phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1: Khái quát về thế giới nghệ thuật và hành trình sáng tác thơ của Thanh Hải. Chƣơng 2: Những nguồn cảm hứng chính và hình tƣợng trong thơ Thanh Hải Chƣơng 3: Một số nét đặc sắc trong nghệ thuật thơ Thanh Hải. Tài liệu tham khảo 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: KHÁI QUÁT THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC THƠ THANH HẢI 1. Một số vấn đề lí luận về Thế giới nghệ thuật 1.
Khái niệm Thế giới nghệ thuật. Thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể nghệ thuật bao gồm tất cả các yếu tố, các cấp độ của sáng tạo nghệ thuật. Nghiên cứu thế giới nghệ thuật là để tìm hiểu quy luật sáng tạo của chủ thể, quan niệm về nghệ thuật, cuộc sống, nhân sinh của ngƣời nghệ sĩ. Thế giới nghệ thuật là một thế giới thứ hai do ngƣời nghệ sĩ sáng tạo ra.
Một mặt nó phản ánh phần nào thế giới hiện thực, mặt khác nó là biểu hiện khát vọng chân, thiện, mĩ và khao khát sáng tạo của ngƣời nghệ sĩ. Với ý nghĩa này, vấn đề đặt ra là cần phải có một khái niệm thật bao quát, thật đầy đủ để làm cơ sở cho việc tiếp cận các hiện tƣợng, tác giả văn học. Thế giới nghệ thuật là một thuật ngữ mang tính khái niệm đƣợc sử dụng ngày càng phổ biến trong đời sống và trong học thuật. Nó đƣợc sử dụng khi chúng ta có nhu cầu diễn đạt ý niệm về cái chỉnh thể bên trong của sáng tác nghệ thuật ( một tác phẩm, một trào lƣu, một quá trình sáng tác của tác giả).
Khái niệm Thế giới nghệ thuật là một khái niệm của thi pháp học. Trong cuốn “Tinh hoa lí luận văn học cổ điển Trung Quốc”, tác giả Phƣơng Lựu có trích dẫn quan điểm của Lƣu Hiệp (nhà lí luận cổ đại Trung Hoa) về sự thống nhất giữa nội dung và hình thức. Lƣu Hiệp quan niệm một tác phẩm văn học phải đảm bảo 6 yếu tố: 1. Tình cảm sâu mà không dối.
Việc chắc mà không ba hoa 3. Phong thái mà không tạp 4. Nghĩa thẳng mà không quanh co 5. Thể gọn mà không rƣờm rà 6.
Văn đẹp mà không dâm Ngoài ra ông còn nhấn mạnh các phƣơng diện khác nhƣ ngôn ngữ, kết cấu với những nhận xét sâu sắc, những so sánh độc đáo… 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Từ điển thuật ngữ văn học- bộ mới, khái niệm Thế giới nghệ thuật đƣợc định nghĩa bằng những luận điểm cơ bản sau đây: - Thế giới nghệ thuật là khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật. Sáng tác văn học là một thế giới có tổ chức và có sự sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của tác giả. Nó xác định tính độc lập tƣơng đối so với thế giới tự nhiên, thế giới xã hội. - Thế giới nghệ thuật là thế giới tinh thần, kết quả của trí tƣởng tƣợng sáng tạo, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lí của con ngƣời mặc dù nó phản ánh thế giới ấy.
- Thế giới nghệ thuật là mô hình nghệ thuật có cấu trúc riêng, quy luật riêng, thể hiện các đặc điểm con ngƣời, tâm lí, không gian, thời gian, đồ vật, xã hội,…Nó tƣơng ứng với thế giới quan, nhân sinh quan, vũ trụ quan của chủ thể sáng tạo. - Thứ tƣ, thế giới nghệ thuật còn là thực tại tinh thần mà ngƣời đọc ở vào khi sống với tác phẩm. Theo Chu Văn Sơn trong cuốn “Ba đỉnh cao Thơ mới: Xuân Diệu, Nguyễn Bính, Hàn Mặc Tử” quan niệm: “Xét đến cùng Thế giới nghệ của mỗi nhà văn chính là thế giới hình tượng sống động ( với tất cả tính phong phú đa dạng và tính hệ thống tinh vi của nó), chứa đựng một quan niệm nhân sinh và thẩm mĩ nào đó, được xây cất bằng chất liệu ngôn từ. Như vậy thế giới nghệ thuật vừa là con đẻ, vừa là hiện thân của tư tưởng và thi pháp.
Thế giới ấy, tất cũng vận động, biến chuyển theo sự vận động, biến chuyển của tư tưởng nghệ sĩ. Bởi thế nó dứt khoát là một kiến trúc vừa tĩnh vừa động. Diện mạo của Thế giới nghệ thuật chính là bức chân dung tinh thần của người nghệ sĩ” [ 35 tr 24] Lê Tiến Dũng lại cho rằng: “Qua văn bản ngôn từ, người đọc bắt gặp “bức tranh đời sống”, một thế giới như ta đã gặp đâu đó trong đời, nhưng lại chưa gặp bao giờ. Người ta gọi lớp này là lớp thế giới nghệ thuật hay là lớp hình tượng”.
“Mỗi nhà văn, mỗi thời đại sáng tạo ra một thế giới nghệ thuật riêng. Tiếp nhận được thế giới nghệ thuật này là cơ sở để hiểu tư tưởng, nghệ thuật của tác phẩm, cảm nhận được những gì mà nhà văn miêu tả, kí thác cũng như cái nhìn, quan niệm của nhà văn về con người, cuộc sống” [5 tr 11]. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khẳng định Thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể ngoài việc chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa các yếu tố còn giúp ngƣời nghiên cứu tránh đƣợc những suy diễn chủ quan, lệch lạc trong việc khám phá, chiếm lĩnh Thế giới nghệ thuật. Dựa vào nội hàm Thế giới nghệ thuật đã đƣợc trình bày ở trên, chúng tôi có thêm cơ sở lí luận để tiếp cận sáng tác thơ của Thanh Hải.
Từ các sáng tác ở bốn tập thơ, chúng tôi kết nối để hình dung, khái quát về thế giới mà nhà thơ đã tạo lập, sau đó đi tìm hiểu các đặc điểm của thế giới ấy và cố gắng tạo lập một lần nữa thế giới ấy bằng cảm nhận chủ quan của cá nhân. Thế giới nghệ thuật trong thơ trữ tình. Thơ trữ tình là một thuật ngữ nhằm để phân biệt với các thể loại khác trong thể loại trữ tình và thơ tự sự. Nó có ý nghĩa là phƣơng tiện để con ngƣời ta tự khẳng định bản thân mình, xây dựng hình tƣợng về mình, xác định chí hƣớng, lập trƣờng, giá trị cuộc sống, đồng thời là phƣơng tiện thể hiện thế giới tinh thần của nhà thơ.
Thơ trữ tình có khả năng khơi gợi và bộc lộ cảm xúc rất lớn. Cảm xúc là bản sắc riêng của từng cá thể nhƣng thơ cũng nhƣ các thể loại văn học khác đều bắt nguồn từ hiện thực đời sống nên trong thơ trữ tình chúng ta nhận ra cả hiện thực cuộc sống, chuyện thế sự, chuyện đời tƣ, chuyện chung, chuyện riêng,…Dù nói gì đi nữa thì thơ trữ tình vẫn là “bản tự thuật của tâm trạng” (Poxpelop), là “những vƣơng quốc chủ quan” ( Bêlinxki ). Cuốn Từ điển thuật ngữ văn học đã đƣa ra một khái niệm tƣơng đối trọn vẹn về thơ trữ tình. Thơ trữ tình là các thể thơ mà trong đó “những cảm xúc, suy tư của nhà thơ hoặc của nhân vật trữ tình trước các hiện tượng đời sống được thể hiện một cách trực tiếp.
Tính chất cá thể hóa của cảm nghĩ và tính chất chủ quan hóa của sự thể hiện là những dấu hiệu tiêu biểu của thơ trữ tình. Là tiếng hát của tâm hồn, thơ trữ tình có khả năng thể hiện những biểu hiện phức tạp của thế giới nội tâm, từ các cung bậc của tình cảm cho tới những chính kiến, những tư tưởng triết học” [14 tr 317]. Tác giả Lê Quang Hƣng trong cuốn “Thế giới nghệ thuật thơ Xuân Diệu trước thời kì 1945” đã đƣa ra một khái niệm về Thế giới nghệ thuật thơ trữ tình: “Thế giới nghệ thuật thơ trữ tình là một chỉnh thể thống nhất bao hàm các thành 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tố cấu trúc và các quy luật cấu trúc chung thể hiện quá trình cái tôi nhà thơ nội cảm hóa thế giới khách quan bằng tưởng tượng của mình. Một mặt thế giới nghệ thuật ấy gắn liền với kinh nghiệm cá nhân, với phong cách sáng tác của bản thân nhà thơ, mặt khác nó phản ánh trình độ sáng tác của một giai đoạn lịch sử, một thời đại” [17 tr 30].
Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử quan niệm: “Văn bản thơ không chỉ gồm câu chữ, vần điệu, ngắt nhịp…mà bao gồm cả thế giới hình tượng bên trong như một thế giới sống đặc thù. Phải miêu tả thế giới ấy cho dù nó khác với thế giới thực tại như thế nào, có vẻ vô lí như thế nào. Đó chính là thế giới chủ quan nội cảm của tác phẩm” [32 tr 6]. Thế giới nghệ thuật thơ trữ tình ở mỗi thời đại, mỗi trào lƣu sáng tác lại mang những nét đặc trƣng riêng.
Nếu thế giới thơ trữ tình Trung đại chủ yếu xoay quanh hai thành tố: Cái “ta” và Thế giới thì đến thế giới hiện đại lại là cái “tôi” và Thế giới. Nói đến thơ trữ tình là nói đến cảm xúc của chủ thể, thế giới chủ quan của nhà thơ. Những cảm xúc, tâm trạng, suy nghĩ của nhà thơ thể hiện trong thế giới nghệ thuật chính là những biểu hiện của cái “tôi” và các nguyên tắc thể hiện nó. Muốn tiếp cận đƣợc Thế giới nghệ thuật của thơ phải nhận diện đƣợc “cái tôi trữ tình”.
Không phải nhà thơ xƣng tôi thì cái tôi ấy mới đƣợc bộc lộ mà cái tôi ấy đƣợc bộc lộ qua tƣ thế trữ tình, giọng điệu trữ tình hay mẫu hình lí tƣởng mà hồn thơ ấy tôn thờ. Bên cạnh “cái tôi trữ tình”, thì thế giới nghệ thuật, hiểu nhƣ môi trƣờng tự nhiên, xã hội bao quanh cái tôi (không gian, thời gian, các nhân vật trữ tình) là yếu tố không thể thiếu để xây dựng nên thế giới nghệ thuật thơ. Hành trình sáng tác thơ Thanh Hải 1. Thơ Thanh Hải trong dòng chảy chung của thơ kháng chiến chống Mĩ Cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nƣớc vĩ đại của dân tộc Việt Nam đã khơi dậy nguồn cảm hứng lớn lao cho văn học nói chung và cho thơ ca chống Mĩ nói riêng.
Nhìn trên bình diện lớn, nền thơ chống Mĩ đƣợc hình thành từ nhiều thế hệ nhà thơ: Thế hệ nhà thơ xuất hiện từ trƣớc cách mạng nhƣ Tố Hữu, 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.