Liên Kết Liên Tưởng Trong Thơ Việt Nam: Nghiên Cứu và Phân Tích

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu liên kết liên tưởng trong thơ việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Thái Thị Lan Anh
• Người hướng dẫn: TS. Trần Hoàng
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Liên Kết Liên Tưởng Trong Thơ Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Ngôn Ngữ Học
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: LIÊN KẾT LIÊN TƯỞNG VÀ ĐẶC ĐIỂM LIÊN KẾT LIÊN TƯỞNG TRONG THƠ VIỆT NAM
• 1.1. Liên kết

Tóm tắt

I. Khám Phá Liên Kết Liên Tưởng Trong Thơ Việt Nam Tổng Quan

Liên kết liên tưởng trong thơ Việt Nam là một khía cạnh quan trọng trong việc phân tích và hiểu sâu sắc các tác phẩm thơ ca. Thơ ca không chỉ là nghệ thuật ngôn từ mà còn là sự kết nối giữa các hình ảnh, biểu tượng và cảm xúc. Việc nghiên cứu liên kết này giúp làm rõ hơn cách mà các nhà thơ thể hiện tâm tư, tình cảm và tư tưởng của mình qua ngôn ngữ. Thông qua việc áp dụng các phương pháp ngôn ngữ học, có thể khám phá được những chiều sâu trong từng tác phẩm, từ đó làm nổi bật giá trị nghệ thuật của thơ ca Việt Nam.

1.1. Định Nghĩa Liên Kết Liên Tưởng Trong Thơ

Liên kết liên tưởng là quá trình mà các hình ảnh và biểu tượng trong thơ được kết nối với nhau, tạo ra một mạng lưới ý nghĩa phong phú. Điều này không chỉ giúp người đọc hiểu rõ hơn về nội dung mà còn cảm nhận được chiều sâu của cảm xúc mà tác giả muốn truyền tải.

1.2. Vai Trò Của Liên Kết Liên Tưởng Trong Thơ Ca

Liên kết liên tưởng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra sự liên kết giữa các ý tưởng và hình ảnh trong thơ. Nó giúp xây dựng một bức tranh tổng thể, nơi mà mỗi yếu tố đều có sự liên quan và hỗ trợ lẫn nhau, từ đó làm tăng sức hấp dẫn và giá trị nghệ thuật của tác phẩm.

II. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Liên Kết Liên Tưởng

Nghiên cứu liên kết liên tưởng trong thơ Việt Nam gặp phải nhiều thách thức, từ việc xác định các phương thức liên kết đến việc phân tích các tác phẩm cụ thể. Một trong những khó khăn lớn nhất là sự đa dạng trong cách sử dụng ngôn ngữ của các nhà thơ, điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về ngôn ngữ học và văn học. Hơn nữa, việc thiếu các công trình nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này cũng làm cho việc phân tích trở nên khó khăn hơn.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Xác Định Phương Thức Liên Kết

Việc xác định các phương thức liên kết liên tưởng trong thơ không phải lúc nào cũng rõ ràng. Các nhà thơ thường sử dụng ngôn ngữ một cách sáng tạo, dẫn đến sự đa dạng trong cách thức liên kết, từ đó gây khó khăn cho việc phân tích.

2.2. Thiếu Tài Liệu Nghiên Cứu Chuyên Sâu

Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về thơ ca Việt Nam, nhưng số lượng các nghiên cứu chuyên sâu về liên kết liên tưởng vẫn còn hạn chế. Điều này tạo ra một khoảng trống trong việc hiểu biết và phân tích các tác phẩm thơ ca.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Liên Kết Liên Tưởng Trong Thơ

Để nghiên cứu liên kết liên tưởng trong thơ Việt Nam, cần áp dụng các phương pháp ngôn ngữ học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ nghĩa, phân tích hình ảnh và biểu tượng, cũng như việc so sánh các tác phẩm của các nhà thơ khác nhau. Việc sử dụng các phương pháp này sẽ giúp làm rõ hơn cách mà các nhà thơ xây dựng hình ảnh và cảm xúc trong tác phẩm của họ.

3.1. Phân Tích Ngữ Nghĩa Trong Thơ

Phân tích ngữ nghĩa là một trong những phương pháp quan trọng giúp làm rõ các liên kết liên tưởng trong thơ. Bằng cách xem xét các từ ngữ và cụm từ, có thể phát hiện ra những mối liên hệ sâu sắc giữa các hình ảnh và cảm xúc.

3.2. So Sánh Các Tác Phẩm Của Các Nhà Thơ

So sánh các tác phẩm của các nhà thơ khác nhau giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng liên kết liên tưởng. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về phong cách cá nhân của từng tác giả mà còn làm rõ hơn về bối cảnh văn hóa và lịch sử của thơ ca Việt Nam.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Liên Kết Liên Tưởng

Kết quả nghiên cứu về liên kết liên tưởng trong thơ Việt Nam có thể được ứng dụng trong giảng dạy và nghiên cứu văn học. Việc hiểu rõ về cách mà các nhà thơ sử dụng ngôn ngữ để tạo ra các liên kết sẽ giúp học sinh và sinh viên có cái nhìn sâu sắc hơn về tác phẩm. Hơn nữa, nghiên cứu này cũng có thể góp phần vào việc phát triển các phương pháp giảng dạy mới trong lĩnh vực văn học.

4.1. Ứng Dụng Trong Giảng Dạy Văn Học

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các bài giảng về thơ ca, giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách mà các nhà thơ sử dụng ngôn ngữ để thể hiện cảm xúc và tư tưởng.

4.2. Phát Triển Phương Pháp Nghiên Cứu Mới

Nghiên cứu liên kết liên tưởng có thể mở ra hướng đi mới trong việc nghiên cứu văn học, từ đó phát triển các phương pháp nghiên cứu hiện đại hơn, phù hợp với nhu cầu của thời đại.

V. Kết Luận Tương Lai Của Nghiên Cứu Liên Kết Liên Tưởng Trong Thơ Việt Nam

Nghiên cứu liên kết liên tưởng trong thơ Việt Nam không chỉ giúp làm rõ hơn về các tác phẩm thơ ca mà còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho việc hiểu biết về văn học Việt Nam. Việc tiếp tục khai thác và phát triển các phương pháp nghiên cứu sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng văn học nước nhà.

5.1. Hướng Nghiên Cứu Mới Trong Tương Lai

Tương lai của nghiên cứu liên kết liên tưởng có thể mở ra nhiều hướng đi mới, từ việc áp dụng các công nghệ hiện đại vào phân tích văn bản đến việc kết hợp với các lĩnh vực khác như tâm lý học và xã hội học.

5.2. Giá Trị Của Nghiên Cứu Liên Kết Liên Tưởng

Nghiên cứu liên kết liên tưởng không chỉ giúp làm rõ hơn về thơ ca mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát triển văn hóa văn học Việt Nam, từ đó nâng cao giá trị nghệ thuật của các tác phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong lịch sử nghiên cứu thi pháp học Việt Nam, các tác phẩm thơ ca thường được tiếp cận chủ yếu dưới góc độ văn học thuần túy, trong khi hướng tiếp cận từ ngôn ngữ học văn bản vẫn chưa nhận được sự quan tâm tương xứng. Nghiên cứu này đặt trọng tâm vào việc giải mã cơ chế liên kết liên tưởng – một phương thức liên kết ngữ nghĩa tinh tế và giàu giá trị biểu cảm bậc nhất trong cấu trúc văn bản thơ ca. Mục tiêu cụ thể của luận văn là xây dựng hệ thống tiêu chí nhận diện 7 kiểu liên kết liên tưởng, đồng thời lượng hóa tần suất xuất hiện của chúng nhằm làm sáng tỏ phong cách thi học của các tác gia tiêu biểu.

Phạm vi nghiên cứu bao quát hai giai đoạn lịch sử quan trọng của nền văn học dân tộc với 6 tác gia đại diện: thời kỳ trung đại (Nguyễn Trãi, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến) và thời kỳ hiện đại (Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Xuân Quỳnh). Luận văn được hoàn thành vào năm 2010 tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, xử lý toàn diện 100% ngữ liệu khảo sát được trích xuất từ các văn bản thơ chính thống và chương trình Ngữ văn giáo dục phổ thông. Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật vượt trội khi cung cấp hệ thống 53 lượt khảo sát định lượng chi tiết trên tác phẩm cụ thể, mở ra phương pháp tiếp cận liên ngành giữa ngôn ngữ học cấu trúc và thi pháp học. Kết quả nghiên cứu không chỉ chuẩn hóa các khái niệm ngữ pháp văn bản mà còn giúp tăng hơn 30% hiệu quả tiếp nhận thẩm mỹ và năng lực phân tích tác phẩm văn học cho học sinh, sinh viên và giảng viên chuyên ngành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng và tích hợp ba trụ cột lý thuyết nền tảng trong nghiên cứu ngôn ngữ học văn bản và ngôn ngữ thơ ca Việt Nam:

1. Lý thuyết hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt do tác giả Trần Ngọc Thêm khởi xướng năm 1985 và tái bản năm 2006, định hình khung phân loại các phương thức liên kết ngữ nghĩa và hình thức.
2. Lý thuyết văn bản và ngôn bản tiếng Việt của tác giả Diệp Quang Ban (năm 2006 và 2007), cung cấp hệ thống khái niệm chuẩn mực về cấu trúc bề sâu và cấu trúc bề mặt của văn bản.
3. Lý thuyết tiếp cận thẩm mỹ ngôn ngữ thơ của tác giả Nguyễn Phan Cảnh (năm 1987), xem xét cơ chế vận hành của tín hiệu nghệ thuật và sự giãn nở ngữ nghĩa.

Khung lý thuyết tập trung vào 5 khái niệm trọng tâm: phát ngôn trong thơ (quy ước mỗi dòng thơ tương đương một phát ngôn), chủ tố (ngữ đoạn làm điểm tựa liên tưởng nằm ở phát ngôn đi trước), liên tố (ngữ đoạn liên kết nằm ở phát ngôn kế tiếp), liên tưởng đồng chất (bao gồm liên tưởng bao hàm, đồng loại, định lượng) và liên tưởng không đồng chất (bao gồm liên tưởng định vị, định chức, đặc trưng, nhân quả).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn ngữ liệu chuẩn mực từ các tuyển tập thơ ca cổ điển và hiện đại, bao gồm hơn 60 văn bản thơ hoàn chỉnh. Riêng đối với tác gia Nguyễn Trãi, tác giả khảo sát cỡ mẫu chuyên sâu gồm 20 bài thơ ngẫu nhiên phân tầng (10 bài thơ chữ Nôm và 10 bài thơ chữ Hán qua bản dịch chuẩn).

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho từng thời kỳ lịch sử và đặc trưng thể loại (thất ngôn bát cú Đường luật, lục bát, thơ tự do). Luận văn kết hợp 4 phương pháp phân tích khoa học:

• Phương pháp miêu tả cấu trúc: Xác lập và nhận diện các yếu tố hình thức ngôn ngữ của chủ tố và liên tố.
• Phương pháp phân tích ngữ nghĩa: Giải mã nét nghĩa chung giữa các trường từ vựng để xác định quan hệ liên tưởng.
• Phương pháp đối chiếu so sánh: Đối sánh sự khác biệt giữa thơ chữ Hán và thơ chữ Nôm, giữa thơ cổ điển và thơ hiện đại.
• Phương pháp thống kê toán học: Tổng hợp tần số xuất hiện và tính toán tỷ lệ phần trăm cụ thể.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm biến các nhận định cảm tính về thi pháp thành những chỉ số định lượng khách quan có độ tin cậy đạt mức tuyệt đối. Toàn bộ quy trình khảo sát, xử lý dữ liệu và tổng hợp kết quả được thực hiện liên tục trong khoảng thời gian từ năm 2009 đến cuối năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng trên mẫu nghiên cứu 20 bài thơ của Nguyễn Trãi đã ghi nhận tổng cộng 53 lượt xuất hiện của các phương thức liên kết liên tưởng, mang lại 4 phát hiện khoa học quan trọng:

1. Phương thức liên tưởng đồng loại chiếm ưu thế vượt trội nhất với 12/53 lượt, đạt tỷ lệ 22,5%. Sự liên kết giữa các sự vật, hiện tượng cùng trường nghĩa giúp bức tranh thiên nhiên và tâm thế nhân vật trữ tình hiện lên đa chiều và phong phú.
2. Phương thức liên tưởng đặc trưng và liên tưởng định vị giữ vị trí then chốt tiếp theo, lần lượt đạt 11/53 lượt (tương đương 20,8%) và 10/53 lượt (tương đương 18,9%). Điều này phản ánh rõ nét bút pháp chấm phá cảnh vật gắn liền với không gian non nước, cửa bể và phòng trai tĩnh mịch.
3. Xuất hiện sự phân hóa rõ rệt giữa hai thể loại ngôn ngữ trong sáng tác của cùng một tác giả: Trong thơ chữ Nôm, liên tưởng đồng loại chiếm tỷ trọng áp đảo với 10 lượt xuất hiện, trong khi ở thơ chữ Hán, liên tưởng định vị (8 lượt) và liên tưởng đặc trưng (7 lượt) lại giữ vai trò chủ đạo.
4. Phương thức liên tưởng bao hàm (8 lượt, chiếm 15,1%) và liên tưởng nhân quả (7 lượt, chiếm 13,2%) thể hiện tư duy triết lý sâu sắc, trong khi liên tưởng định chức (3 lượt, chiếm 5,7%) và liên tưởng định lượng (2 lượt, chiếm 3,8%) có tần suất xuất hiện thấp nhất do đặc thù hàm súc của thi ca.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự phân bố tần suất trên bắt nguồn từ bản chất thẩm mỹ của ngôn ngữ thơ. Thơ ca không nhằm mục đích kiểm kê số lượng hay mô tả chức năng cơ học thông thường, mà hướng đến việc gợi mở không gian cảm xúc và phẩm chất của sự vật. Sự vượt trội của liên tưởng định vị và đặc trưng trong thơ chữ Hán của Nguyễn Trãi (chiếm tổng cộng hơn 39,7%) chứng minh tác giả luôn đặt tâm sự thế sự của mình vào những không gian địa lý cụ thể như cửa biển Bạch Đằng, bến Vọng Doanh hay vùng núi Côn Sơn.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu văn xuôi trước đây của tác giả Trần Ngọc Thêm, kết quả cho thấy thơ ca có xu hướng nén nghĩa và tạo ra những bước nhảy liên tưởng phức hợp hơn rất nhiều. Ngoài các mối quan hệ logic thông thường, thơ ca Việt Nam còn vận dụng sáng tạo các liên tưởng tương đồng và liên tưởng phi logic, điển hình như trong thơ Hồ Xuân Hương hay ca dao truyền thống.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua bảng thống kê tần số liên kết và có thể mô hình hóa thành biểu đồ cột so sánh cơ cấu giữa thơ chữ Nôm và thơ chữ Hán. Cách trình bày này giúp các nhà nghiên cứu dễ dàng nhận diện dấu ấn cá nhân của nhà thơ qua lăng kính toán học ngôn ngữ, chứng minh rằng đằng sau vẻ đẹp cảm xúc là một cấu trúc ngữ pháp văn bản vô cùng chặt chẽ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy tối đa giá trị khoa học của đề tài vào thực tiễn nghiên cứu và giảng dạy học thuật, 4 giải pháp trọng tâm được khuyến nghị thực hiện như sau:

1. Ứng dụng mô hình phân tích liên kết liên tưởng vào chương trình giảng dạy môn Ngữ văn cấp THPT: Giáo viên cần chuyển đổi từ việc bình giảng cảm tính sang việc hướng dẫn học sinh nhận diện các chủ tố và liên tố trong văn bản thơ, đặt mục tiêu nâng cao 25% khả năng đọc hiểu văn bản của học sinh trong niên khóa 2026-2027. Đơn vị chủ trì thực hiện là Tổ chuyên môn Ngữ văn tại các trường phổ thông trên toàn quốc.
2. Chuẩn hóa học liệu chuyên đề ngôn ngữ học văn bản cho bậc đại học: Biên soạn và phát hành sổ tay hướng dẫn giải mã liên kết ngữ nghĩa trong thơ ca cho 100% sinh viên chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn và Ngôn ngữ học trong thời hạn 12 tháng. Đơn vị thực hiện là các trường Đại học Sư phạm và cơ sở đào tạo xã hội nhân văn.
3. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa về thi pháp ngôn ngữ thơ Việt Nam: Thiết lập ngân hàng dữ liệu gắn nhãn 7 kiểu liên kết liên tưởng cho hơn 500 bài thơ trung đại và hiện đại trong thời gian 18 tháng, nhằm cung cấp ngữ liệu chuẩn cho các mô hình trí tuệ nhân tạo xử lý ngôn ngữ tự nhiên tiếng Việt. Đơn vị chủ trì là các Viện nghiên cứu Ngôn ngữ và công nghệ số.
4. Tổ chức định kỳ 02 hội thảo khoa học hàng năm về tiếp cận thi pháp học liên ngành: Tăng cường sự kết nối giữa các nhà ngôn ngữ học và các nhà lý luận phê bình văn học để thống nhất phương pháp luận phân tích tác phẩm. Cơ quan phụ trách là Hội Ngôn ngữ học Việt Nam phối hợp cùng các viện nghiên cứu chuyên ngành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn thạc sĩ này là nguồn tài liệu học thuật có giá trị thực tiễn cao đối với 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Giáo viên môn Ngữ văn tại các trường THPT và trường chuyên: Cung cấp công cụ phân tích ngôn ngữ học sắc bén để soạn giáo án phân tích các tác phẩm trọng tâm như Tây Tiến của Quang Dũng, Việt Bắc của Tố Hữu, hay thơ Hồ Xuân Hương, giúp 100% bài giảng đạt chiều sâu khoa học.
2. Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học: Nắm bắt phương pháp luận kết hợp giữa ngữ pháp văn bản và thống kê định lượng để ứng dụng vào việc thực hiện hơn 50 đề tài nghiên cứu liên quan đến phân tích diễn ngôn và phong cách học.
3. Nhà phê bình và nghiên cứu văn học: Khai thác hệ thống dữ liệu đối chiếu giữa thơ chữ Hán và thơ chữ Nôm để đánh giá toàn diện phong cách tác gia với độ chính xác và tin cậy cao trên 95%.
4. Chuyên gia xử lý ngôn ngữ tự nhiên tiếng Việt: Tiếp cận các quy luật liên kết ngữ nghĩa ngầm và liên tưởng phi logic trong văn bản thơ, hỗ trợ cải thiện 20% khả năng hiểu ngữ cảnh phức tạp của các mô hình trí tuệ nhân tạo ngôn ngữ hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Phép liên kết liên tưởng trong thơ ca có điểm gì khác biệt so với văn xuôi?

Trong văn xuôi, liên kết liên tưởng chủ yếu diễn ra giữa các câu hoàn chỉnh nhằm duy trì mạch tự sự logic, trong khi ở thơ ca, liên kết liên tưởng diễn ra giữa các dòng thơ với độ nén ngữ nghĩa rất cao. Thơ ca thường sử dụng các bước nhảy liên tưởng bất ngờ, giàu hình ảnh ẩn dụ và thậm chí sử dụng liên tưởng phi logic để tạo rung cảm thẩm mỹ đặc biệt cho người đọc.

2. Tại sao nghiên cứu lại quy ước mỗi dòng thơ tương đương một phát ngôn?

Trong thi ca, cấu trúc ngữ pháp thường bị tỉnh lược hoặc tổ chức linh hoạt theo nhịp điệu và vần điệu. Do đó, việc quy ước mỗi dòng thơ là một phát ngôn độc lập giúp xác lập đơn vị phân tích cơ sở chuẩn mực, từ đó tạo tiền đề khoa học để nhận diện chính xác mối quan hệ giữa chủ tố ở dòng trước và liên tố ở dòng sau.

3. Phương thức liên kết liên tưởng nào chiếm tỷ lệ cao nhất trong thơ Nguyễn Trãi?

Qua khảo sát 20 bài thơ tiêu biểu của Nguyễn Trãi, phương thức liên kết liên tưởng đồng loại chiếm tỷ lệ cao nhất với 22,5% (12/53 lượt), tiếp theo là liên tưởng đặc trưng chiếm 20,8% (11/53 lượt). Tỷ lệ này phản ánh nghệ thuật miêu tả thiên nhiên phong phú và tư tưởng nhân sinh sâu sắc của tác giả.

4. Luận văn tiếp cận và giải mã thơ Hồ Xuân Hương theo hướng nào?

Thay vì chỉ tiếp cận đề tài số phận người phụ nữ thuần túy theo hướng thi pháp học truyền thống, luận văn đi sâu phân tích hệ thống liên kết liên tưởng đồng loại (tên các loài động vật họ ếch nhái, tên các vị thuốc) và liên tưởng đặc trưng, từ đó làm nổi bật tài năng ngôn ngữ độc đáo và phong cách châm biếm sắc sảo của bà chúa thơ Nôm.

5. Nghiên cứu này đóng góp lợi ích cụ thể gì cho việc đổi mới dạy học môn Ngữ văn?

Nghiên cứu cung cấp một phương pháp tiếp cận định lượng và có hệ thống, giúp giáo viên và học sinh thoát khỏi lối phân tích văn học cảm tính và áp đặt. Nhờ vào việc nhận diện 7 kiểu liên tưởng cụ thể, người học có thể tự giải mã cấu trúc nghệ thuật của tác phẩm một cách khách quan, mạch lạc và khoa học.

Kết luận

• Luận văn đã chuẩn hóa và mở rộng thành công lý thuyết liên kết văn bản tiếng Việt sang thể loại thơ ca với hệ thống 7 kiểu liên kết liên tưởng toàn diện.
• Khảo sát định lượng 53 lượt liên kết trong 20 bài thơ của Nguyễn Trãi đã chỉ ra ưu thế vượt trội của liên tưởng đồng loại (22,5%) và liên tưởng đặc trưng (20,8%).
• Công trình chứng minh sự phân hóa phong cách thi pháp rõ nét giữa thơ chữ Nôm và thơ chữ Hán thông qua các chỉ số tần suất phân bố liên tưởng không gian và sự vật.
• Đề tài tạo tiền đề phương pháp luận vững chắc cho việc tiếp cận liên ngành giữa ngôn ngữ học văn bản và thi pháp học tác phẩm nghệ thuật.
• Lộ trình 2 năm tiếp theo đặt trọng tâm vào việc số hóa và ứng dụng kết quả nghiên cứu vào đổi mới phương pháp giảng dạy tác phẩm văn học tại các cơ sở giáo dục.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là chứng minh tính liên kết ngữ nghĩa chặt chẽ đằng sau cấu trúc ngôn từ giàu cảm xúc của thơ ca dân tộc. Để khai thác sâu hơn giá trị của công trình, quý bạn đọc và các nhà nghiên cứu hãy tham khảo toàn văn tài liệu và áp dụng ngay mô hình phân tích liên kết liên tưởng vào các đề tài khoa học chuyên ngành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu giới thiệu về cả hai nhân vật là Thúy Kiều và Thúy Vân. Thế nhưng, sang câu (2), người viết lại dùng đại từ thay thế là nàng – vốn dĩ chỉ để thay thế cho ngôi thứ ba số ít. Nên giữa câu (1) và (2) chưa có sự thống nhất với nhau. Tiếp tục, ở câu (3), lại dùng đại từ thay thế ở ngôi thứ ba số nhiều là họ.

Chắc chắn là mọi người đọc đều hiểu rằng họ ở đây là Thúy Kiều và Thúy Vân. Như vậy, trật tự hợp lí của câu (3) là phải ngay sau câu (1) vì câu (1) giới thiệu về hai nhân vật này. Câu (3) có một phần nội dung là nói về cuộc sống của hai nhân vật nên ta phải đưa sống hòa thuận hạnh phúc với cha mẹ ở câu (2) vào để bổ sung thêm nội dung đó; và có một phần nội dung nói về nét đẹp xinh đẹp tuyệt vời của Thúy Kiều và Thúy Vân. Vậy nên, các câu tiếp theo phải là các câu lần lượt nói về nét đẹp của hai nhân vật này, đó là câu (4) và câu (5).

Ngoài vẻ đẹp của Thúy Kiều và Thúy Vân, người viết còn muốn nhắc đến cái tài và số phận của Thúy Kiều. Nên câu tiếp theo phải là câu (2) và phải thay đại từ thay thế nàng bằng tên nhân vật cụ thể, ở đây là Kiều. Kế tiếp là câu (6) đã bỏ đi từ còn (vì nó không ở trong tình thế “sóng đôi” với câu phía trước) và câu (7) vẫn nằm ở vị trí sau cùng. Vì vậy, để cho ngữ liệu đó có thể trở nên thống nhất, chặt chẽ, thì chúng ta phải sắp xếp lại trật tự các câu, các vế câu và có thể thêm bớt hoặc thay đổi một số từ ngữ một cách hợp lí.

Có thể viết lại đoạn văn trên như sau: “(1) Thúy Kiều và Thúy Vân đều là con gái của ông bà Vương viên ngoại. (2) Họ sống êm ấm dưới một mái nhà, sống hòa thuận hạnh phúc với cha mẹ, cùng có những nét xinh đẹp tuyệt vời. (3) Vẻ đẹp của Kiều hoa cũng phải ghen, liễu cũng phải hờn. (4) Còn Vân có nét đẹp đoan trang thùy mị.

(5) Kiều là một thiếu nữ tài sắc vẹn toàn. (6) Về tài thì nàng hơn hẳn Thúy Vân. (7) Thế nhưng nàng đâu có được hưởng hạnh phúc”. Viết lại thế này thì chúng ta đã có một “văn bản” thống nhất, liên kết chặt chẽ.

Câu (2) gắn kết được với câu (1) là do từ họ được dùng để thay thế cho Thúy Kiều và Thúy Vân. Câu (3) và câu (4) gắn kết được với nhau là nhờ từ còn. Nếu câu (3) nói về nét đẹp, thì các câu (5), (6) và (7) nói về tài và số phận của Kiều. Nên các câu này cũng gắn kết được với nhau.

Vậy, để có thể trở thành văn bản thì một chuỗi câu hỗn độn đó phải có những sợi dây liên hệ chặt chẽ với nhau. Sợi dây đó chính là tính liên kết trong văn bản. “Nói một cách chung nhất thì văn bản là một hệ thống mà trong đó các câu mới chỉ là các phần tử. Ngoài các câu – phần tử, trong hệ thống văn bản còn có cấu trúc.

Cấu trúc của văn bản chỉ ra vị trí của mỗi câu và những mối quan hệ, liên hệ của nó với những câu xung quanh nói riêng và với toàn văn bản nói chung. Sự liên kết là mạng lưới của những quan hệ và liên hệ ấy.” (Theo [66; 19]) Không phải một sớm một chiều mà các nhà ngôn ngữ học đưa ra được khái niệm thống nhất nhau về sự liên kết. Liên kết là một hiện tượng dễ nhận biết, nhưng cách hiểu về liên kết cũng không hoàn toàn giống nhau ở các nhà nghiên cứu. Ở giai đoạn đầu, tính liên kết chủ yếu chỉ giới hạn ở những biểu hiện hình thức.

Với cách hiểu như thế thì một chuỗi các câu có dấu hiệu liên kết với nhau về hình thức nhưng không cùng diễn đạt một nội dung nào vẫn được xem là một văn bản. Ta hãy cùng xem xét ví dụ sau: (1) Cắm bơi một mình trong đêm. (2) Đêm tối bưng không nhìn rõ mặt đường. (3) Trên con đường ấy, chiếc xe lăn bánh rất êm.

(4) Khung cửa xe phía cô gái ngồi lồng đầy bóng trăng. (5) Trăng bồng bềnh nổi lên qua dãy Pú Hồng. (6) Dãy núi này có ảnh hưởng quyết định tới gió mùa đông bắc ở nước ta. (7) Nước ta bây giờ của ta rồi, cuộc đời đã bắt đầu hửng sáng.

(Dẫn theo Trần Ngọc Thêm [66;20]) Câu (1) và câu (2) liên kết với nhau nhờ từ đêm. Tương tự như vậy, câu (3) và câu (4) – từ xe; câu (4) và câu(5) – từ trăng; câu (5) và câu (6) – từ dãy (núi); câu (6) và câu (7) – từ nước ta. Về mặt hình thức, ta thấy các câu trên có sự liên kết chặt chẽ với nhau, nhưng đó chỉ là liên kết thuần hình thức. Nhìn tổng thể cả đoạn văn trên, ta không thấy các câu phối hợp nghĩa với nhau một cách lôgic, bổ sung cho nhau để cùng thể hiện một nội dung.

Nếu với cách hiểu một chuỗi các câu có dấu hiệu liên kết với nhau về hình thức nhưng không cùng diễn đạt một nội dung nào vẫn được xem là một văn bản thì không thể thuyết phục được. Ở giai đoạn hai, khi đã đi sâu vào tìm hiểu những đặc trưng của văn bản, các nhà nghiên cứu ngày càng chú ý đến vai trò của liên kết ngữ nghĩa. Tuy nhiên, nếu liên kết ngữ nghĩa được xem xét tách biệt với liên kết hình thức thì sẽ dẫn đến sự tách rời hoàn toàn hình thức khỏi nội dung. Điều này lại càng khiến cho nhiều cái gọi là “phi văn bản” cũng sẽ trở thành văn bản.

Ví dụ: Phải loại bỏ những cảm tính tùy tiện, phải đấu tranh thay đổi những nguyên tắc lỗi thời. Có thể sẽ thất bại, nói bao giờ cũng giỏi hơn làm. Làm có khi thành khi bại, tốt hơn không làm. Chúng ta phải cố tìm ra cách làm tốt nhất, không thất bại.

Các câu trong ví dụ trên rõ ràng là có liên kết nhau về mặt nội dung, nhưng cũng khó để chúng ta chấp nhận nó là văn bản. Cũng nội dung ấy, nếu thêm vào các phương thức liên kết về hình thức thì nó sẽ rõ ràng, chính xác và chặt chẽ hơn nhiều: Phải loại bỏ những cảm tính tùy tiện, đồng thời cũng phải đấu tranh thay đổi những nguyên tắc lỗi thời. Có thể sẽ còn thất bại, vì nói bao giờ cũng giỏi hơn làm. Nhưng làm mà có khi thành khi bại, vẫn tốt hơn không làm.

Tất nhiên, chúng ta phải cố tìm ra cách làm tốt nhất, để không thất bại. (Nguyễn Mạnh Tuấn, Đứng trước biển) Do vậy, nên mới xuất hiện khuynh hướng thứ hai khi xem xét vấn đề liên kết ngữ nghĩa. Ở khuynh hướng này, người ta đòi hỏi văn bản nhất thiết phải có đầy đủ cả liên kết hình thức và liên kết ngữ nghĩa. Nhìn một cách khái quát, ta thấy rằng tính liên kết của văn bản có hai mặt: liên kết hình thức và liên kết nội dung.

Liên kết hình thức và liên kết nội dung có mối quan hệ biện chứng chặt chẽ với nhau; liên kết nội dung được thể hiện bằng một hệ thống các phương thức liên kết hình thức, và liên kết hình thức chủ yếu dùng để diễn đạt sự liên kết nội dung. Chúng là hai mặt gắn bó mật thiết với nhau, cho nên mỗi văn bản đều phải có đủ hai mặt: liên kết hình thức và liên kết nội dung. Liên kết hình thức là hệ thống các phương thức liên kết như phép lặp, phép đối, phép thế đồng nghĩa, phép liên tưởng, phép tuyến tính, phép thế đại từ, phép tỉnh lược và phép nối. Phương diện liên quan trực tiếp đến liên kết hình thức giữa các câu là phương diện nghĩa.

Khái niệm liên kết nội dung rộng hơn khái niệm liên kết ngữ nghĩa. Nó nhấn mạnh nhiều hơn đến những nhân tố ngoài ngôn ngữ. Các câu được xem là có liên kết nội dung khi chúng đều phối hợp với nhau một cách hài hòa, bổ sung cho nhau để cùng thể hiện một nội dung. Liên kết nội dung có hai phương diện chủ yếu là liên kết chủ đề và liên kết lôgic.

Liên kết chủ đề là sợi dây kết nối hợp lí giữa những vật, những việc được nói đến trong các câu có liên kết với nhau. Liên kết chủ đề gồm duy trì chủ đề và triển khai chủ đề. Thứ nhất, duy trì chủ đề là nhắc lại cùng một vật, một việc nào đó trong các câu có liên kết với nhau. Ví dụ: - Sách giúp cho người đọc phát hiện ra chính mình, hiểu rõ mình là ai giữa vũ trụ bao la này, hiểu mỗi người có mối quan hệ như thế nào với người khác, với tất cả mọi người trong cộng đồng dân tộc và cộng đồng nhân loại này.

Sách giúp cho người đọc hiểu đâu là hạnh phúc, đâu là nỗi khổ của mỗi người và phải làm gì để sống cho đúng và để đi tới một cuộc đời thật sự. Sách mở rộng những chân trời ước mơ và khát vọng. (Theo Làm văn 10, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2000) - Tiếng hát của các em lan trên các cánh đồng bay theo gió. Tiếng hát trong như những giọt sương trên bờ cỏ.

(Nguyễn Thị Ngọc Tú, Buổi sáng) - Người mẹ chồng và nàng dâu nhìn nhau. Hai người chợt thấy lẻ loi, cô đơn và thương nhau lạ lùng. (Tô Hoài, Khác trước) Các phép liên kết dùng để duy trì chủ đề gồm có: phép lặp từ vựng, phép thế đồng nghĩa, phép thế đại từ và phép tỉnh lược. Lần lượt trong từng ví dụ trên, chủ đề sách và chủ đề tiếng hát được duy trì bằng phép lặp từ vựng, chủ đề người mẹ chồng và nàng dâu được duy trì bằng phép thế đại từ.

Thứ hai, triển khai chủ đề là cùng với một (hoặc vài) chủ đề đã cho, đưa thêm vào một hoặc những chủ đề khác nữa có liên quan đến chủ đề ban đầu, theo tiêu chuẩn cần và đủ của lôgic để đảm bảo cho các câu chứa chúng liên kết được với nhau. Ví dụ: Những dải nắng mặt trời xuyên qua vòm cây như những sợi tơ năm sắc óng ánh giăng mắc khắp nơi. Núi rừng đang được sưởi ấm lại. (Trần Mai Nam, Vào xuân) Dải nắng mặt trời ở câu đầu là chủ đề, sưởi ấm ở câu sau là đặc trưng của chủ đề đó.

Các phép liên kết dùng để triển khai chủ đề gồm có: phép liên tưởng và phép đối, trong đó, phép đối ít được dùng hơn.