Chương 1 KHÁI NIỆM CHUNG VỀ CHÂN LÝ VÀ VẤN ĐỀ CHÂN LÝ TRONG LÔGÍC CỔ ĐIỂN 1. Khái niệm chân lý và các tiêu chuẩn chân lý Vấn đề chân lý là một trong những vấn đề trung tâm của lý luận nhận thức khoa học và của triết học. Bởi vì, việc giải quyết vấn đề này liên quan mật thiết với việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết học. Trong phần này, chúng tôi sẽ tìm hiểu về khái niệm chân lý, các tiêu chuẩn chân lý.
Chúng ta có cơ sở để khẳng định rằng, giữa triết học, khoa học tự nhiên và lôgíc học luôn có sự nhất trí với nhau về vấn đề chân lý. Điều này được quy định bởi mục đích, đối tượng của nhận thức khoa học, đó là nắm bắt các quy luật khách quan và vận dụng nó vào hoạt động thực tiễn vì những lợi ích của con người. Hơn hai ngàn năm phát triển của triết học và khoa học tự nhiên, không những đã chứng tỏ hai lĩnh vực tri thức ấy luôn luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau mà còn chứng minh một cách rõ ràng rằng ở những bước ngoặt có tính chất cách mạng trong khoa học tự nhiên thì chỉ có chủ nghĩa duy vật và đặc biệt nhất là chủ nghĩa duy vật biện chứng mới có thể đóng vai trò thế giới quan và phương pháp luận đúng đắn đối với sự phát triển của khoa học tự nhiên trong quá trình nhận thức chân lý. Đối với khoa học tự nhiên, khi xuất phát từ giới tự nhiên để nghiên cứu và phản ánh những quy luật vận động và phát triển của nó, không thể không mang tính duy vật.
Nói đúng hơn là khoa học tự nhiên phải dựa vào thế giới quan duy vật và ngày càng tiến tới phương pháp biện chứng. Điều này được thể hiện rất rất rõ qua cuộc cách mạng của khoa học tự nhiên, giai đoạn cuối thế kỷ XIX dầu thế kỷ XX. Những phát minh khoa học thời kỳ đó, nhất là trong lĩnh vực vật lý học, đã giáng một đòn quyết liệt vào thế giới quan duy tâm và phép tư duy siêu hình. Trước sự đổ vỡ đột ngột của những quan niệm cũ trong khoa học tự LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 nhiên, các nhà khoa học tự nhiên đã rơi vào khủng khoảng về phương diện tư duy.
Phương pháp tư duy siêu hình đã làm cho một số nhà khoa học tự nhiên chỉ thấy cái tuyệt đối, không thấy tính chất quan hệ biện chứng giữa cái tương đối và cái tuyệt đối, giữa chân lý tương đối và chân lý tuyệt đối. Trong tình hình ấy, Lênin đã khái quát những thành tựu của cuộc cách mạng trong khoa học tự nhiên, chỉ ra thực chất của cuộc khủng hoảng đó, cũng như con đường khắc phục cuộc khủng hoảng đó. Những nguyên lý của Lênin về sự cần thiết của phép biện chứng đối với khoa học nói chung và vật lý nói riêng, về mối quan hệ giữa chân lý tương đối và chân lý tuyệt đối trong khoa học tự nhiên đã nói lên sự thống nhất giữa quan niệm triết học và các khoa học tự nhiên về vấn đề chân lý. Mọi người đều thừa nhận rằng lôgíc học, nhất là lôgíc học ký hiệu có vai trò to lớn đối với nhận thức khoa học cũng như trong công nghệ thông tin, tự động hoá và điều khiển học.
Nhiều nhà thực chứng lôgíc – với tính cách là những người nghiên cứu lôgíc học chứ không phải chủ nghĩa thực chứng lôgíc đã có công phát triển lôgíc ký hiệu. Họ đã đề xuất nhiều vấn đề thực tế, và đã có những đóng góp quan trọng cho sự phát triển của lôgíc học, nhằm trang bị cho khoa học tự nhiên bộ công cụ hữu hiệu trên con đường nhận thức chân lý. Ratxen đã từng tuyên bố lôgíc học là bản chất của triết học.Carnap thì cho rằng, “người ta gọi là triết học bằng lôgíc học của khoa học vì lôgíc học cung cấp phương pháp chân chính cho sự nghiên cứu. Phương pháp đó là lôgíc hình thức hiện đại, nó không còn là bộ môn khác nữa mà chúng ta có thể công khai tuyên bố: lôgíc học là phương pháp của triết lý”[2, tr.
Tuy nhiên, trong quá trình nhận thức chân lý, mỗi lĩnh vực lại có chức năng riêng. Khoa học tự nhiên bằng các phương tiện của mình nghiên cứu các hình thức vận động khác nhau của vật chất để tìm ra chân lý. Những chân lý LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 mà khoa học tự nhiên phát hiện ra sẽ góp phần làm phong phú hơn, sáng tỏ hơn những nguyên lý triết học cũng như sự phát triển của triết học. Lênin đã nói rằng, vật lý học hiện đại đang nằm trên giường đẻ.
Nó đẻ ra chủ nghĩa duy vật biện chứng. Triết học từ quan điểm nhận thức luận của mình đưa ra các nguyên lý, những gợi mở cho khoa học về con đường nhận thức chân lý. Chính do mối quan hệ mật thiết đó và do tính chất khái quát của triết học cho nên chủ nghĩa duy vật biện chứng có khă năng đi trước và đưa ra những tiên đoán trong lĩnh vực khoa học tự nhiên. Như vậy, nó góp phần giúp khoa học tự nhiên khỏi sự mò mẫm không cần thiết trong quá trình nhận thức chân lý.
Vậy chân lý là gì, các tiêu chuẩn để kiểm tra tính chân lý của tri thức như thế nào? 1.1 Chân lý là gì Từ thời cổ đại cho đến nay, các nhà triết học đã đưa ra các quan niệm khác nhau về chân lý, về con đường nhận thức chân lý và về tiêu chuẩn của chân lý. Trong lịch sử triết học, vấn đề chân lý được nhìn nhận theo những trường phái triết học khác nhau. Từ thời kỳ cổ đại, Arixtốt đã quan niệm chân lý là sự phù hợp giữa tri thức của con người phản ánh về sự vật với sự vật. Quan niệm này tiếp tục được các nhà triết học như Ph.
Đềcác, Spinôda, Đidrô đưa vào trong triết học của họ. Trong triết học duy tâm khách quan, chân lý được quan niệm như là tính vĩnh cửu, bất biến của các ý niệm, là tính vĩnh cửu, tính không biến đổi, ngoài thời gian và vô điều kiện của các khách thể lý tưởng, là cái quy định tính chất của các sự vật hiện tượng (Platôn, Ôguxtanh). Chân lý như là sự phối hợp tương ứng giữa tư duy với những hình thức tiên nghiệm của nó (Cantơ). Sau Cantơ, các nhà triết học duy tâm cổ điển Đức đã xem xét chân lý là một quá trình biện chứng, mà điển hình là hệ thống của Hêghen.
Hêghen đã LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 quan niệm chân lý là sự đồng nhất giữa tư duy và tồn tại, là kết quả của quá trình phát triển biện chứng của ý niệm tuyệt đối. Những người theo chủ nghĩa duy tâm chủ quan như Hium và Ratxen thì cho rằng chân lý là sự tương ứng của tư duy với cảm giác của chủ thể. Các nhà thực chứng mới quan niệm chân lý là sự tương ứng của các mệnh đề khoa học với kinh nghiệm cảm tính.Poanhcarê coi chân lý chỉ có tính ước lệ, là những ký hiệu quy ước. Theo những người chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán, thì chân lý là sự tương ứng lẫn nhau giữa những cảm giác.
Mặc dù có những quan niệm khác nhau về vấn đề chân lý, nhưng các quan điểm duy tâm đều mang đặc điểm chung là không thừa nhận tính khách quan của nội dung chân lý là sự phản ánh những thuộc tính bản chất của hiện thực khách quan, là kết quả của quá trình hoạt động thực tiễn và nhận thức của con người. Họ phủ nhận khả năng nhận thức của con người đạt đến chân lý khách quan. Triết học Mác quan niệm, chân lý là những tri thức phản ánh những thuộc tính bản chất của sự vật hiện tượng, là sản phẩm của quá trình nhận thức thế giới của con người. Chân lý cũng được hình thành và phát triển từng bước phụ thuộc vào sự phát triển của sự vật, hiện tượng khách quan, vào hoạt động thực tiễn, vào điều kiện lịch sử cụ thể của nhận thức của con người.Lênin đã nhận xét hết sức chính xác rằng: “ Sự phù hợp giữa tư tưởng và khách thể là một quá trình.
Tư tưởng (= con người) không nên hình dung chân lý dưới dạng một sự đứng im chết cứng, một bức tranh, hình ảnh đơn giản, nhợt nhạt (lờ mờ), không có khuynh hướng, không vận động”[26, tr. Từ sự phân tích trên, chúng tôi đưa ra quan niệm khái quát về chân lý như sau: chân lý là tri thức phù hợp với khách thể mà nó phản ánh và được thực tiễn kiểm nghiệm. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 Chân lý là những tri thức mà con người đúc rút ra từ trong hoạt động thực tiễn, hoạt động nhận thức và được thực tiễn kiểm nghiệm. Vì vậy mọi chân lý đều có tính khách quan.
Mặt khác, do tính chất tương đối của hoạt động thực tiễn mà mọi chân lý đều có tính cụ thể, tính tương đối và tính tuyệt đối.Tính khách quan của chân lý hay chân lý khách quan, tức là tuy chân lý là tri thức, là kết quả của nhận thức con người nhưng nội dung của tri thức đó không phụ thuộc vào con người. Chủ nghĩa duy vật thừa nhận chân lý khách quan bởi vì nó thừa nhận sự tồn tại khách quan của thế giới và sự phản ánh thế giới đó vào trong bộ óc của con người. Chân lý chỉ có ở con người nhưng nội dung mà chân lý phản ánh thuộc về thế giơí khách quan và không lệ thuộc vào con người mà phụ thuộc vào sự vật khách quan được chân lý đó phản ánh. Chân lý luôn là cụ thể, không có chân lý trừu tượng.
Bởi vì, chân lý là kết quả của quá trình nhận thức hiện thực nên bao giờ nhận thức đó cũng gắn với một lĩnh vực cụ thể của hiện thực, trong những điều kiện thời gian, không gian nhất định.Lênin đã từng khẳng định rằng: “không có chân lý trừu tượng”, “ rằng chân lý luôn là cụ thể”[27, tr. Hơn nữa, đối tượng mà chân lý phản ánh bao giời cũng tồn tại cụ thể, trong những điều kiện hoàn cảnh nhất định. Vì vậy, mọi chân lý đều có mối quan hệ mật thiết với hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Nếu thoát ly khỏi những hoàn cảnh đó thì những tri thức vốn là chân lý sẽ không còn là chân lý nữa.
Do chân lý là những tri thức mà con người rút ra trong quá trình hoạt động thực tiễn và hoạt động nhận thức nên những tri thức của con người vừa mang tính tương đối vừa mang tính tuyệt đối. Nói cách khác là chân lý vừa mang tính tương đối vừa mang tính tuyệt đối.