Tính Biểu Cảm Trong Ngôn Ngữ Văn Chương Và Thơ Việt Nam Hiện Đại

Chuyên khảo phân tích Tính biểu cảm trong ngôn ngữ truyện và thơ việt nam hiện nay, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Trần Thị Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Hồ Lê
• Trường học: Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh
• Đề tài: Tính Biểu Cảm Trong Ngôn Ngữ Văn Chương Việt Nam Hiện Đại
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. LYÙ DO CHOÏN ÑEÀ TAØI
• 0.2. PHAÏM VI VAØ ÑOÁI TÖÔÏNG NGHIEÂN CÖÙU CUÛA LUAÄN AÙN
• 0.3. NOÄI DUNG CUÛA LUAÄN AÙN
• 1. CHƯƠNG I: NHẬN CHÂN TÍNH BIỂU CẢM TRONG NGÔN NGỮ VĂN CHƯƠNG
• 1.1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1.2. VĂN CHƯƠNG VÀ NGÔN NGỮ VĂN CHƯƠNG
• 1.3. CÂU VÀ TÁC PHẨM
• 1.4. CẢM XÚC VÀ PHƯƠNG TIỆN CỤ THỂ BIỂU ĐẠT CẢM XÚC
• 1.5. NGÔN NGỮ VĂN CHƯƠNG NHÌN TỪ HAI HƯỚNG TIẾP CẬN
• 1.6. VẤN ĐỀ TRI NHẬN, CẢM NHẬN, THỨC NHẬN TRONG NGÔN NGỮ VĂN CHƯƠNG
• 1.7. TÊN GỌI VÀ SỰ KẾT HỢP GIỮA CÁC TÊN GỌI TRONG NGÔN NGỮ VĂN CHƯƠNG
• 1.8. NGÔN TỪ TRONG TRUYỆN, TRONG THƠ VỚI VAI TRÒ KIẾN TẠO NHỮNG HÌNH TƯỢNG NGHỆ THUẬT
• 1.9. TIỂU KẾT
• 2. CHƯƠNG II: TÍNH BIỂU CẢM TRONG NGÔN NGỮ TRUYỆN
• 2.1. PHÂN TÍCH MẪU NGÔN NGỮ TRUYỆN
• 2.2. NHỮNG ĐIỀU RÚT RA ĐƯỢC HOẶC CẦN ĐI SAU HƠN TỪ SỰ PHÂN TÍCH TRÊN
• 2.3. TÍNH BIỂU CẢM CỦA NGÔN NGỮ TRUYỆN QUA SỰ SO SÁNH TRUYỆN NÀY VỚI NHỮNG TRUYỆN KHÁC
• 2.4. MÔ HÌNH TÍNH BIỂU CẢM TRONG NGÔN NGỮ TRUYỆN
• 3. CHƯƠNG III: TÍNH BIỂU CẢM TRONG NGÔN NGỮ THƠ CẢM TÁC
• 3.1. ĐẶC TRƯNG CỦA THƠ “CẢM TÁC”
• 3.2. PHÂN TÍCH MẪU NGÔN NGỮ THƠ CẢM TÁC
• 3.3. NHỮNG ĐIỀU RÚT RA ĐƯỢC HOẶC CẦN ĐI SAU HƠN TỪ SỰ PHÂN TÍCH TRÊN
• 3.4. PHÂN LOẠI “THƠ CẢM TÁC”
• 3.5. MÔ HÌNH TÍNH BIỂU CẢM TRONG NGÔN NGỮ THƠ CẢM TÁC
• 4. CHƯƠNG IV: SO SÁNH TÍNH BIỂU CẢM Ở NGÔN NGỮ TRUYỆN VÀ NGÔN NGỮ THƠ CẢM TÁC VÀ CÁCH THỨC THỂ HIỆN HAI LOẠI TÍNH BIỂU CẢM NÀY
• 4.1. ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG TRỘI NHẤT CỦA CẢ HAI LOẠI TÍNH BIỂU CẢM
• 4.2. ĐIỂM DÒ BIỆT TRỘI NHẤT GIỮA HAI LOẠI TÍNH BIỂU CẢM
• 4.3. NHỮNG YẾU TỐ TẠO RA CÁCH THỨC THỂ HIỆN TÍNH BIỂU CẢM
• 4.4. NHỮNG ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG VÀ DỊ BIỆT CỤ THỂ GIỮA HAI TÍNH BIỂU CẢM TRONG NGÔN NGỮ TRUYỆN VÀ TRONG NGÔN NGỮ THƠ CẢM TÁC
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC II

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tính Biểu Cảm Trong Văn Chương Việt Hiện Đại

Tính biểu cảm trong văn chương Việt Nam hiện đại là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, khám phá cách các tác giả thể hiện cảm xúc và tình cảm thông qua ngôn ngữ. Luận án tiến sĩ của Trần Thị Hoa đã định nghĩa tính biểu cảm từ góc độ người sáng tác và người tiếp nhận, nhấn mạnh vai trò của hình tượng nghệ thuật và khả năng kích thích cảm xúc của ngôn từ. Nghiên cứu này có ý nghĩa lớn trong việc phân tích và đánh giá giá trị thẩm mỹ của tác phẩm văn học, đồng thời giúp người đọc cảm thụ sâu sắc hơn những thông điệp mà tác giả muốn truyền tải. Việc hiểu rõ yếu tố biểu cảm giúp chúng ta khám phá tính trữ tình và tính truyền cảm trong văn chương, làm phong phú thêm đời sống tinh thần.

1.1. Định Nghĩa Tính Biểu Cảm Trong Ngôn Ngữ Văn Chương

Theo luận án của Trần Thị Hoa, tính biểu cảm trong ngôn ngữ văn chương là đặc tính thể hiện cảm xúc thông qua hình tượng nghệ thuật từ phía người sáng tác. Từ phía người thưởng thức, đó là khả năng gây kích thích của ngôn từ, tạo ra cảm xúc và tri nhận văn chương. Định nghĩa này nhấn mạnh mối quan hệ tương tác giữa tác giả và độc giả, trong đó ngôn ngữ đóng vai trò trung gian truyền tải cảm xúc và ý nghĩa.

1.2. Vai Trò Của Cảm Xúc Trong Văn Chương Hiện Đại

Cảm xúc là yếu tố then chốt tạo nên tính biểu cảm trong văn chương. Các nhà văn, nhà thơ sử dụng ngôn ngữ để diễn tả cảm xúc của nhân vật, của chính bản thân, hoặc để gợi lên cảm xúc ở người đọc. Sự biểu hiện cảm xúc có thể trực tiếp hoặc gián tiếp, thông qua biện pháp tu từ, hình ảnh, âm thanh, và nhiều nghệ thuật biểu cảm khác. Cảm xúc làm cho tác phẩm trở nên sống động, chân thực và gần gũi với đời sống.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu Tính Biểu Cảm Văn Chương

Nghiên cứu tính biểu cảm trong văn học Việt Nam hiện đại đối diện với nhiều thách thức. Thứ nhất, cảm xúc là một phạm trù chủ quan, khó định lượng và đánh giá một cách khách quan. Thứ hai, sự biểu hiện cảm xúc trong văn chương rất đa dạng, phụ thuộc vào phong cách biểu cảm của từng tác giả, bối cảnh lịch sử - xã hội, và trình độ cảm thụ của người đọc. Thứ ba, việc phân biệt tính biểu cảm với các yếu tố khác như tính hình tượng, tính trữ tình đòi hỏi sự phân tích sâu sắc và toàn diện. Vượt qua những thách thức này là điều kiện tiên quyết để có được những nghiên cứu giá trị về tính biểu cảm.

2.1. Tính Chủ Quan Của Cảm Xúc Và Khó Khăn Trong Đánh Giá

Cảm xúc là trải nghiệm cá nhân, mang tính chủ quan cao. Việc đánh giá tính biểu cảm của một tác phẩm đòi hỏi sự tinh tế và nhạy cảm của người phân tích. Cần tránh áp đặt những cảm xúc cá nhân lên tác phẩm, mà phải dựa vào ngôn ngữ, hình ảnh, và cấu trúc của tác phẩm để suy luận về cảm xúc mà tác giả muốn truyền tải.

2.2. Sự Đa Dạng Trong Biểu Hiện Cảm Xúc Của Ngôn Ngữ

Ngôn ngữ văn chương có khả năng biểu đạt vô vàn cung bậc cảm xúc, từ vui sướng, hạnh phúc đến buồn bã, đau khổ, giận dữ. Mỗi tác giả có một phong cách biểu cảm riêng, sử dụng biện pháp tu từ, hình ảnh, âm điệu khác nhau để diễn tả cảm xúc. Sự đa dạng này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về văn học, ngôn ngữ học, và lịch sử văn hóa.

III. Phương Pháp Phân Tích Tính Biểu Cảm Trong Văn Chương

Để phân tích tính biểu cảm trong văn chương, cần kết hợp nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp phân tích ngôn ngữ giúp xác định các biện pháp tu từ, cấu trúc câu, từ ngữ được sử dụng để diễn tả cảm xúc. Phương pháp phân tích hình tượng giúp khám phá ý nghĩa biểu tượng của các hình ảnh, chi tiết trong tác phẩm. Phương pháp phân tích bối cảnh giúp hiểu rõ tác động của bối cảnh lịch sử - xã hội đến cảm xúc và tư tưởng của tác giả. Cuối cùng, phương pháp tiếp nhận văn học giúp đánh giá tác động của tác phẩm đến người đọc.

3.1. Phân Tích Ngôn Ngữ Để Nhận Diện Biện Pháp Tu Từ Biểu Cảm

Phân tích ngôn ngữ là bước quan trọng để nhận diện các biện pháp tu từ được sử dụng để tạo nên tính biểu cảm. Các biện pháp như so sánh, ẩn dụ, hoán dụ, nhân hóa, điệp ngữ, tương phản... có khả năng gợi lên cảm xúc mạnh mẽ ở người đọc. Cần chú ý đến âm điệu, nhịp điệu, và cách sử dụng từ ngữ của tác giả.

3.2. Phân Tích Hình Tượng Để Khám Phá Ý Nghĩa Biểu Tượng

Hình tượng trong văn chương không chỉ là những hình ảnh cụ thể, mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Việc phân tích hình tượng giúp khám phá những cảm xúc, tư tưởng, và giá trị mà tác giả muốn truyền tải. Cần chú ý đến mối quan hệ giữa các hình tượng với nhau và với bối cảnh của tác phẩm.

IV. Ứng Dụng Tính Biểu Cảm Trong Ngôn Ngữ Truyện Việt Hiện Đại

Tính biểu cảm trong ngôn ngữ truyện Việt Nam hiện đại được thể hiện qua nhiều yếu tố. Ngôn ngữ nhân vật phản ánh tính cách, tâm trạng, và hoàn cảnh sống của họ. Ngôn ngữ người kể chuyện thể hiện quan điểm, thái độ của tác giả đối với nhân vật và sự kiện. Sự kiện điển hình và lôgic của truyện cũng góp phần tạo nên tính biểu cảm. Theo Trần Thị Hoa, tính biểu cảm trong ngôn ngữ truyện được xây dựng trên sáu thông số, bao gồm sự kiện, ngôn ngữ nhân vật, hình tượng nhân vật, lôgic của truyện, và bố cục phân đoạn ngôn từ.

4.1. Ngôn Ngữ Nhân Vật Và Vai Trò Trong Biểu Đạt Cảm Xúc

Ngôn ngữ nhân vật là phương tiện quan trọng để thể hiện tính biểu cảm trong truyện. Cách nhân vật sử dụng từ ngữ, cấu trúc câu, và giọng điệu phản ánh tâm trạng, tính cách, và hoàn cảnh sống của họ. Ngôn ngữ nhân vật có thể trực tiếp diễn tả cảm xúc hoặc gián tiếp gợi lên cảm xúc ở người đọc.

4.2. Ngôn Ngữ Người Kể Chuyện Và Quan Điểm Nghệ Thuật

Ngôn ngữ người kể chuyện không chỉ đơn thuần là phương tiện truyền đạt thông tin, mà còn thể hiện quan điểm, thái độ của tác giả đối với câu chuyện. Ngôn ngữ người kể chuyện có thể sử dụng biện pháp tu từ, hình ảnh, và giọng điệu để tạo nên tính biểu cảm, dẫn dắt cảm xúc của người đọc.

V. Biểu Cảm Trong Ngôn Ngữ Thơ Ca Việt Nam Hiện Đại

Tính biểu cảm trong ngôn ngữ thơ ca Việt Nam hiện đại thể hiện qua tứ thơ, hình tượng thơ, cách thức biểu cảm, và phương tiện biểu cảm. Tứ thơ là ý tưởng chủ đạo của bài thơ, thường được thể hiện qua hình ảnh, biểu tượng, và cảm xúc. Hình tượng thơ là những hình ảnh cụ thể, mang ý nghĩa biểu tượng, gợi lên cảm xúc và liên tưởng ở người đọc. Cách thức biểu cảm và phương tiện biểu cảm là những kỹ thuật mà nhà thơ sử dụng để diễn tả cảm xúc và tư tưởng.

5.1. Tứ Thơ Và Vai Trò Trong Việc Gợi Cảm Xúc

Tứ thơ là linh hồn của bài thơ, là ý tưởng chủ đạo mà nhà thơ muốn truyền tải. Tứ thơ thường được thể hiện qua hình ảnh, biểu tượng, và cảm xúc. Một tứ thơ hay có khả năng gợi lên cảm xúc sâu sắc và liên tưởng phong phú ở người đọc.

5.2. Hình Tượng Thơ Và Khả Năng Biểu Đạt Cảm Xúc

Hình tượng thơ là những hình ảnh cụ thể, mang ý nghĩa biểu tượng, có khả năng gợi lên cảm xúc và liên tưởng ở người đọc. Hình tượng thơ có thể là hình ảnh thiên nhiên, hình ảnh con người, hoặc hình ảnh đồ vật. Việc lựa chọn và sử dụng hình tượng thơ thể hiện tài năng và cá tính của nhà thơ.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Tính Biểu Cảm Trong Văn Chương

Tính biểu cảm là một yếu tố quan trọng tạo nên giá trị thẩm mỹ của tác phẩm văn học. Nó giúp tác phẩm trở nên sống động, chân thực, và gần gũi với đời sống. Việc nghiên cứu tính biểu cảm giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nghệ thuật ngôn ngữ, tâm lý con người, và bản chất của văn chương. Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu sắc và toàn diện về tính biểu cảm trong văn chương Việt Nam hiện đại, góp phần làm phong phú thêm đời sống tinh thần của xã hội.

6.1. Tính Biểu Cảm Góp Phần Tạo Nên Giá Trị Thẩm Mỹ

Tính biểu cảm là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá giá trị thẩm mỹ của tác phẩm văn học. Một tác phẩm có tính biểu cảm cao có khả năng gây xúc động, khơi gợi cảm hứng, và thay đổi nhận thức của người đọc.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Tính Biểu Cảm Văn Chương

Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu về tính biểu cảm trong văn chương Việt Nam hiện đại, tập trung vào các vấn đề như: mối quan hệ giữa tính biểu cảm và tính hình tượng, tính trữ tình, ảnh hưởng của bối cảnh lịch sử - xã hội đến tính biểu cảm, và vai trò của tính biểu cảm trong việc xây dựng bản sắc văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài “Tính biểu cảm trong ngôn ngữ truyện và thơ Việt Nam hiện đại”, chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh (mã số 50427), do nghiên cứu sinh Trần Thị Hoa thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hồ Lê tại Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ (hoàn thành chỉnh sửa theo góp ý của Hội đồng chấm luận án cấp cơ sở vào tháng 04 năm 2004, Chủ tịch Hội đồng: PGS. Nguyễn Công Đức).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo tác giả luận án, cảm xúc của con người khi nảy sinh thường được xử lý theo hai hướng: hoặc nén giữ lại trong lòng, hoặc giãi bày ra để chia sẻ với người đồng cảm. Hành động giãi bày cảm xúc ra bên ngoài chính là “biểu cảm”. Nhà văn và nhà thơ thực hiện việc biểu cảm thông qua văn và thơ, giúp người đọc cảm nhận được tình cảm gửi gắm trong tác phẩm. Tuy nhiên, tính khách quan của sự hàm chứa cảm xúc chỉ có thể định vị trong chuỗi từ với các kết cấu ngữ pháp và ngữ âm của câu, trong mối liên hệ ngữ cảnh đồng văn bản hoặc liên văn bản. Trong thực tế tiếp nhận, biên độ hiểu và cảm của độc giả ở các thời đại và hoàn cảnh khác nhau có sự chênh lệch đáng kể.

Vấn đề tính biểu cảm trong ngôn ngữ truyện và thơ Việt Nam hiện đại — một bộ phận cấu thành của tính biểu cảm trong ngôn ngữ văn chương — từng được đề cập ở một số phương diện cục bộ trong các công trình trước đây, nhưng chưa từng được khảo cứu toàn diện với tư cách là một đối tượng nghiên cứu mang tính tổng thể. Các công trình ngữ pháp và tu từ học trước đó chủ yếu tập trung vào “nội dung biểu cảm trong câu” ở cấp độ vi mô (như từ cảm, trợ từ, từ láy, hư từ phụ cho vị từ, trật tự từ, ngữ điệu) dẫn đến sự giao thoa chưa được phân định rõ ràng giữa nội dung biểu cảm và tình thái. Bên cạnh đó, mối quan hệ giữa tính biểu cảm với các thuộc tính văn chương khác như tính sinh động, tính mạch lạc, tính hàm súc vẫn còn bỏ ngỏ. Về mặt thực tiễn, sự phát triển phong phú của tác phẩm văn xuôi và thơ ca hiện đại đòi hỏi một hệ thống tiêu chí khoa học nhằm hỗ trợ việc giảng dạy văn học trong nhà trường cũng như hoạt động thụ hưởng văn hóa của xã hội.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 4 mục đích nghiên cứu cụ thể như sau:

1. Xác định nội dung biểu cảm, hình thức biểu cảm và các biện pháp sử dụng ngôn từ để làm hình thành nên tính biểu cảm trong ngôn ngữ văn chương.
2. Từ mô hình tính biểu cảm trong ngôn ngữ “truyện”, nghiên cứu những điều kiện hình thành các biến thể của nó trong từng truyện, hoặc trong những câu trong truyện.
3. Khái quát mô hình chung về tính biểu cảm của ngôn ngữ “thơ cảm tác” (vốn có tính biểu cảm đậm đặc và nhiều tầng bậc sâu - cạn), từ đó nghiên cứu các điều kiện hình thành biến thể của mô hình này trong các bài thơ và câu thơ cụ thể.
4. So sánh tính biểu cảm của ngôn ngữ truyện và tính biểu cảm của ngôn ngữ thơ cảm tác nhằm rút ra những điểm tương đồng và dị biệt giữa chúng; từ đó xác lập những định hướng về cách thức sáng tạo tính biểu cảm cho người sáng tác và định hướng phân tích tính biểu cảm cho người thẩm ngôn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Tất cả các yếu tố và phương thức ngôn ngữ thể hiện tính biểu cảm trong truyện và trong thơ cảm tác thuộc phạm vi khảo sát.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn văn học Việt Nam hiện đại, tính từ đầu thế kỷ XX đến nay — thời kỳ diễn ra sự biến đổi mạnh mẽ của tiếng Việt và sự cách tân sâu rộng trong các thể loại Thơ mới, tiểu thuyết và báo chí.
• Phạm vi thể loại:
  • Văn xuôi: Giới hạn khảo sát trong thể loại truyện ngắn và truyện vừa; không mở rộng sang thể loại truyện dài.
  • Thơ ca: Giới hạn trong loại hình “thơ cảm tác” thuộc thơ trữ tình (bao gồm thơ cảm hoài, thơ cảm khái, thơ vịnh cảnh, vịnh người, vịnh tình). Luận án không khảo sát truyện thơ (như Truyện Kiều, Lục Vân Tiên), truyện lịch sử (như Đại Nam quốc sử diễn ca) và thơ tuyên truyền.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Luận án tiến hành điểm lại lịch sử nghiên cứu về nghệ thuật diễn cảm và ngôn ngữ văn chương từ thời cổ đại đến hiện đại:

• Thời kỳ cổ đại phương Tây và phương Đông: Aristote trong Nghệ thuật thi ca [1] đã phân biệt ngôn ngữ thường ngày với ngôn ngữ trong đời sống văn hóa, bàn về thuật hùng biện và thuật diễn cảm sinh động. Tại Trung Quốc thời Xuân Thu Chiến Quốc, trào lưu du thuyết của Bách gia Chư tử đã sử dụng thuật hùng biện; Kinh Thi nhấn mạnh thơ ca bộc lộ tiếng lòng quần chúng; Lưu Hiệp trong Văn tâm điêu long khẳng định nguyên lý “Văn dĩ tải đạo”, xem văn chương là sự diễn đạt cái chân - thiện - mỹ tích tụ từ nội tâm.
• Tiến trình văn chương Việt Nam: Từ văn chương chữ Nôm thời Lê với Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, Hồng Đức quốc âm thi tập của Lê Thánh Tông, Bạch Vân am thi tập của Nguyễn Bỉnh Khiêm, đến đỉnh cao thế kỷ XVIII - đầu XIX (Truyện Kiều, Cung oán ngâm khúc, Chinh phụ ngâm diễn ca), tiếng Việt văn chương đã tích lũy khả năng biểu cảm phong phú.
• Giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX: Hai công trình phê bình tiêu biểu là Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh - Hoài Chân [78] và Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan [62] đã có những cảm nhận tinh tế về việc sử dụng ngôn từ nhưng chưa vận dụng hệ thống tri thức ngôn ngữ học (ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, phong cách, tu từ).
• Giai đoạn từ sau năm 1966: Cuộc vận động “Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt” do Thủ tướng Phạm Văn Đồng khởi xướng (qua bài nói ngày 7 và 10/2/1966 tại Viện Văn học ở Hà Nội [25]) đã thúc đẩy việc nghiên cứu gắn kết ngôn ngữ văn chương với đời sống tư tưởng, tình cảm của dân tộc.
• Các công trình ngôn ngữ học chuyên ngành: Luận án thống kê các nhóm nghiên cứu trong hơn 40 năm qua tại Việt Nam:
  • Từ vựng học: các công trình mang số thứ tự tài liệu [8, 9, 10, 27, 31, 42, 43, 55, 73...].
  • Logic ngữ nghĩa: [12, 13...].
  • Phong cách học và tu từ học: [20, 39, 40, 41, 57, 75, 80, 83, 96, 98, 101, 102, 103...].
  • Tiếp cận văn học từ ngôn ngữ học: [8, 10, 35, 36, 37, 58...].
  • Ngữ nghĩa - ngữ dụng: các nghiên cứu về hiển ngôn/hàm ngôn, tình thái, cấu trúc so sánh và cấu trúc ngữ nghĩa [24, 44, 46, 47, 48, 72, 81, 84, 85, 86, 89...].
  • Thi pháp học: [1, 19, 33, 52, 68, 94, 95...].
  • Nghiên cứu văn xuôi và thơ: các bài phân tích bút pháp của Nam Cao, Ngô Tất Tố, Nguyễn Tuân, Tô Hoài [23, 26, 28, 32, 51...]; các chuyên luận và bài viết về ngôn ngữ thơ, âm điệu, vần, nhịp điệu, biểu tượng, chi tiết, ẩn dụ, tính đa nghĩa và ngữ pháp thơ [5, 6, 7, 11, 14, 15, 16, 33, 34, 49, 50, 54, 64, 65, 66, 77, 90, 91, 97, 100...].

Luận án phân tích sâu hai công trình nền tảng có liên quan trực tiếp:

1. Ngôn ngữ thơ của Nguyễn Phan Cảnh [7]: Luận án tiếp thu các luận điểm về việc thông tin trong văn bản nghệ thuật được tạo ra nhờ sự liên tưởng ngôn từ vào các quan hệ tương đương ngoài văn bản; sự đan xen giữa nghệ thuật tạo hình và biểu hiện tình cảm; thủ pháp của thơ dựa trên các yếu tố lặp và chuỗi ngữ lưu không phân lập hóa; cùng vai trò của “nhạc thơ” như một cơ chế hãm/chặn chống lại các hợp thành thi pháp không chương trình hóa.
2. Thi pháp thơ Tố Hữu của Trần Đình Sử [68]: Luận án tiếp nhận quan điểm nghiên cứu văn học từ bản thân văn học, xem thi pháp học là bộ môn khoa học nghiên cứu phương thức và phương tiện thể hiện nghệ thuật trong tính hệ thống, gắn kết với lịch sử và lý luận văn học.

Khoảng trống luận án giải quyết

Mặc dù các nghiên cứu trước đã đi sâu vào nhiều khía cạnh kỹ thuật cụ thể của từ vựng, ngữ pháp hay phong cách của từng tác giả, song chưa có một công trình nào định nghĩa tường minh khái niệm “tính biểu cảm trong ngôn ngữ văn chương”, chưa phân lập quy trình hình thành tính biểu cảm, chưa thiết lập mô hình hóa các thông số biểu cảm chuyên biệt cho ngôn ngữ truyện và ngôn ngữ thơ, cũng như chưa thực hiện so sánh đối chiếu hệ thống giữa hai loại hình này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm công cụ

1. Tình cảm, cảm xúc và cảm xúc văn chương:
   • Tình cảm: Hiện tượng tâm lý thuần túy tinh thần thuộc về cơ chế tâm lý phổ quát của con người. Tình cảm bắt nguồn từ sự phản ứng trước hoàn cảnh sống (tìm kiếm thức ăn, tự vệ, truyền giống và lao động sáng tạo). Luận án sắp xếp 7 cung bậc tình cảm (thất tình) theo một chuỗi vòng tròn chuyển tiếp: $$\text{Hỉ (mừng)} \rightarrow \text{Ái (yêu)} \rightarrow \text{Ai (xót thương)} \rightarrow \text{Ưu (lo lắng)} \rightarrow \text{Ố (ghét)} \rightarrow \text{Cụ (sợ)} \rightarrow \text{Nộ (giận)} \rightarrow \text{Hỉ}$$ Trong đó, tình cảm tích cực chiếm 2 cung bậc (hỉ, ái), còn tình cảm tiêu cực chiếm 5 cung bậc (ai, ưu, ố, cụ, nộ).
   • Cảm xúc: Trường hợp cụ thể của một loại tình cảm nảy sinh trước các sự kiện nhất định, mang đậm dấu ấn cá nhân, phụ thuộc vào tố chất, trải nghiệm, văn hóa và nhận thức của từng cá thể.
   • Cảm xúc văn chương: Cảm xúc thẩm mỹ trước đời sống xã hội và nhân tình thế thái, thúc đẩy tác giả giải bày thành tác phẩm. Cảm xúc nghệ thuật bắt nguồn từ ba nguyên nhân cơ bản: cái Chân, cái Thiện và cái Mỹ.

Nhóm tình cảm	Cung bậc thể hiện	Thống kê vần "A" (Từ điển tiếng Việt, 2000)
Tình cảm tích cực	Hỉ (mừng), Ái (yêu)	29 từ ngữ (aha, ái ân, ái mộ, an cư lạc nghiệp, anh dũng, anh hùng, ánh sáng...)
Tình cảm tiêu cực	Ai (xót thương), Ưu (lo), Ố (ghét), Cụ (sợ), Nộ (giận)	49 từ ngữ (ác cảm, ác độc, ai oán, ám ảnh, áp bức, áy náy, ảm đạm, ác ý...)

2. Thi chất và Thi pháp:

   • Thi chất: Cảm xúc văn chương của người sáng tác (bao gồm thi chất có ích phục vụ nhân sinh theo mô hình “Văn dĩ tải đạo”, “Văn dĩ ngôn chí”, hoặc tinh thần “thép”/“xung phong” trong thơ Hồ Chí Minh; đối lập với thi chất có hại gây bi lụy, tha hóa).
   • Thi pháp: Nghệ thuật, kỹ thuật sử dụng và sắp xếp ngôn từ để thể hiện thi chất. Luận án vận dụng quan điểm của Roman Jakobson về “chức năng tạo thi pháp thực hiện nguyên tắc cân bằng hóa trục chọn lựa (đối vị) trên trục tổ hợp (đoạn tính)”: người viết chọn từ lần thứ nhất trên trục tổ hợp để thành lập phát ngôn, sau đó thực hiện lựa chọn lần thứ hai (thử đi thử lại nhiều lần) trên trục chọn lựa để tìm từ thay thế có sức biểu cảm tối ưu.

3. Quan hệ giữa Câu và Tác phẩm:

   • Câu (Phát ngôn): Đơn vị lời cơ bản nhỏ nhất mang kết cấu “cú đoạn + cú điệu”, biểu đạt “sự kiện + tình thái”, phục vụ 4 định hướng giao tiếp: thuật, thán, hỏi, cầu khiến.
   • Tác phẩm văn chương: Chỉnh thể văn bản biểu đạt một chủ đề cảm xúc hoặc chủ đề tư tưởng. Chức năng giao tiếp và chức năng biểu cảm của tác phẩm văn chương hoàn toàn trùng nhau.
   • Định luật tương quan: Tác phẩm càng gồm nhiều câu thì quan hệ về ý giữa tác phẩm và câu càng lỏng lẻo; tác phẩm càng ít câu thì quan hệ về ý giữa tác phẩm và câu càng chặt chẽ; tác phẩm chỉ có một câu (như câu đối đơn) thì quan hệ về ý giữa tác phẩm và câu nói chung là trùng nhau.

4. Hai hướng tiếp cận ngôn ngữ văn chương:

   • Hướng của người sáng tác (Logic sáng tạo): Sự kiện nguyên mẫu $\rightarrow$ Cảm xúc sáng tạo $\rightarrow$ Thiết kế hình tượng nghệ thuật $\rightarrow$ Ngôn ngữ văn chương.
   • Hướng của người thưởng thức (Logic giải mã): Ngôn ngữ văn chương $\rightarrow$ Thiết kế hình tượng nghệ thuật $\rightarrow$ Cảm xúc sáng tạo $\rightarrow$ Sự kiện nguyên mẫu.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng 3 phương pháp nghiên cứu chủ yếu:

• Phương pháp miêu tả so sánh: Nhằm nhận diện, đối chiếu các điểm tương đồng và dị biệt trong từng loại tính biểu cảm giữa văn xuôi và thơ ca.
• Phương pháp phân loại thống kê: Nhằm khảo sát, định lượng các cứ liệu ngôn ngữ mang tính biểu cảm trong văn bản truyện và thơ.
• Phương pháp mô hình hóa: Nhằm hệ thống hóa và xây dựng các mô hình lý thuyết về tính biểu cảm trong ngôn ngữ truyện và ngôn ngữ thơ cảm tác.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Ngữ liệu văn học: Các tác phẩm văn xuôi và thơ hiện đại Việt Nam từ đầu thế kỷ XX: văn xuôi của Nam Cao (Nghèo), Ngô Tất Tố (Tắt đèn), Vũ Trọng Phụng (Số đỏ), Nguyễn Công Hoan (Oẳn tà roàn)...; thơ ca của Hồ Chí Minh (Cảnh khuya, Gửi Bộ Chính trị, thơ Pác Bó), Huy Cận (Tràng giang, Chiều xưa), Tản Đà (Thề non nước, Vịnh Thúy Kiều), Nguyễn Khuyến (Ông Phỗng đá, thơ vịnh Kiều), Lương An (Cô lái đò), Anh Ngọc (Cây xấu hổ), Lâm Huy Nhuận (Mùa thu), Xuân Diệu (Tương tư chiều), Hoàng Lộc (Viếng bạn), Vũ Cao (Núi đôi), Xuân Quỳnh (Thuyền và biển), Đoàn Phú Tứ (Màu thời gian)...
• Tư liệu từ điển: Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (Nxb Đà Nẵng, 2000).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Nhận chân tính biểu cảm trong ngôn ngữ văn chương (Trang 17 – 68)

Chương I tập trung giải quyết các vấn đề lý luận nền tảng về bản chất của tính biểu cảm:

• Khái niệm và nguồn gốc: Phân tích bản chất của cảm xúc và sự biểu đạt cảm xúc qua hành động, lời nói và tác phẩm nghệ thuật. Luận chứng về sự thống nhất biện chứng giữa tính hữu hạn của hệ thống ngôn ngữ (các đơn vị từ loại, âm hưởng bằng/trắc, phép điệp/đối) và tính vô hạn của các kết cấu ngữ nghĩa trong việc truyền tải cảm xúc.
• Phân biệt thi chất và thi pháp: Khẳng định thi chất là cái có trước thuộc phạm trù tâm lý, nhưng tính biểu cảm chỉ thực sự hiển hiện qua thi pháp — tức kỹ thuật tổ chức chất liệu ngôn từ (phối hợp thanh điệu, nhịp điệu, cấu trúc đối vị và đoạn tính).
• Phân định ranh giới giữa Câu và Tác phẩm: Luận giải sự khác biệt giữa nội dung biểu cảm của câu (thể hiện qua thán từ, ngữ điệu, tình thái phụ trợ) với tính biểu cảm của tác phẩm (thể hiện qua hệ thống hình tượng nghệ thuật toàn vẹn).
• Cơ chế biểu hiện cảm xúc gián tiếp: Phân tích sự vượt trội của phương thức biểu cảm nghệ thuật gián tiếp (xây dựng hình tượng) so với việc gọi tên trực tiếp cảm xúc bằng thán từ (dẫn chứng bài Tương tư chiều của Xuân Diệu khi lặp lại dày đặc từ "nhớ" một cách trực tiếp làm giảm hiệu quả nghệ thuật).
• Sự kiện nguyên mẫu và sự kiện được phản ánh: Khảo sát quy trình xử lý sự kiện của người sáng tác qua 3 khâu: (1) Bố trí các chi tiết của sự kiện; (2) Phối hợp yếu tố nội tâm lý và ngoại tâm lý; (3) Sử dụng và sắp xếp ngôn từ theo trật tự cú pháp và âm hưởng tối ưu. Minh họa qua các cách tiếp cận khác nhau trước cùng một đối tượng (như các bài thơ vịnh Kiều của Phạm Quý Thích, Nguyễn Công Trứ, Tản Đà, Nguyễn Khuyến).
• Cơ chế tiếp nhận và giải mã: Phân tích tính đa dạng của hoạt động thẩm bình ngôn ngữ văn chương dựa trên sự khác biệt về vốn sống, trình độ và thời đại của người đọc (minh họa qua các cách hiểu bài thơ về hang Pác Bó của Hồ Chí Minh theo trọng âm của từ láy "xa xa").

Chương II: Tính biểu cảm trong ngôn ngữ truyện (Trang 69 – 106)

Chương II đi sâu khảo sát ngữ liệu văn xuôi nghệ thuật nhằm xây dựng mô hình tính biểu cảm của truyện:

• Phân tích mẫu ngôn ngữ truyện: Khảo sát các trích đoạn văn xuôi hiện đại (tiêu biểu như bút pháp miêu tả hành động của Xuân Tóc Đỏ trong tác phẩm của Vũ Trọng Phụng: "Rút ở túi quần sau một cái mùi soa, cởi một nút buộc như cái tai lợn, Xuân Tóc Đỏ đập đồng hào ván xuống thềm gạch xi măng đánh keng một cái rất oanh liệt"). Qua đó, chỉ ra cách thức nhà văn gửi gắm thái độ phê phán xã hội thông qua việc lựa chọn chuỗi từ ngữ tạo hình ảnh và ngữ điệu mang tính trào phúng.
• Rút ra các quy luật biểu cảm trong văn xuôi: Tính biểu cảm trong truyện không nằm đơn lẻ ở từng từ cảm thán mà được tổ chức thông qua cấu trúc trần thuật, sự phân tuyến ngôn ngữ, sự luân chuyển giữa điểm nhìn trần thuật và giọng điệu nhân vật.
• Mô hình hóa tính biểu cảm trong ngôn ngữ truyện: Luận án khái quát tính biểu cảm của ngôn ngữ truyện qua hệ thống 6 thông số cấu thành:

Ký hiệu	Thông số trong ngôn ngữ truyện	Nội dung bản chất
a	Sự kiện – đối tượng phản ánh	Hiện thực đời sống được lựa chọn làm chất liệu phản ánh
b	Sự kiện điển hình	Các tình huống, biến cố mang tính tập trung cao độ của hiện thực
c	Ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ phi nhân vật	Sự phân lập và tương tác giữa lời thoại nhân vật và lời người kể chuyện
d	Các hình tượng nhân vật	Hệ thống tính cách, tâm lý, hành động được khắc họa qua ngôn từ
đ	Lôgích của truyện	Sự vận động hợp lý của cốt truyện, tình tiết và tư tưởng chủ đề
e	Bố cục phân đoạn ngôn từ	Cấu trúc phân đoạn văn bản từ cấp vĩ mô (phần, chương) đến vi mô (đoạn, câu)

Chương III: Tính biểu cảm trong ngôn ngữ thơ cảm tác (Trang 107 – 170)

Chương III tập trung phân tích đặc trưng loại hình và mô hình hóa tính biểu cảm trong thơ:

• Đặc trưng của thơ cảm tác: Xác định thơ cảm tác là loại hình tiêu biểu cho tính biểu cảm của thơ ca Việt Nam, nơi cảm xúc được cô đọng cao độ và bộc lộ chỉ qua một vài câu, thậm chí một cụm từ. Thơ cảm tác bao gồm các tiểu loại: cảm hoài (Chiều xưa của Huy Cận), cảm khái (Cô lái đò của Lương An), vịnh cảnh (Cảnh khuya của Hồ Chí Minh), vịnh người (Ông Phỗng đá của Nguyễn Khuyến), vịnh tình (Thề non nước của Tản Đà).
• Phân tích mẫu ngôn ngữ thơ cảm tác (Trang 114): Khảo sát cấu trúc ngữ âm, nhịp điệu, hình ảnh trong các bài thơ ngắn (như bài thơ 4 câu Gửi Bộ Chính trị của Hồ Chí Minh: phân tích sự kết hợp giữa 24 từ và 19 "ngôn" để làm nổi bật tâm trạng một mình lo tính việc nước; bài Mùa thu của Lâm Huy Nhuận; bài Cây xấu hổ của Anh Ngọc).
• Phân loại và nguyên tắc tổ chức thơ cảm tác: Làm rõ cơ chế mã hóa thông tin nghệ thuật, cấu trúc liên tưởng ngầm và vai trò của nhạc tính trong việc liên kết các đơn vị ngữ lưu không phân lập.
• Mô hình hóa tính biểu cảm trong ngôn ngữ thơ cảm tác (Trang 170): Khái quát 6 thông số đặc thù cấu thành tính biểu cảm của thơ cảm tác:

Ký hiệu	Thông số trong ngôn ngữ thơ cảm tác	Nội dung bản chất
a	Đối tượng biểu cảm	Sự vật, hiện tượng, cảnh ngộ khơi gợi nguồn cảm xúc
b	Mục đích biểu cảm	Ý đồ giãi bày, chia sẻ hoặc định hướng tư tưởng của nhà thơ
c	Tứ thơ	Ý niệm cốt lõi, trục vận động nghệ thuật chi phối toàn bài thơ
d	Hình tượng thơ	Các biểu tượng, hình ảnh nghệ thuật trực quan được kiến tạo bằng từ ngữ
đ	Cách thức biểu cảm	Phương thức bộc lộ (trực tiếp, gián tiếp, ẩn dụ, tượng trưng, đối lập)
e	Phương tiện biểu cảm	Chất liệu ngôn ngữ cụ thể (vần, thanh điệu, nhịp điệu, cú pháp thơ, từ láy)

Chương IV: So sánh tính biểu cảm ở ngôn ngữ truyện và ngôn ngữ thơ cảm tác và cách thức thể hiện hai loại tính biểu cảm này (Trang 171 – 189)

Chương IV thực hiện việc đối chiếu toàn diện giữa hai mô hình biểu cảm:

• Điểm tương đồng trội nhất: Cả hai loại hình đều sử dụng ngôn từ nghệ thuật để xây dựng hình tượng nhằm phản ánh đời sống và chuyển tải cảm xúc của tác giả đến người tiếp nhận; đều đòi hỏi sự gia công thi pháp nghiêm ngặt để chuyển hóa thi chất thành chuỗi tín hiệu thẩm mỹ.
• Điểm dị biệt trội nhất:
  • Về phương thức: Ngôn ngữ truyện biểu cảm gián tiếp thông qua sự kiện, tình huống điển hình, hệ thống nhân vật và tính logic của cốt truyện; ngôn ngữ thơ cảm tác biểu cảm trực tiếp và cô đọng thông qua tứ thơ, hình tượng thơ và sự tổ chức ngữ âm, nhịp điệu.
  • Về cấp độ tổ chức: Truyện tổ chức phân đoạn ngôn từ từ cấp vĩ mô đến vi mô với mối liên hệ câu - chỉnh thể lỏng lẻo hơn; thơ cảm tác tổ chức chuỗi ngôn từ nén chặt, quan hệ giữa câu thơ và toàn bài mang tính hữu cơ, chặt chẽ cao độ.
• Các yếu tố tạo ra cách thức thể hiện tính biểu cảm: Sự chi phối của thể loại, tư duy hình tượng, mục đích giao tiếp nghệ thuật và các chuẩn mực thi pháp tương ứng.
• So sánh cụ thể trên bình diện vi mô và vĩ mô (Trang 178): Phân tích chi tiết các điểm tương đồng và dị biệt trong việc sử dụng từ ngữ, cú pháp, thanh điệu và ngữ điệu giữa hai loại hình văn bản.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Xác lập định nghĩa khoa học về tính biểu cảm trong ngôn ngữ văn chương: Sau khi phân biệt thi chất và thi pháp, đồng thời xác định mối quan hệ tương tác giữa người sáng tác và người tiếp nhận, luận án khẳng định:
   • Xét từ phía người sáng tác: Tính biểu cảm trong ngôn ngữ văn chương là đặc tính thể hiện những cảm xúc thông qua những hình tượng nghệ thuật được tạo ra bằng chuỗi ngôn từ của tác phẩm văn chương.
   • Xét từ phía người thưởng thức: Tính biểu cảm là đặc tính gây kích thích của chuỗi ngôn từ có khả năng khắc họa những hình tượng nghệ thuật, làm dấy lên những cảm xúc ở người thưởng thức, giúp họ có được những tri nhận, cảm nhận và thức nhận văn chương.
2. Xây dựng hai mô hình lý thuyết về tính biểu cảm:
   • Mô hình tính biểu cảm trong ngôn ngữ truyện gồm 6 thông số: (a) sự kiện – đối tượng phản ánh; (b) sự kiện điển hình; (c) ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ phi nhân vật; (d) các hình tượng nhân vật; (đ) lôgích của truyện; (e) bố cục phân đoạn ngôn từ từ cấp vĩ mô đến cấp vi mô.
   • Mô hình tính biểu cảm trong ngôn ngữ thơ cảm tác gồm 6 thông số: (a) đối tượng biểu cảm; (b) mục đích biểu cảm; (c) tứ thơ; (d) hình tượng thơ; (đ) cách thức biểu cảm; (e) phương tiện biểu cảm.
3. Phát hiện định luật tương quan giữa câu và tác phẩm: Làm rõ quy luật liên kết ngữ nghĩa giữa số lượng câu và độ chặt chẽ của ý đối với chỉnh thể tác phẩm, phân định ranh giới giữa chức năng biểu cảm của câu và tính biểu cảm của tác phẩm.

Giá trị thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Ứng dụng trong giảng dạy: Kết quả nghiên cứu cung cấp khung lý thuyết và phương pháp tiếp cận khách quan giúp giáo viên và học sinh, sinh viên phân tích chính xác cái hay, cái đẹp của ngôn ngữ văn chương trong nhà trường.
• Định hướng sáng tác và thẩm bình: Xác lập hệ thống định hướng thao tác cho người sáng tác trong việc xử lý ngôn từ để tạo sức biểu cảm, đồng thời cung cấp công cụ thẩm định khoa học cho giới phê bình và độc giả tiếp nhận văn học.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Về phạm vi thể loại văn xuôi, luận án mới chỉ khảo sát truyện ngắn và truyện vừa, chưa mở rộng phạm vi khảo sát sang thể loại tiểu thuyết (truyện dài).
• Về phạm vi thể loại thơ, luận án giới hạn trong loại hình thơ cảm tác, chưa bao quát toàn bộ các dạng thức khác của thơ trữ tình như truyện thơ, thơ lịch sử hay thơ tuyên truyền.
• Về phạm vi ngữ liệu, luận án tập trung chủ yếu vào các tác phẩm tiêu biểu trong giai đoạn văn học Việt Nam hiện đại từ đầu thế kỷ XX.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Ứng dụng và kiểm chứng mô hình tính biểu cảm trên các thể loại văn học quy mô lớn hơn như tiểu thuyết trường thiên hoặc kịch bản văn học.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các thể loại thơ trữ tình khác và thơ ca của các thời kỳ lịch sử trước thế kỷ XX (văn học trung đại).
• Khảo sát sự thể hiện tính biểu cảm trong các phong cách chức năng ngôn ngữ khác như ngôn ngữ chính luận hoặc văn bản báo chí hiện đại.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các đối tượng chuyên môn:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học: Tham khảo khung lý thuyết tiếp cận văn bản nghệ thuật từ góc độ ngôn ngữ học so sánh, phong cách học, ngữ dụng học và phương pháp mô hình hóa các hiện tượng ngữ nghĩa - cảm xúc.
• Nhà nghiên cứu Lý luận văn học và Thi pháp học: Tham khảo cách phân định ranh giới giữa thi chất và thi pháp, cơ chế tương tác giữa người lập ngôn và người tiếp nhận, cũng như định luật tương quan ngữ nghĩa giữa câu và tác phẩm.
• Giảng viên và giáo viên Ngữ văn: Tham khảo hệ thống 6 thông số của truyện và 6 thông số của thơ cảm tác để ứng dụng vào việc thiết kế bài giảng phân tích tác phẩm văn học trong nhà trường, giúp học sinh nắm bắt giá trị biểu cảm một cách có căn cứ ngôn ngữ học rõ ràng.
• Người sáng tác và nhà phê bình văn học: Tham khảo quy trình lựa chọn ngôn từ hai bậc (trên trục tổ hợp và trục đối vị) và các phương thức chuyển hóa sự kiện đời sống thành hình tượng biểu cảm.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa "tính biểu cảm trong ngôn ngữ văn chương" như thế nào?

Tính biểu cảm trong ngôn ngữ văn chương được luận án định nghĩa từ hai góc độ: xét từ phía người sáng tác, đó là đặc tính thể hiện cảm xúc thông qua các hình tượng nghệ thuật được tạo ra bằng chuỗi ngôn từ của tác phẩm; xét từ phía người thưởng thức, đó là đặc tính gây kích thích của chuỗi ngôn từ có khả năng khắc họa hình tượng nghệ thuật, làm dấy lên cảm xúc, giúp người đọc có được tri nhận, cảm nhận và thức nhận văn chương.

2. Mô hình tính biểu cảm trong ngôn ngữ truyện gồm những thông số nào?

Mô hình tính biểu cảm trong ngôn ngữ truyện được xây dựng trên 6 thông số:

• a) Sự kiện – đối tượng phản ánh;
• b) Sự kiện điển hình;
• c) Ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ phi nhân vật;
• d) Các hình tượng nhân vật;
• đ) Lôgích của truyện;
• e) Bố cục phân đoạn ngôn từ từ cấp vĩ mô đến cấp vi mô.

3. Mô hình tính biểu cảm trong ngôn ngữ thơ cảm tác gồm những thông số nào?

Mô hình tính biểu cảm trong ngôn ngữ thơ cảm tác được xây dựng trên 6 thông số:

• a) Đối tượng biểu cảm;
• b) Mục đích biểu cảm;
• c) Tứ thơ;
• d) Hình tượng thơ;
• đ) Cách thức biểu cảm;
• e) Phương tiện biểu cảm.

4. Mối quan hệ giữa "thi chất" và "thi pháp" được phân định ra sao trong luận án?

Theo luận án, thi chất là cảm xúc văn chương của tác giả trước đời sống (có thể là thi chất có ích hoặc có hại). Thi pháp là nghệ thuật, kỹ thuật sử dụng và sắp xếp ngôn từ để thể hiện thi chất đó. Có thi chất thì mới có thi pháp, nhưng thi chất có ích không nhất thiết tự động dẫn đến thi pháp hoàn hảo nếu người viết thiếu kỹ thuật tổ chức ngôn từ. Tính biểu cảm trong văn chương chính là tính biểu cảm do thi pháp thể hiện.

5. Vì sao luận án giới hạn phạm vi khảo sát thơ trong loại hình "thơ cảm tác"?

Luận án giới hạn phạm vi trong "thơ cảm tác" vì đây là thể loại chiếm số lượng lớn trong thơ trữ tình Việt Nam, có đặc tính trữ tình xuyên suốt toàn bài và có khả năng bộc lộ tập trung cảm xúc của nhà thơ chỉ trong một vài câu hoặc một đoạn câu, do đó mang tính đại diện tiêu biểu nhất cho tính biểu cảm của ngôn ngữ thơ nói chung.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Trần Thị Hoa đã giải quyết một vấn đề lý luận và thực tiễn còn để ngỏ trong ngôn ngữ học so sánh và nghiên cứu văn học Việt Nam. Bằng việc phân lập ranh giới giữa thi chất và thi pháp, luận án đã xây dựng thành công định nghĩa khoa học cùng hai mô hình lý thuyết gồm 6 thông số đặc trưng cho tính biểu cảm trong ngôn ngữ truyện và ngôn ngữ thơ cảm tác. Công trình cung cấp hệ thống luận cứ và phương pháp phân tích cụ thể, phục vụ thiết thực cho hoạt động giảng dạy văn học trong nhà trường và nâng cao hiệu quả cảm thụ văn hóa trong xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Luận án tiến sĩ: “TÍNH BIỂU CẢM TRONG NGÔN NGỮ TRUYỆN VÀ THƠ VIỆT NAM HIỆN ĐẠI” - Chuyên ngành : Ngôn ngữ học so sánh - Mã số :50427 - Họ và tên NCS : Trần Thị Hoa - Người hướng dẫn khoa học : PGS. Hồ Lê - Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ Những điểm mới trong luận án 1. Định nghĩa “tính biểu cảm trong ngôn ngữ văn chương” sau khi phân biệt thi chất và thi pháp, nói rõ mối quan hệ giữa người sáng tác và người tiếp nhận văn chương, luận án đã khẳng định “tính biểu cảm trong ngôn ngữ văn chương, xét từ phía người sáng tác là đặc tính thể hiện những cảm xúc thông qua những hình tượng nghệ thuật được tạo ra bằng chuỗi ngôn từ của tác phẩm văn chương; và xét từ phía người thưởng thức là đặc tính gây kích thích của chuỗi ngôn từ có khả năng khắc hoạ những hình tượng nghệ thuật, làm dấy lên những cảm xúc ở người thưởng thức, giúp họ có được những tri nhận, cảm nhận và thức nhận văn chương. Tính biểu cảm trong ngôn ngữ truyện được xây dựng trên 6 thông số : a/ sự kiện – đối tượng phản ánh; b/ sự kiện điển hình; c/ ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ phi nhân vật; d/ các hình tượng nhân vật; đ/ lôgích của truyện; e/ bố cục phân đoạn ngôn từ từ cấp vĩ mô đến cấp vi mô.

Tính biểu cảm trong ngôn ngữ thơ cảm tác được xây dựng trên 6 thông số: a/ đối tượng biểu cảm; b/ mục đích biểu cảm; c/ tứ thơ; d/ hình tượng thơ; đ/ cách thức biểu cảm; e/ phương tiện biểu cảm. Tính khoa học và tính thực tiễn của luận án Vấn đề tính biểu cảm trong ngôn ngữ văn chương nói chung, trong ngôn ngữ truyện và ngôn ngữ thơ cảm tác nói riêng là những vấn đề còn để ngỏ trong khoa học. Nghiên cứu những vấn đề này sẽ giúp ích cho sự phân tích cái hay cái đẹp trong vấn chương ở phạm vi giảng dạy trong nhà trường cũng như ở sự thụ hưởng văn hoá của xã hội. Người hướng dẫn khoa học Nghiên cứu sinh PGS.

Hồ Lê Trần Thị Hoa The PhD thesis in literature: “EXPRESSIVENESS IN THE LANGUAGE OF PROSE AND POETRY IN MODERN VIETNAM” - Major : Comparative Linguistics - Code : 50427 - PhD. student: Tran Thi Hoa - Instructor : Associate Professor Ho Le - Institute of Social Sciences, Southern Region Contribution of the thesis: 1. Defining “expressiveness in the language of literature” after distinguishing poetic nature and versification and stating the relationship between the composer and the reader. The thesis makes sure that “expressiveness in the language of literature”, from the composer’s point of view, is a specific feature showing feelings with the help of artistic images portrayed by sequences of words of masterpieces.

From the reader’s point of view, it is a special evocative character of sequences of words with the ability to engrave artistic images into as well as stir feelings in the reader’s minds so that the reader can get to know, sense, and be aware of literature’s true nature. Expressiveness in the language of literature is built up from 6 parameters: a) event – reflexive subject; b) typical events; c) character-bearing language and non-character language; d) human images; e) the logic of prose; and f) outline of word segments from microcosmic level to macroscopic level. Expressiveness in the language of prose is built up from 6 parameters: a) expressive subject; b) aim of expressiveness; c) the Four Classical Books; d) poetic images; e) way to express oneself; and f) means to express oneself. - Scientific nature and practical nature of the thesis: The issue of expressiveness in the language of literature in general and in those of prose as well as of sensitive poetry in particular is still open to scientific discussion.

Studying these matters will help the analyzing of the beauty and the good in literature for the sake of school teaching and culture enjoying of society. MUÏC LUÏC - Trang phuï bìa - Lôøi cam ñoan MÔÛ ÑAÀU Trang 01. Lyù do choïn ñeà taøi ………………………………………………………. Phaïm vi vaø ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa luaän aùn……….

Noäi dung cuûa luaän aùn ……………………. Muïc ñích cuûa luaän aùn …………………………………………………. Lòch söû vaán ñeà …………………………………………………………. Ñoùng goùp cuûa luaän aùn ………………………………………………….

Phöông phaùp nghieân cöùu ………………………………………………. Boá cuïc cuûa luaän aùn ……………………………………………….17 CHÖÔNG I : Nhaän chaân tính bieåu caûm trong ngoân ngöõ vaên chöông …. Ñaët vaán ñeà ………………………………………………………………. Vaên chöông vaø ngoân ngöõ vaên chöông ……………………………….

Caâu vaø taùc phaåm ………………………………………………………. Caûm xuùc vaø phöông tieän cuï theå bieåu ñaït caûm xuùc …………………. Ngoân ngöõ vaên chöông nhìn töø hai höôùng tieáp caän. Ngoân ngöõ vaø caûm xuùc laø hai heä thoáng khaùc nhau nhöng coù nhöõng moái töông quan nhaát ñònh vôùi nhau….Vaán ñeà tri nhaän, caûm nhaän, thöùc nhaän trong ngoân ngöõ vaên chöông….

Teân goïi vaø söï keát hôïp giöõa caùc teân goïi trong ngoân ngöõ vaên chöông. Ngoân töø trong truyeän, trong thô vôùi vai troø kieán taïo nhöõng hình töôïng ngheä thuaät …………………………………………………………. Tieåu keát …………………………………………………………………68 CHÖÔNG II : Tính bieåu caûm trong ngoân ngöõ truyeän …………………. Phaân tích maãu ngoân ngöõ truyeän……………………….

Nhöõng ñieàu ruùt ra ñöôïc hoaëc caàn ñi saâu hôn töø söï phaân tích treân…. Tính bieåu caûm cuûa ngoân ngöõ truyeän qua söï so saùnh truyeän naøy vôùi nhöõng truyeän khaùc………………………………………………………. Moâ hình tính bieåu caûm trong ngoân ngöõ truyeän ……………….106 CHÖÔNG III: Tính bieåu caûm trong ngoân ngöõ thô caûm taùc. Ñaëc tröng cuûa thô “caûm taùc”………………………………………….

Phaân tích maãu ngoân ngöõ thô caûm taùc…………………………………114 III. Nhöõng ñieàu ruùt ra ñöôïc hoaëc caàn ñi saâu hôn töø söï phaân tích treân …. Phaân loaïi “thô caûm taùc” …. Moâ hình tính bieåu caûm trong ngoân ngöõ thô caûm taùc………………….170 CHÖÔNG IV: So saùnh tính bieåu caûm ôû ngoân ngöõ truyeän vaø ngoân ngöõ thô caûm taùc vaø caùch thöùc theå hieän hai loaïi tính bieåu caûm naøy…………….

Ñieåm töông ñoàng troäi nhaát cuûa caû hai loaïi tính bieåu caûm ……………. Ñieåm dò bieät troäi nhaát giöõa hai loaïi tính bieåu caûm ……. Nhöõng yeáu toá taïo ra caùch thöùc theå hieän tính bieåu caûm ………………. Nhöõng ñieåm töông ñoàng vaø di bieät cuï theå giöõa hai tính bieåu caûm trong ngoân ngöõ ngöõ truyeän vaø trong ngoân ngöõ thô caûm taùc …………………178 KEÁT LUAÄN ………………………………………………………………… 190 Danh muïc caùc coâng trình cuûa taùc giaû……………….…194 Taøi lieäu tham khaûo……………………………….202 Phuï luïc II…………………………………………………………………….213 LÔØI CAM ÑOAN Toâi xin cam ñoan : Ñaây laø coâng trình nghieân cöùu cuûa rieâng toâi.

Caùc soá lieäu, keát quaû neâu trong luaän aùn laø trung thöïc vaø chöa töøng ñöôïc coâng boá trong baát kyø coâng trình khoa hoïc naøo. Taùc giaû luaän aùn Traàn Thò Hoa NHÖÕNG COÂNG TRÌNH ÑAÕ COÂNG BOÁ COÙ LIEÂN QUAN ÑEÁN LUAÄN AÙN 1. Traàn Thò Hoa(2002),Tính bieåu caûm trong ngoân ngöõ nhaân vaät,Taäp san Khoa hoïc Xaõ hoäi vaø Nhaân vaên 21/2002,Tr. Traàn Thò Hoa(2003), Tính bieåu caûm trong ngoân ngöõ chính luaän qua moät vaøi taùc phaåm cuûa Hoà Chí Minh ,Taäp san Khoa hoïc Xaõ hoäi vaø Nhaân vaên 23/2003,Tr.

Traàn Thò Hoa(2004), Thi chaát vaø thi phaùp,Taäp san Khoa hoïc Xaõ hoäi vaø Nhaân vaên 28/2004,Tr. BAÙO CAÙO VEÀ NHÖÕNG ÑIEÅM LUAÄN AÙN ÑAÕ SÖÛA THEO SÖÏ GOÙP YÙ CUÛA HOÄI ÑOÀNG CHAÁM LUAÄN AÙN CAÁP CÔ SÔÛ, ÑEÀ NGHÒ THAÀY HÖÔÙNG DAÃN VAØ CHUÛ TÒCH HOÄI ÑOÀNG CAÁP CÔ SÔÛ ÑOÀNG YÙ THOÂNG QUA. Nhöõng ñieåm Hoäi ñoàng Nhöõng ñieåm luaän aùn ñaõ söûa chaám luaän aùn goùp y’ - Caàn noùi cuï theå hôn nöõa - Luaän aùn ñaõ vieát theâm hai trang veà “Lòch söû nghieân veà “Lòch söû nghieân cöùu cöùu vaán ñeà”, noùi roõ hôn veà “ngoân ngöõ thô” cuûa vaán ñeà”. Nguyeãn Phan Caûnh vaø “Thi phaùp thô Toá Höõu” cuûa Traàn Ñình Söû.

- Caàn thoáng nhaát moät soá - Thoáng nhaát duøng “ñieåm töông ñoàng” vaø “ñieåm dò thuaät ngöõ. bieät” thay cho “ñieåm chung” vaø “ñieåm khaùc bieät” (Tr. - Thay “nhaán nhaù” baèng “troïng aâm” (Tr. - Thay “töø” baèng “töø ngöõ” (Tr.

- Caàn dieãn giaûi roõ hôn - Giaûi thích roõ hôn “tình huoáng haøi” (Tr. moät soá nhaän ñònh. - Taïi sao caàn phaân loaïi thô caûm taùc ? (Tr. - Caàn söûa heát loãi chính taû, - Ñaõ söûa loãi chính taû caån thaän.

nhaát laø ôû “phuï luïc”. – Ñoåi môùi tieâu ñeà luaän aùn - Ñaõ löôïc boû nhöõng ñoaïn giôùi thieäu phaïm vi luaän aùn neân caàn ñieàu chænh “phaïm khoâng caàn thieát (Tr. Vaø goùi goïn trong phaïm vi nghieân cöùu cuûa luaän vi “ngoân ngöõ truyeän vaø ngoân ngöõ thô caûm taùc”. aùn” cho thích hôïp.

Toâi xin gôûi luaän aùn ñaõ söûa chöõa ñeán thaày höôùng daãn vaø thaày Chuû tòch Hoäi ñoàng chaám luaän aùn caáp cô sôû ñeå xin yù kieán. Hoà Chí Minh, ngaøy 04. 2004 Nghieân cöùu sinh Traàn Thò Hoa YÙ kieán cuûa Chuû tòch Hoäi ñoàng YÙ kieán cuûa Thaày höôùng daãn chaám luaän aùn caáp cô sôû PGS. Nguyeãn Coâng Ñöùc PGS.

Hoà Leâ MÔÛ ÑAÀU 0. LYÙ DO CHOÏN ÑEÀ TAØI 0. Caûm xuùc thöôøng ñöôïc con ngöôøi xöû lyù nhö sau : hoaëc laø neùn giöõ laïi trong loøng khoâng cho ngöôøi khaùc bieát ( vì moät lyù do rieâng naøo ñoù ), hoaëc laø giaõi baøy noù ra ñeå chia seû vôùi nhöõng ai ñoàng caûm. “Giaõi baøy caûm xuùc trong loøng ra” chính laø “bieåu caûm”, moät töø ñöôïc söû duïng trong tieâu ñeà luaän aùn.

Nhaø vaên, nhaø thô coù caùch bieåu caûm baèng vaên, thô. Ngöôøi ñoïc, qua baøi vaên, baøi thô cuûa hoï, coù theå hieåu ñöôïc caûm xuùc maø hoï göûi gaém trong baøi. Noùi laø “hieåu”, nhöng khoâng phaûi deã. Ñaõ töøng coù nhöõng aùng vaên, thô maø moãi ngöôøi, ôû moãi thaân phaän khaùc nhau, trong nhöõng hoaøn caûnh khaùc nhau, coù theå caûm nhaän thaáy nhöõng khía caïnh xuùc ñoäng khoâng gioáng nhau.

Vaø ñaõ töøng coù nhöõng baøi vaên, caâu thô maø thôøi ñaïi sau coù theå hieåu saâu hôn vaø hôi khaùc hôn nhöõng ngöôøi ôû thôøi ñaïi tröôùc. Tính khaùch quan cuûa söï haøm chöùa caûm xuùc trong caâu vaên, caâu thô chæ coù theå naèm trong chuoãi töø vôùi nhöõng keát caáu ngöõ phaùp vaø keát caáu ngöõ aâm cuûa caâu, trong moái lieân heä vôùi nhöõng caâu coù lieân quan ôû cuøng ñoaïn hoaëc cuøng baøi, hoaëc coù theå laø ôû ñaâu ñoù trong moät baøi hoaëc moät caâu naøo khaùc. Thí duï trong baøi “Traøng giang” cuûa Huy Caän: “Loøng queâ dôøn dôïn vôøi con nöôùc Khoâng khoùi hoaøng hoân cuõng nhôù nhaø.” nhaéc nhöõng ngöôøi coù am hieåu chuùt ít thô Ñöôøng nhôù ñeán hai caâu thô cuoái trong baøi “Hoaøng haïc laâu” cuûa Thoâi Hieäu caùch thô Huy Caän ñaõ hôn 1000 naêm: “Nhaät moä höông quan haø xöù thò Yeân ba giang thöôïng söû nhaân saàu.” 1 (Taïm dòch: Trôøi ñaõ hoaøng hoân maø coång laøng chöa nhìn thaáy ôû ñaâu caû. Khoùi soùng treân soâng laøm cho ngöôøi ta caûm thaáy buoàn nhôù).

Nhöõng töø gaïch chaân trong nhöõng caâu thô treân coù lieân quan vôùi nhau. Maø khoâng rieâng gì moät tröôøng hôïp naøy. ÔÛ nhieàu nhaø thô khaùc, nhö Taûn Ñaø, Xuaân Dieäu, Toá Höõu… thænh thoaûng ngöôøi ñoïc coù theå baét gaëp nhöõng caûm xuùc ñoàng ñieäu vôùi nhöõng caâu thô caùch xa thôøi ñaïi mình. Veà phía ngöôøi ñoïc, ñeå hieåu ñuùng nhöõng caûm xuùc haøm chöùa trong vaên, thô, cuõng caàn phaûi döïa vaøo nhöõng tieâu chí khaùch quan ñaõ ñöôïc noùi ñeán ôû treân.