Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, mã số: 62 22 01 01) với đề tài "Nghiên cứu sự tự do hóa ngôn ngữ thơ tiếng Việt hiện đại thế kỷ XX (Trên tư liệu tập thơ của một số tác giả)" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Phương Thùy thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Đinh Văn Đức tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (bảo vệ năm 2008).

Thơ ca Việt Nam trước thế kỷ XX chịu ảnh hưởng sâu sắc từ quy tắc thi luật nghiêm ngặt của thơ Đường và thơ cổ điển truyền thống. Bước sang thế kỷ XX, dưới tác động của nền giáo dục Pháp học, phong trào Tân thư, sự suy giảm vị thế của chữ Hán cùng quá trình giải phóng cá tính cá nhân, thi đàn Việt Nam trải qua những biến động cấu trúc sâu sắc. Ngôn ngữ thơ chuyển dần từ tính chất quy phạm sang tự do hóa trên diện rộng ở các thể loại (lục bát, song thất lục bát, 7 chữ, 8 chữ) và hình thành thể thơ tự do, thơ văn xuôi, thơ không vần hay thơ tân hình thức (vắt dòng).

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ ra là: trước đây, các công trình phê bình và nghiên cứu thơ ca phần lớn tiếp cận từ góc độ lý luận văn học thuần túy, dựa vào cảm nhận và kinh nghiệm chủ quan, chưa làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa hình thức tổ chức ngôn ngữ với nội dung biểu đạt. Các bài viết về sự tự do hóa ngôn ngữ thơ còn mang tính tản mạn, rải rác; các tài liệu về ngôn ngữ thơ chủ yếu tập trung vào thi pháp học đại cương mà chưa có một công trình nào khảo sát sự tự do hóa ngôn ngữ thơ tiếng Việt như một chuyên luận ngôn ngữ học có hệ thống.

Mục đích nghiên cứu của luận án là khảo sát, miêu tả và tìm ra các quy luật biến đổi cấu trúc của thơ và ngôn ngữ thơ tiếng Việt thế kỷ XX, qua đó chứng minh mối tương quan biện chứng giữa đổi mới hình thức ngôn ngữ và cách tân nội dung tư tưởng nghệ thuật.

Luận án xác định 3 nhóm nhiệm vụ cụ thể:

  1. Dựa trên số liệu thống kê định lượng kết hợp phân tích định tính để tìm ra những biến đổi cấu trúc, thể loại ở 3 cấp độ:
    • Cấp độ bài thơ: Phân loại thể loại (chú trọng thể 7 chữ, đối sánh thể 8 chữ và thơ tự do); cấu trúc phân khổ và không phân khổ; số lượng khổ trong bài; các mô hình bài thơ; tính chất khẩu ngữ, đối thoại, diễn ngôn, tự sự và trữ tình.
    • Cấp độ khổ thơ: Các kiểu loại khổ thơ (khổ 1 câu, khổ 2 câu, khổ nhiều câu); cấu trúc đối thanh điệu bằng – trắc; luật niêm; các mô hình và phương thức gieo vần trong khổ.
    • Cấp độ câu thơ: Cơ sở và các mô hình ngắt nhịp; sự phân bố và tập trung thanh điệu; hiện tượng gieo vần và hòa âm nội dòng.
  2. Phát hiện, lý giải đặc điểm cách tân của thơ tiếng Việt hiện đại, sự chuyển hóa từng bước của các quy phạm truyền thống, nhận diện tính bền vững tương đối của các thể thơ dân tộc, xác lập nét khu biệt giữa thơ cũ và thơ mới qua các giai đoạn lịch sử.
  3. Nhận diện sự cách tân trong phong cách ngôn ngữ của một số tác giả tiêu biểu, từ đó dự báo xu hướng vận động và biến đổi của ngôn ngữ thơ tiếng Việt.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là sự tự do hóa ngôn ngữ thơ tiếng Việt thế kỷ XX thông qua tư liệu tác phẩm của các tác giả được lựa chọn. Luận án giới hạn phạm vi khảo sát ở 3 cấp độ: bài thơ, khổ thơ và câu thơ (không đi sâu vào cấp độ bước thơ), bao quát qua các thể thơ: 5 chữ, 6 chữ, 7 chữ, 8 chữ, lục bát, song thất lục bát và thơ tự do trong hai khung thời gian chính: 1900–1945 và 1945–2000.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành điểm luận các hướng nghiên cứu liên quan đến thể loại, thi pháp và ngôn ngữ thơ ca theo các nhóm tư liệu:

Nghiên cứu lịch sử thể loại và quy phạm thi luật truyền thống: Tác giả kế thừa các công trình nền tảng về thi luật tiếng Việt như Việt Hán văn khảo (1918) của Phan Kế Bính, Quốc văn cụ thể (1932) của Bùi Kỷ, Việt Nam văn học sử yếu (1943) của Dương Quảng Hàm, cùng chuyên luận Thơ ca Việt Nam – Hình thức và thể loại (1971) của Bùi Văn Nguyên và Hà Minh Đức.

Nghiên cứu theo hướng thi pháp học và phê bình văn học: Các công trình nghiên cứu tiến trình thơ và thi pháp của Trần Đình Sử, Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Lê Đình Kỵ, Lý Hoài Thu, Lê Lưu Oanh, Trinh Đường, Mã Giang Lân, Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Phạm Hùng, Bùi Công Hùng. Các thảo luận chuyên đề về thơ hiện đại và thơ đương đại của các tác giả: Nguyễn Đức Tùng (Liệu pháp thơ, Thơ tự do, thơ có vần, và thơ tân hình thức), Hoàng Hưng (Thơ Việt Nam chờ phiên đổi gác, Lịch sử hiện đại hóa thơ Việt trong mắt một nhà thơ do Võ Sư Phạm dịch), Trần Vũ Khang, Inrasara (Khoảng tối của thi ca), Trần Ngọc Hiếu (Tìm hiểu một quan niệm nghệ thuật về ngôn từ thơ Việt đương đại, Cuộc nổi loạn của ngôn từ trong thơ đương đại), Trần Quang Đạo (Cấu trúc trong thơ trẻ sau 1975), Trần Văn Nam, Dương Tường, Võ Tấn Cường (Thơ tự do và con đường tất yếu của thi ca), Phan Nhiên Hạo, Thanh Thảo.

Lý thuyết thi học và ngôn ngữ học cấu trúc trên thế giới: Các luận điểm của Trường phái hình thức Nga (R. Girmunski và phân tích thi phẩm Những con mèo của Charles Baudelaire); lý thuyết thi học và 6 chức năng ngôn ngữ cùng nguyên lý trục lựa chọn chiếu lên trục kết hợp của Roman Jakobson; cấu trúc văn bản nghệ thuật và nguyên lý lặp lại của I.U. Lotman (Cấu trúc văn bản nghệ thuật).

Nghiên cứu ngôn ngữ thơ tiếng Việt: Luận án tiếp thu trực tiếp các kết quả từ các chuyên luận tiêu biểu:

  • Chuyên luận Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều (1985) và tiểu luận Thơ là gì? của Phan Ngọc.
  • Công trình Ngôn ngữ thơ (1987, 2001) của Nguyễn Phan Cảnh về hệ kết hợp, tổ chức đa trị của ngữ nghĩa và kỹ thuật vặn câu, lắp ghép.
  • Các công trình Ngôn ngữ thơ Việt Nam (1998), Phong cách học và các phong cách chức năng tiếng Việt (2000), Phong cách học tiếng Việt hiện đại (2001), Phong cách học với việc dạy văn và lý luận phê bình văn học (2002) của Nguyễn Hữu Đạt.
  • Công trình Văn thơ Việt Nam dưới ánh sáng Ngôn ngữ học (1995, 2005) của Mai Ngọc Chừ về hệ thống vần, âm luật và sự phối hợp âm tiết tiếng Việt.
  • Các nghiên cứu thực nghiệm và tiểu luận chuyên sâu của Lý Toàn Thắng (Thơ mới bảy chữ của Xuân Diệu: khổ thơ và luật thơ, Thử đo đếm thơ), Trần Đại Nghĩa, Vũ Duy Thông (Ngôn ngữ Thơ mới và ngôn ngữ thơ kháng chiến), Nguyễn Thế Lịch (Ngữ pháp của thơ), cùng các bài viết của Đinh Văn Đức và Nguyễn Phương Thùy trên Tạp chí Ngôn ngữ và Tạp chí Khoa học – ĐHQGHN.

Luận án khẳng định vị trí là công trình chuyên luận đầu tiên giải quyết trọn vẹn khoảng trống về sự tự do hóa ngôn ngữ thơ tiếng Việt thế kỷ XX dưới góc độ cấu trúc - chức năng của ngôn ngữ học, kết hợp đồng bộ các phương pháp định lượng và định tính trên hệ thống ngữ liệu thực nghiệm quy mô lớn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và quan niệm công cụ

Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên sự tích hợp các lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại:

  • Lý thuyết hệ thống và cấu trúc: Vận dụng quan điểm của Ferdinand de Saussure về ngôn ngữ như một hệ thống ký hiệu, lý thuyết bàn cờ, quan hệ cú đoạn (trục ngang, tuyến tính) và quan hệ hệ hình (trục dọc, liên tưởng).
  • Lý thuyết chức năng ngôn ngữ và thi học: Tiếp cận mô hình 6 nhân tố giao tiếp (Chu cảnh, Người gửi, Người nhận, Tiếp xúc, Mã, Thông điệp) tương ứng 6 chức năng ngôn ngữ (Thể hiện, Biểu cảm, Tác động, Tiếp xúc, Siêu ngôn ngữ, Thi ca) của Roman Jakobson.
  • Lý thuyết cấu trúc văn bản nghệ thuật: Vận dụng luận điểm của I.U. Lotman về nguyên lý lặp lại ở các cấp độ ngữ âm, nhịp điệu, ngữ pháp và ngữ nghĩa.
  • Lý thuyết ngữ cảnh và phân tích diễn ngôn: Khung phân tích ngữ cảnh (ngữ cảnh ngôn ngữ và ngữ cảnh phi ngôn ngữ) của David Nunan (Dẫn nhập phân tích diễn ngôn), George Yule (Dụng học – một số dẫn luận nghiên cứu ngôn ngữ), Đỗ Hữu Châu (Đại cương Ngôn ngữ học), Nguyễn Thiện Giáp (Từ vựng học tiếng Việt), cùng lý thuyết hành động ngôn từ và hội thoại của Nguyễn Đức Dân (Ngữ dụng học).
  • Khái niệm bản chất thơ: Luận án xác định thơ là loại văn bản nghệ thuật đòi hỏi sự tương xứng biện chứng giữa hình thức tổ chức ngôn ngữ và nội dung tư tưởng (thống nhất với quan niệm của Bạch Cư Dị và Mã Giang Lân).
  • Khái niệm khổ thơ và câu thơ: Luận án định nghĩa khổ thơ là tập hợp một số dòng thơ được sắp xếp thành đơn vị có quy cách nhất định về vần luật, âm thanh, nhịp điệu, cú pháp, biểu thị ý nghĩa tương đối hoàn chỉnh và kết thúc bằng khoảng nghỉ dài. Luận án phản biện quan niệm của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi để chứng minh rằng một khổ thơ có thể chứa nhiều hơn một loại vần, giữa các khổ vẫn có hiện tượng "bắc cầu" liên kết cú pháp/mạch lạc, và trong một khổ có thể dung chứa nhiều biến thể ngắt nhịp. Câu thơ được quy ước khảo sát tương đương với một dòng thơ (ngoại trừ thể lục bát).

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài vận dụng nguyên tắc quy nạp kết hợp các phương pháp cụ thể:

  1. Phương pháp thống kê: Đo đếm tần số, tỷ lệ phần trăm các thể loại thơ, mô hình bài thơ, mô hình khổ thơ, sự phân bố thanh điệu bằng – trắc, hiện tượng niêm, các loại vần và các dạng ngắt nhịp.
  2. Phương pháp miêu tả: Miêu tả chi tiết các mô hình cấu trúc hình thức của bài, khổ, câu và cơ chế phối âm, hòa thanh.
  3. Phương pháp so sánh: Đối sánh các giai đoạn lịch sử (1900–1945 và 1945–2000), đối sánh các thể thơ và phong cách ngôn ngữ giữa các tác giả.
  4. Phương pháp phân tích thi pháp ngôn ngữ học: Phân tích hệ kết hợp, kỹ thuật vặn câu, đảo ngữ, chêm xen, các trục đối vị - kết hợp và 6 chức năng ngôn ngữ của Jakobson.
  5. Phương pháp phân tích thể loại: Khảo sát các đặc trưng thể loại phản ánh qua cấu trúc bài, khổ, câu.
  6. Phương pháp phân tích hội thoại – diễn ngôn: Khảo sát văn bản thơ trong mối tương tác đa chiều giữa chủ thể sáng tác, người tiếp nhận, ngữ cảnh giao tiếp, tính hiển ngôn và hàm ẩn.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

Luận án khảo sát tổng thể 514 bài thơ cùng nhiều trích đoạn, tập trung vào 6 nguồn tư liệu chính được mã hóa:

Ký hiệu Nguồn tư liệu Quy mô / Đặc điểm tư liệu
S1 Các bài thơ giai đoạn 1900–1945 Tuyển tập thơ tình Việt Nam thế kỷ XX (NXB Thanh niên, 2003, 511 trang)
S2 Các bài thơ giai đoạn 1945–2000 Tuyển tập thơ tình Việt Nam thế kỷ XX (NXB Thanh niên, 2003, 511 trang)
S3 4 tập thơ của Hàn Mặc Tử Gái quê, Đau thương, Xuân như ý, Lệ Thanh thi tập
S4 50 bài thơ đặc sắc của Chế Lan Viên Phần "Một hồn thơ trải dài hơn nửa thế kỷ" trong Chế Lan Viên – Người làm vườn vĩnh cửu (NXB Hội nhà văn, 1995, tr. 423–491)
S5 3 tập thơ (81 bài) của Phạm Tiến Duật Vầng trăng quầng lửa (1970, 63 trang), Thơ một chặng đường (1970, 90 trang), Ở hai đầu núi (1981, 75 trang)
S6 164 bài thơ của Hoàng Nhuận Cầm và Lê Đạt 2 tập của Hoàng Nhuận Cầm (Những câu thơ viết đợi mặt trời, 1983; Xúc xắc mùa thu, 1992) và 1 tập của Lê Đạt (Bóng chữ, 1994)

Ngoài ra, ngữ liệu còn bao gồm: tập Gửi hương cho gió (Xuân Diệu), Từ ấy (Tố Hữu), Tuyển thơ Nhà thơ – Nhà giáo (NXB Hội Nhà văn, 2002, 400 trang với các tác giả: Vũ Đình Liên, Trần Đăng Khoa, Ngô Văn Phú, Vũ Quần Phương, Nguyễn Khoa Điềm, Phi Tuyết Ba, Nguyễn Trọng Hoàn, Cầm Giang, Tế Hanh, Chính Hữu, Hữu Loan, Bằng Việt, Nguyễn Bùi Vợi...), cùng phân tích chuyên sâu 01 bài thơ của Hữu Loan và 01 câu thơ của Nguyễn Đình Thi. Hệ thống thống kê gồm 19 bảng số liệu chính và 42 đồ thị minh họa.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở lý thuyết: Những vấn đề liên quan đến nội dung luận án

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ thơ và các trường phái tiếp cận thi ca từ cổ điển đến hiện đại. Luận án phân tích chi tiết quy tắc tổ chức thi luật truyền thống:

  • Thơ Đường luật: Bao gồm thể bát cú và tứ tuyệt với 5 yếu tố quy phạm nghiêm ngặt: vần (độc vận, vần bằng/trắc ở cuối câu 1 và các câu chẵn), đối (đối ý và đối chữ/đối thanh ở các câu thực 3-4 và luận 5-6), luật (luật bằng/trắc căn cứ vào tiếng thứ hai của câu đầu, áp dụng quy tắc "nhất tam ngũ bất luận"), niêm (nguyên tắc kết dính âm luật giữa các dòng: 1 niêm 8, 2 niêm 3, 4 niêm 5, 6 niêm 7) và bố cục 4 phần (Đề – Thực – Luận – Kết).
  • Thơ Cổ phong: Thể thơ cổ thể không bị ràng buộc bởi niêm luật đối xứng nghiêm ngặt, cho phép dùng độc vận hoặc liên vận (đổi vần linh hoạt), không giới hạn số lượng câu dòng.

Chương này cũng phân tích sự tiến hóa của quan niệm thơ qua các thời kỳ, làm rõ khái niệm thơ tự do và quá trình tự do hóa ngôn ngữ thơ. Tác giả phân định cấu trúc ngôn ngữ thơ thành ba đơn vị chỉnh thể: bài thơ (văn bản trọn vẹn), khổ thơ (đơn vị phân đoạn cú pháp - âm luật) và câu thơ (đơn vị dòng thơ, mang tính nhịp điệu và ý nghĩa).

Chương 2. Sự tự do hóa ngôn ngữ thơ tiếng Việt thế kỷ XX ở cấp độ bài thơ

Chương 2 trình bày kết quả khảo sát định lượng và định tính trên 514 bài thơ thuộc các tập tư liệu S1 đến S6 để nhận diện bước chuyển thể loại và mô hình bài thơ:

Khảo sát theo diện (định lượng tổng quát):

  • Thống kê sự dịch chuyển thể loại giữa hai giai đoạn 1900–1945 (S1) và 1945–2000 (S2). Tỷ lệ các thể thơ truyền thống có niêm luật cố định giảm dần, trong khi thể thơ 7 chữ hiện đại, thơ 8 chữ và đặc biệt là thơ tự do tăng trưởng vượt bậc.
  • Khảo sát mô hình cấu trúc bài thơ (dựa trên số lượng khổ trong bài và số lượng câu trong từng khổ): Giai đoạn 1900–1945 ghi nhận 49 mô hình bài thơ khác nhau. Sự xuất hiện của các bài thơ không chia khổ hoặc có dung lượng khổ biến thiên tự do phản ánh xu hướng giải tỏa tính quy phạm.

Khảo sát theo điểm (định lượng và định tính chuyên sâu theo tác giả):

  • Hàn Mặc Tử (S3): Phân tích 4 tập thơ cho thấy sự đa dạng trong cách tổ chức số lượng khổ thơ trong bài, kết hợp giữa mô hình khổ 4 câu chuẩn mực với các dạng thức biến thể phá cách.
  • Chế Lan Viên (S4): Khảo sát 50 bài thơ đặc sắc xác lập 25 mô hình cấu trúc bài khác nhau trên tổng số 35 bài thơ viết theo thể tự do, cho thấy tính đa dạng và ý thức triệt để trong việc giải phóng cấu trúc bài.
  • Phạm Tiến Duật (S5) và Hoàng Nhuận Cầm, Lê Đạt (S6): Thơ thời kỳ kháng chiến chống Mỹ và sau 1975 ghi nhận sự tự do hóa mạnh mẽ về ngôn ngữ diễn đạt. Bài thơ dung nạp cấu trúc khẩu ngữ, đối thoại, trần thuật diễn ngôn, làm mờ ranh giới giữa ngôn ngữ thơ và ngôn ngữ đời sống thường nhật.
  • Tuyển tập Nhà thơ – Nhà giáo (1945–1975): Phân loại bài thơ theo số khổ và số câu khẳng định xu thế nới lỏng dung lượng bài, hình thành các cấu trúc bài thơ linh hoạt phù hợp với tư duy thơ hiện đại.

Chương 3. Sự tự do hóa ngôn ngữ thơ tiếng Việt thế kỷ XX ở cấp độ khổ thơ

Chương 3 tập trung khảo sát cấu trúc khổ thơ, trọng tâm là khổ 4 câu trong thể 7 chữ, đặt trong sự so sánh với thể 8 chữ và thể thơ tự do. Nội dung đi sâu vào 3 phương diện âm luật chính:

1. Phép đối thanh điệu bằng – trắc trong khổ thơ:

  • Quy ước ký hiệu vị trí âm tiết: $B, T$ đại diện cho thanh bằng, thanh trắc ở các tiếng lẻ (vị trí 1, 3, 5); $b, t$ đại diện cho thanh bằng, thanh trắc ở các tiếng chẵn (vị trí 2, 4, 6, 7).
  • Thống kê tỷ lệ các khổ thơ tuân thủ hoặc không tuân thủ phép đối thanh bằng – trắc qua 217 khổ thơ thuộc hai tập Gửi hương cho gió (Xuân Diệu) và Từ ấy (Tố Hữu), đối sánh với 4 tập thơ của Hàn Mặc Tử (Gái quê, Đau thương, Lệ Thanh thi tập, Xuân như ý). Luận án xây dựng 13 trường hợp mô hình khổ thơ không có phép đối thanh điệu truyền thống, phản ánh sự giải phóng thanh tính cổ điển.

2. Luật niêm trong khổ thơ:

  • Khảo sát sự liên kết âm luật giữa các câu thơ trong khổ 7 chữ ở Gửi hương cho gió và Từ ấy.
  • Thống kê tần số các câu thơ giữ luật niêm theo thanh bằng hoặc thanh trắc. Kết quả cho thấy từ sau 1945, tính quy phạm của luật niêm giảm thiểu rõ rệt; nhiều tác giả loại bỏ hoàn toàn ràng buộc niêm giữa các câu, tạo nên cấu trúc khổ thơ mở.

3. Hiện tượng gieo vần trong khổ thơ: Luận án phân loại và mã hóa 9 loại hình gieo vần trong khổ thơ 4 câu:

Ký hiệu loại vần Vị trí các câu hiệp vần Mô hình gieo vần
L1 Câu 1 và Câu 2 Vần liền đầu
L2 Câu 1 và Câu 3 Vần gián cách lẻ
L3 Câu 1 và Câu 4 Vần ôm
L4 Câu 2 và Câu 3 Vần liền giữa
L5 Câu 2 và Câu 4 Vần gián cách chẵn (truyền thống)
L6 Câu 3 và Câu 4 Vần liền cuối
L7 Câu 1, 2 và 4 Vần ba vị trí (1-2-4)
L8 Câu 1, 3 và 4 Vần ba vị trí (1-3-4)
L9 Câu 1, 2, 3 và 4 Vần trọn khổ (chính vận)

Khảo sát thực nghiệm trên các tập thơ của Xuân Diệu, Tố Hữu, Hàn Mặc Tử, Hoàng Nhuận Cầm và Phạm Tiến Duật cho thấy: vần chân ở tiếng cuối dòng vẫn giữ vai trò chủ đạo, nhưng xuất hiện phổ biến hiện tượng đa vần trong một khổ (ví dụ khổ thơ đồng thời xuất hiện cả vần L2 và L5), hiện tượng đổi vần linh hoạt giữa các khổ, hoặc giảm thiểu mật độ vần tiến tới thơ không vần trong thơ tự do.

Chương 4. Sự tự do hóa ngôn ngữ thơ tiếng Việt thế kỷ XX ở cấp độ câu thơ

Chương 4 khảo sát các bình diện ngữ âm - cú pháp bên trong câu thơ:

  • Cơ sở và mô hình ngắt nhịp: Phân tích cơ chế tạo nhịp dựa trên ngữ pháp, ngữ nghĩa và cảm xúc. Khảo sát nhịp điệu trong thơ của Xuân Diệu, Tố Hữu, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Phạm Tiến Duật chỉ ra sự phá vỡ các thế ngắt nhịp chẵn cổ điển (nhịp 4/3 hoặc 2/2/3 ở thể 7 chữ; nhịp 2/2/2 ở lục bát). Thơ hiện đại xuất hiện dày đặc các biến thể nhịp lẻ và nhịp bất đối xứng như 1/6, 3/4, 2/5, 3/2/2, 1/2/4..., tạo điều kiện cho nhiều khả năng ngắt nhịp khác nhau trên cùng một dòng thơ tùy thuộc vào ngữ cảnh tiếp nhận.
  • Khảo sát định lượng về thanh điệu: Thống kê sự phân bố thanh điệu, nhận diện các cấu trúc câu thơ có sự tập trung đặc biệt của thanh bằng (chuỗi bằng liên tiếp tạo âm hưởng êm dịu, mênh mang) hoặc chuỗi thanh trắc liên tiếp (tạo cảm giác gân guốc, trắc trở), cùng sự phối hợp âm vực cao – thấp để biểu đạt các trạng thái tâm lý phức tạp.
  • Khảo sát vần trong câu thơ: Khảo sát các hình thức vần lưng (yêu vận), vần nội dòng và hiện tượng hòa âm âm tiết bên trong câu thơ, khẳng định sự tự do hóa cách hiệp vần nội tại nhằm tăng cường tính nhạc tự nhiên cho lời thơ.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  1. Luận án là công trình chuyên luận đầu tiên khảo sát một cách toàn diện, có hệ thống về sự tự do hóa ngôn ngữ thơ tiếng Việt thế kỷ XX dưới góc độ ngôn ngữ học cấu trúc – chức năng.
  2. Luận án làm rõ các động lực ngôn ngữ và xã hội thúc đẩy quá trình hiện đại hóa thi ca; phân tích cụ thể các cơ chế biến đổi ngôn ngữ ở 3 cấp độ (bài thơ, khổ thơ, câu thơ) và hệ quả cấu trúc của chúng đối với tiến trình phát triển của thơ ca dân tộc.
  3. Luận án góp phần làm sáng tỏ lịch sử ngôn ngữ văn học Việt Nam hiện đại, chứng minh luận điểm: cách tân về hình thức ngôn ngữ là phương tiện tất yếu nhằm đáp ứng sự phát triển của tư tưởng và đổi mới nội dung nghệ thuật; đồng thời đóng góp cứ liệu thực nghiệm cho lý luận phong cách học tiếng Việt.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  1. Xây dựng và đề xuất quy trình, phương pháp phân tích tác phẩm thơ hiện đại từ góc độ ngôn ngữ học (kết hợp đo đếm định lượng, miêu tả mô hình hóa và phân tích thi pháp, diễn ngôn).
  2. Cung cấp hệ thống tư liệu thống kê, biểu đồ phân tích thực nghiệm phục vụ việc đổi mới phương pháp giảng dạy phân tích tác phẩm văn học cho học sinh, sinh viên ở các bậc Trung học phổ thông, Đại học và Sau đại học.
  3. Cung cấp tài liệu tham khảo khoa học có độ tin cậy cao cho các nhà nghiên cứu, giảng viên biên soạn giáo trình chuyên đề về Ngôn ngữ thơ và Phong cách học văn bản.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

  • Về phạm vi đối tượng: Luận án giới hạn nghiên cứu ở 3 cấp độ (bài, khổ, câu) và chưa khảo sát sâu cấp độ "bước thơ" (đơn vị tiết tấu nhỏ hơn câu thơ).
  • Về nguồn ngữ liệu: Do dung lượng của một luận án, ngữ liệu khảo sát mới tập trung vào một số tập thơ của các tác giả tiêu biểu trong thế kỷ XX, chưa thể bao quát toàn bộ mọi hiện tượng thơ ca và trào lưu cách tân xuất hiện trong giai đoạn này.

Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng phân tích ngôn ngữ thơ ở cấp độ bước thơ và cấu trúc vi mô của âm tiết thi ca.
  • Mở rộng phạm vi khảo sát sang các hiện tượng thơ đương đại đầu thế kỷ XXI, các thể nghiệm thơ tân hình thức, thơ văn xuôi và thơ thị giác của các tác giả trẻ giai đoạn đổi mới và hội nhập.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn thiết thực đối với:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Lý luận ngôn ngữ, Văn học Việt Nam, Sư phạm Ngữ văn: Cung cấp khung lý thuyết và phương pháp xử lý ngữ liệu định lượng kết hợp định tính.
  • Giảng viên đại học và cao đẳng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo trực tiếp cho các học phần Phong cách học tiếng Việt, Ngôn ngữ học thi ca, Phân tích diễn ngôn văn học và Thi pháp học.
  • Giáo viên Ngữ văn trường phổ thông: Tham khảo phương pháp tiếp cận cấu trúc hình thức bài – khổ – câu để hướng dẫn học sinh đọc hiểu, giải mã văn bản thơ hiện đại một cách khoa học.
  • Các nhà nghiên cứu văn học và tác giả sáng tác: Cung cấp cái nhìn hệ thống về quy luật vận động của thi luật tiếng Việt, tạo cơ sở cho hoạt động sáng tạo nghệ thuật ngôn từ.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân loại và ký hiệu các mô hình gieo vần trong khổ thơ 4 câu như thế nào?
Luận án thiết lập hệ thống 9 loại vần (L1 đến L9) căn cứ vào vị trí kết thúc câu trong khổ: L1 (câu 1-2), L2 (câu 1-3), L3 (câu 1-4), L4 (câu 2-3), L5 (câu 2-4, vần gián cách truyền thống), L6 (câu 3-4), L7 (câu 1-2-4), L8 (câu 1-3-4) và L9 (câu 1-2-3-4, vần cả 4 câu).

2. Quy mô hệ thống dữ liệu thống kê của luận án gồm những gì?
Luận án xử lý ngữ liệu trên 514 bài thơ qua 6 tập tư liệu mã hóa từ S1 đến S6 cùng các tuyển tập thơ chuyên đề, thể hiện kết quả qua 19 bảng thống kê định lượng và 42 đồ thị minh họa chi tiết về thể thơ, mô hình bài, phép đối bằng – trắc, luật niêm và mô hình gieo vần.

3. Tác giả luận án phản biện những điểm nào trong quan niệm về khổ thơ của các tác giả đi trước?
Tác giả phản biện quan niệm của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trên 5 điểm: chứng minh một khổ thơ có thể chứa nhiều hơn một loại vần; đổi vần không nhất thiết phải đổi khổ; giữa các khổ vẫn tồn tại hiện tượng "bắc cầu" liên kết cú pháp và mạch lạc; trong một khổ có thể dung chứa nhiều cách ngắt nhịp khác nhau; và khẳng định khổ thơ biểu thị một ý tương đối hoàn chỉnh.

4. Luận án sử dụng những phương pháp nghiên cứu liên ngành nào?
Luận án kết hợp nguyên tắc quy nạp với phương pháp thống kê định lượng, phương pháp miêu tả cấu trúc, phương pháp so sánh lịch sử – tác giả, phương pháp phân tích thi pháp ngôn ngữ học (dựa trên lý thuyết của Saussure và Jakobson), phương pháp phân tích thể loại và phương pháp phân tích hội thoại – diễn ngôn.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Phương Thùy là công trình nghiên cứu chuyên khảo về quá trình tự do hóa ngôn ngữ thơ tiếng Việt hiện đại thế kỷ XX dưới góc độ ngôn ngữ học. Thông qua hệ thống thao tác thống kê thực nghiệm và phân tích cấu trúc đa tầng bậc (bài thơ, khổ thơ, câu thơ), luận án đã làm sáng tỏ quy luật vận động từ thi luật quy phạm sang cấu trúc tự do, hiện đại của thơ ca dân tộc. Công trình khẳng định mối tương quan biện chứng giữa đổi mới hình thức ngôn từ và cách tân tư tưởng nghệ thuật, đóng góp nguồn tư liệu khoa học và phương pháp luận giá trị cho nghiên cứu ngôn ngữ văn học và giảng dạy Ngữ văn.