vùng lạnh và vùng nóng, nhiệt độ thích hợp của loài này là 20°C (Đào Thanh Vân và Đặng Thị Tố Nga, 2008). % Độ âm Độ 4m thích hợp giúp cho cây được phát triển nhanh hon, hoa tươi và lâu tan.

Dendrobium phát triên tốt trong điều kiện không khí âm (trên 60%) và thông thoáng dé không khí chuyển động dễ dang. Ban ngày cây cần độ am từ 40 — 60%, vào ban đêm độ âm từ 60 — 90%. Những ngày nóng và có nhiều gió cần phun sương dé tăng thêm độ âm không khí giúp cây lan quang hợp tốt. Độ âm của giá thể cao là điều kiện bat lợi cho sinh trưởng của giống Dendrobium vì có thê toàn thé bộ rễ bị thối và biểu hiện là cây con mọc từ phần ngọn của thân (Hồ Lâm Thanh, 2018).

s* Anh sáng Dendrobium là giéng ưa sáng nên có thê trồng trong điều kiện ánh sáng trực tiếp hay khuếch tán. Cường độ ánh sáng cho Dendrobium là 70%, cường độ ánh sáng quá cao cây sẽ sinh trưởng yếu. Tùy vào giống Dendrobium sẽ có thời gian chiếu sáng dai hay ngắn khác nhau. Nếu trồng các loài Dendrobium ra hoa quanh năm thì cần thời gian chiếu sáng từ sáng sớm đến chiều.

Nếu trồng các loài Dendrobium ra hoa theo mùa thì chú ý ra hoa ngày ngắn hay ngày dai. Thiếu ánh sáng với các loài thuộc giống này sẽ gây ra sự thoái hóa rõ rệt, cây chậm phát triển, số lượng hoa cũng rất ít. Trái lại, thừa ánh sáng đối với các loài thuộc giống Dendrobium, chỉ làm cho cây xấu đi vì lá quá vàng hoặc các giả hành tro trui, nhưng cây sẽ thích nghi dan và đảm bao ra hoa nhiều và đẹp (Hồ Lâm Thanh, 2018). s* Nhu cầu dinh dưỡng Dinh dưỡng đóng vai trò rất quan trọng đối với lan.

Khi cây đầy đủ đinh dưỡng thì cây sẽ sinh trưởng và phát triển tốt, ra nhiều hoa, hoa to, bền đẹp. Ngược lại, khi thiếu dinh dưỡng cây sẽ còi cọc, kém phát triển, không có hoặc cho ít hoa. 6 Cây lan cần 13 chất dinh đưỡng khoáng thuộc nhóm đa lượng (N, P, K), trung lượng (Ca, Mg, S), vi lượng (Fe, Cu, Zu, Mn, B, Mo, CI). Ngoài ra, dé lan sinh trưởng phát triển tốt cần bo sung các vitamin như vitamin BI, BS, B6, B12 trong việc tạo chồi tạo rễ và các chất kích thích tố như AIA, NAA, IBA kích thích nảy mam, chồi, ra hoa (Phạm Công Bình, 2005).4 Kỹ thuật canh tác lan Dendrobium s% Giống Chọn cây có thân lá cứng cáp, khoẻ mạnh, không có đốm, dấu hiệu bệnh, càng đủ lá ở thân tơ càng tốt.

Chậu cây cần khô không đọng nước. Nguồn gốc giống rõ rang.