CHƯƠNG I : CƠ SỞ Y SINH VÀ TỔNG QUAN VỀ PHƯƠNG PHÁP LY TÂM MÁU 1.1 Một số khái niệm 1.1 Khái niệm máu Máu là một tổ chức di động được tạo thành từ thành phần hữu hình là các tế bào (hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu) và huyết tương. Chức năng chính của máu là cung cấp các chất nuôi dưỡng và cấu tạo các tổ chức cũng như loại bỏ các chất thải trong quá trình chuyển hóa của cơ thể như cacbon dioxide và axit lactic. Máu cũng là phương tiện vận chuyển của các tế bào (cả tế bào có chức năng bảo vệ cơ thể lẫn tế bào bệnh lý) và các chất khác nhau (các amino acid, lipid, hormone) giữa các tổ chức và cơ quan trong cơ thể. Các rối loạn về thành phần cấu tạo của máu hay ảnh hưởng đến sự tuần hoàn bình thường của nó có thể dẫn đến rối loạn chức năng của nhiều cơ quan khác nhau.Có hai vòng tuần hoàn tương đối độc lập về mặt giải phẫu nhưng liên quan chặt chẽ về mặt chức năng: tuần hoàn phổi (hay còn gọi tiểu tuần hoàn) và tuần hoàn hệ thống (hay còn gọi là đại tuần hoàn).
Hai vòng tuần hoàn này đều hoạt động chủ yếu bởi sức bơm của cơ tim. Vai trò của máu : Cơ thể cần máu cho sự sống, bởi máu là 1 chất lỏng mang chất dinh dưỡng đến các cơ quan và lấy đi các chất thải trong quá trình chuyển hóa. Người trưởng thành có khoảng 5-6 lít máu (chiếm 7-8% trọng lượng cơ thể). Máu lưu thông trong hệ tuần hoàn do sức bóp của tim.
Một số vai trò chính của máu trong cơ thể như sau: Vận chuyển oxy: Oxy là một loại khí cần thiết cho các cơ quan, do phổi hít vào. Oxy được vận chuyển từ phổi đến các cơ quan nhờ dòng máu. Lấy khí cacbonic: Từ các mô mang đến phổi và thải ra ngoài. Máu còn lấy 1 số chất thải khác vận chuyển đến thận và gan, thải ra ngoài qua đường nước tiểu và phân.
Máu vận chuyển các hoc-môn từ các tuyến nội tiết đến các mô. Máu vận chuyển thức ăn (đường, đạm, mỡ) có được do tiêu hóa từ hệ tiêu hóa. 15 Giúp cơ thể chống lại nhiễm trùng. Thành phần máu ở cơ thể người : Hình 1.1 Thành phần của máu Máu chiếm 7% trọng lượng cơ thể, với tỷ trọng trung bình khoảng 1060 kg/m³, gần giống với tỷ trọng nước nguyên chất (1000 kg/m³).Người trưởng thành trung bình có khoảng 5 lít máu, bao gồm một số loại huyết cầu khác nhau hay còn gọi là thành phần hữu hình và huyết tương.
Huyết cầu gồm hồng cầu, bạch cầu, và tiểu cầu. Theo thể tích hồng cầu chiếm khoảng 45% số tế bào máu, huyết tương chiếm khoảng 54,3%, và bạch cầu khoảng 0,7%.2 Huyết tương Huyết tương là một chất dịch trong, có màu vàng nhạt đồng thời huyết tương cũng là một trong những thành phần quan trọng nhất của máu. Huyết tương chiếm tới 55 - 65% tổng lượng máu trong cơ thể. Sinh lý huyết tương thay đổi thường xuyên theo tình trạng sinh lý của cơ thể.
Sau bữa ăn huyết tương có màu đục và sau khi ăn vài giờ thì sẽ trong hơn và có màu vàng chanh. Nếu đơn vị máu có huyết tương màu đục sẽ không được sử dụng vì có thể gây sốc, gây dị ứng cho người bệnh. 16 Thành phần của huyết tương Huyết tương chứa 90% nước về thể tích, 10% còn lại là các chất tan như protein huyết tương, các thành phần hữu cơ và muối vô cơ,… Protein huyết tương: Huyết tương có chứa rất nhiều protein hòa tan và chiếm 7% về thể tích, trong đó các protein quan trọng nhất là: Albumin: Là loại protein huyết tương phổ biến nhất (3,5-5g/dL máu) và là yếu tố chính gây ra áp suất thẩm thấu (osmotic pressure) của máu. Các chất chỉ hòa tan một phần hoặc sẽ không hòa tan trong nước được vận chuyển trong huyết tương bằng cách liên kết với albumin.
Globulin: Alpha, beta, gamma là những protein hình cầu hòa tan trong huyết tương. Gamma protein có các kháng thể hay immunoglobulin được tổng hợp bởi tương bào. Fibrinogen: Được biến đổi thành fibrin bởi các enzyme liên kết với máu trong quá trình cầm máu. Fibrinogen được tổng hợp, chế tiết ở gan.
Các hợp chất hữu cơ khác: Các hợp chất hữu cơ khác trong huyết tương gồm: amino acid, vitamin, glucose và một số loại peptide điều hòa lipide và steroid hormone. Ngoài ra còn có các muối khoáng: muối khoáng chiếm 0.9 g/o về thể tích bao gồm các muối điện li như Na, Ca, K,…. Chức năng của huyết tương Huyết tương giàu tiểu cầu có nhiều tác dụng trong làm đẹp và chữa bệnh Huyết tương có vai trò vận chuyển các nguyên liệu quan trọng của cơ thể, như glucose, sắt, ô xy, hormon, protein…. Mỗi lít huyết tương chứa khoảng 75g protein.
Hợp chất này được chia thành hai loại chính gồm albumin và globulin: Albumin: Cung cấp áp suất thẩm thấu giữa cho phần chất lỏng của máu bên trong các mạch máu, ngăn máu tràn vào các mô và sau đó vào các tế bào. Albumin có thể được xem như một loại xốp hút nước lưu thông, giữ lượng nước cần thiết trong dòng máu. Globulin: Có nhiệm vụ như những kháng thể chống nhiễm khuẩn. Ngoài ra, huyết tương còn được tiến hành tách các thành phần của máu ra để truyền cho bệnh nhân theo nguyên tắc “thiếu gì truyền nấy”.
Và với sự phát triển của khoa 17 học công nghệ trong y học hiện đại ngày nay, thay vì việc truyền máu toàn phần thì nguyên tắc cơ bản của truyền máu hiện đại chính là chỉ sử dụng loại chế phẩm máu mà người bệnh cần nhằm phát huy tối đa hiệu quả và hạn chế tối thiểu những tai biến truyền máu. Trong các chế phẩm máu được dùng trong truyền máu, các chế phẩm chứa huyết tương được sử dụng khá phổ biến, chủ yếu là huyết tương giàu tiểu cầu và huyết tương tươi đông lạnh.3 Huyết thanh Huyết thanh là một dung dịch nước trong máu chúng ta, được tạo ra từ các tế bào hồng cầu, bạch cầu và các protein trong quá trình tích tụ máu. Huyết thanh cũng có thể gọi là huyết tương với các tế bào và protein đông máu đã bỏ đi và các chất điện giải thì còn lại. Thành phần của huyết thanh bao gồm các nguyên tố vi lượng và đa lượng như: Kali, Natri, Canxi, Clorua, Phosphor, Magie, Enzyme, axit uric, glucose, bilirubin, creatinine,… Cách tạo ra huyết thanh là cho máu đông lại trong thời gian nhất định, tiếp đến đun ống bằng que thử, sau một thời gian sẽ loại bỏ được máu đã đông ra ngoài, sau đó ly tâm ống.
Sau khi làm xong các bước này chúng ta sẽ có được huyết thanh. Ứng dụng của huyết thanh Chẩn đoán bệnh Trong y học, huyết thanh dùng để chẩn đoán nhiều bệnh như: Brucellosis do vi khuẩn gây ra Amebiasis do ký sinh trùng gây ra Bệnh sởi, Rubella, viêm gan B, HIV/AIDS, bệnh giang mai, nhiễm nấm, bệnh sùi mào gà do HPV, bệnh Herpes sinh dục do HSV,… Truyền huyết thanh Truyền huyết thanh để bổ sung cho cơ thể khi cơ thể có dấu hiệu thiếu hụt miễn dịch, dị ứng 18 Truyền huyết thanh có tác dụng gì? Trong huyết thanh có chứa nhiều thành phần có tác dụng rất tốt cho cơ thể. Người ta sử dụng huyết thanh để bổ sung cho cơ thể khi cơ thể có dấu hiệu thiếu hụt miễn dịch, dị ứng. Ngoài ra, sử dụng huyết thanh trong phòng và chữa nhiễm trùng rất hiệu quả.
Bên cạnh đó, các loại huyết thanh điều chế có tác dụng kháng nhiều loại bệnh như ho gà, sởi, uốn ván,… một số loại khác có tác dụng ngừa viêm gan B, quai bị,…. Quy trình lấy mẫu xét nghiệm hoá sinh 1.1 Huyết thanh Tiến hành lấy máu: Vị trí lấy máu: thường ở nếp gấp khuỷu tay. - Bệnh nhân ngồi thoải mái, đặt tay bênh nhân nằm ngang trên bàn. Buộc dây ga rô phía trên vị trí lấy máu khoảng 5 cm.
- Xác định vị trí lấy chọc kim rồi tiến hành sát trùng vị trí đó bằng bông có tẩm cồn 70°. - Lấy máu tĩnh mạch khuỷu tay Chờ cồn khô rồi mới tiến hành lấy máu. - Kiểm tra bơm kim tiêm: • Kiểm tra pít tông bằng cách kéo và đẩy pít tông 2-3 lần. • Điều chỉnh mũi kim tiêm sao cho đầu vát hướng lên trên.
- Tháo nắp đậy đầu kim, kéo căng da vùng chọc kim. Cầm bơm kim tiêm hợp với cẳng tay 1 góc khoảng 30°. Chọc kim nhanh, dứt khoát vào vị trí dưới vị trí lấy máu khoảng 1-2mm rồi từ từ luồn kim tiêm vào tĩnh mạch. Khi nào thấy có máu chảy vào đầu kim tiêm thì lúc đó kim tiêm đã được luồn vào tĩnh mạch.
- Một tay tháo dây ga rô trong quá trình lấy máu, tay kia giữ chặt kim, không di chuyển khỏi vị trí mạch máu. - Một tay giữ chặt bơm tiêm, sao cho vị trí kim tiêm không thay đổi. Tay kia từ từ rút pít tông của bơm tiêm về phía sau. Lưu ý: tránh rút pít tông quá nhanh gây xẹp tĩnh mạch, giảm lượng máu vào kim.
- Hút vào bơm tiêm khoảng 3ml máu. 19 - Buông tay giữ bơm tiêm. Lấy bông có tẩm cồn 70° đặt nhẹ lên vị trí lấy máu. Một tay rút kim tiêm ra dứt khoát và ngay sau đó tay kia ấn chặt bông lên vị trí lấy máu.
Bảo sản phụ gấp khuỷu tay lại hoặc dùng tay ấn chặt miếng bông trên vị trí lấy máu khoảng 1 phút để cầm máu. - Đậy nắp kim tiêm, tháo nắp ống nghiệm đựng máu. - Tháo kim ra khỏi bơm tiêm cho vào lọ đựng đầu kim bẩn. Sau đó để bơm tiêm để chếch với thành ống nghiệm đựng máu 1 góc khoảng 45°.
Bơm từ từ máu theo thành ống nghiệm để tránh làm vỡ hồng cầu rồi đậy nắp ống nghiệm. Lưu ý: không được lắc ông nghiệm. Dụng cụ - Máy ly tâm góc tốc độ từ 4000-5000 vòng/phút dùng để ly tâm ống nghiệm. - Ống Eppendorf thể tích 1,5ml − Micropipette 200-1000µl hoặc pipette nhựa vô trùng.
− Đầu tip nhựa xanh để dùng với micropipette. Cách tiến hành Đặt ống nghiệm đựng máu ở vị trí thẳng đứng trong khoảng từ 20 – 30 phút để hình thành cục máu đông Đối với các máy ly tâm thông dụng ly tâm, ống nghiệm đựng máu với tốc độ 4000 – 5000 vòng/phút trong 10 phút Dùng micropipette hoặc pipette nhựa vô trùng hút khoảng 1mL phần huyết thanh màu vàng nhạt ở phía trên cục máu cho vào ống eppendorf 1,5 mL. Huyết thanh sẽ được thu bằng cách để máu đông tự nhiên trong khoảng thời gian từ 30 phút đến 1 giờ ly tâm ở khoảng 4000 vòng/phút trong vòng 10 phút, phẩn dịch nổi lên phía trên được gọi là huyết thanh 1.