mở đầu cho khuynh hướng tiểu thuyết tâm lý. Tố Tâm ra đời là một sự kiện gây tiếng vang với số lượng in lớn: lần thứ nhất in 3000 quyển, lần thứ hai in 2000 quyển,”Thậm chí, có nhà xuất bản ở miền Nam đã in lại Tố Tâm đến lần thứ 8, bán giá rất đắt (30 đồng tiền miền Nam) nhưng không xin phép tác giả” [180; tr. Số lượng tái bản cuốn tiểu thuyết này chứng tỏ sự đón nhận nhiệt tình của công chúng yêu văn học đối với thể loại tiểu thuyết. Từ quan niệm về tiểu thuyết của các nhà văn cùng cácnhà nghiên cứu phê bình văn học từ đầu thế kỷ XX đến những năm đầu của thế kỷ XXI, chúng tôi nhận thấy hầu hết các định nghĩa về tiểu thuyết đều nhằm đưa ra đặc điểm: tác phẩm tự sự có dung lượng (số trang) lớn, có sức dung chứa lớn, có thể bao quát hoàn cảnh xã hội rộng lớn, có thể miêu tả cuộc sống từ nhiều chiều hướng khác nhau, có một hay nhiều nhân vật, nhân vật có thể tham gia vào nhiều biến cố, mỗi biến cố có sự tham gia của nhiều nhân vật với rất nhiều tình tiết phong phú.
Tiểu thuyết là tổng hợp những chiêm nghiệm về cuộc đời thông qua thế giới nhân vật mà nhà tiểu thuyết kiến tạo nên. Tiểu thuyết tâm lý Quá trình hiện đại hóa văn học ở nước ta gắn với quá trình Âu hóa xã hội, trong đó có tiếp thu những thành tựu văn hóa của các nước phương Tây. Tiểu thuyết tâm lý cũng vậy. Từ góc nhìn thể loại (genre) có thể quay về với cách hiểu truyền thống.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nguồn gốc hình thành thể loại tính từ Don Quixote của Cervantes (1547-1616; Tây Ban Nha) đến sự phát triển phong phú, đa dạng của thể loại tiểu thuyết với tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết tình cảm, tiểu thuyết thư tín, tiểu thuyết tự truyện. Ngày nay, chúng ta có thể tìm hiểu đặc điểm của những cuốn tiểu thuyết tâm lý từ giữa thế kỷ XIX ở châu Âu. Những sáng tác của Dostoevsky (1821-1881; Nga) đã tạo nên ảnh hưởng đặc biệt đối với các nhà văn sáng tác tiểu thuyết tâm lý. Qua phân tích tâm lý của Dostoevsky, tâm lý nhân vật hiện lên đầy căng thẳng, giằng xé với nỗi đau khổ, tuyệt vọng đến cùng cực.
Một nhà văn Nga khác, Lev Tolstoy cũng rất chú trọng đến sự phát triển tâm lý nhân vật. Những phân tích của Dostoevsky hay Lev Tolstoy về đời sống tinh thần của nhân vật trong tiểu thuyết chắc chắn có ảnh hưởng đến các nhà văn thế kỷ XIX và XX khi theo đuổi khuynh hướng tâm lý. Chính điều này lại trở thành nguồn dẫn chứng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan trọng cho các nhà nghiên cứu lý thuyết tâm lý học hiện đại sử dụng. Căn cứ trên các thành tựu nghiên cứu tâm lý học hiện đại, một số nhà nghiên cứu văn học gần đây ở phương Tây đã chứng minh những cuốn tiểu thuyết tâm lý ở châu Âu trong thế kỷ XIX đã góp phần phát triển các lý thuyết tâm lý mới, đó là việc phát hiện mới về vô thức và ý thức, về trí nhớ, thói quen, cảm xúc và cả cái tôi cá nhân của con người.
Ở phương Tây, tác phẩm của Marcel Proust, Albert Camus, Jean- Paul Sartre, Franz Kafka, James Joyce, Virginia Woolf, William Faulkner chịu ảnh hưởng nhất định từ những sáng tác của Dostoevsky và Lev Tolstoy. Đến lượt mình, nhà văn kiêm nhà phê bình văn học người Mỹ Henry James (1848 - 1916) và nhà tiểu thuyết người Anh George Eliot (1919 - 1980) đã có những đóng góp lớn đối với việc phát triển khuynh hướng tiểu thuyết tâm lý. Henry James và George Eliot đã vận dụng những thành tựu tâm lý học hiện đại để khám phá chiều sâu phức tạp, bí ẩn những diễn biến bên trong tâm hồn nhân vật tiểu thuyết cũng như khám phá cuộc sống bên trong và những điều thầm kín không dễ nói ra của các loại/ hạng người trong xã hội. Trong văn học phương Tây hiện đại, có sự “kết giao” giữa các tác giả tiểu thuyết với các nhà lý thuyết tâm lý.
Mỗi cuốn tiểu thuyết tâm lý thực sự là một “phòng thí nghiệm” để nhà văn đưa vào những nguyên tắc, quy luật tâm lý mà tâm lý học hiện đại cung cấp cho họ để xây dựng nhân vật. Chính James Joyce đã thể hiện điều này qua các tiểu thuyết Chân dung chàng nghệ sĩ (A Portrait of the Artist as A Young Man;1916)và Ulysses (1922). Những sáng tác của ông luôn thúc đẩy các phong trào hoạt động xã hội, và cũng nhờ thế nó thách thức các hình thức nghệ thuật tiểu thuyết mang tính truyền thống ở phương Tây lúc bấy giờ, thậm chí thách thức cả khả năng diễn đạt của ngôn ngữ thông thường trong cuộc sống. Thay vào đó, trong tiểu thuyết tâm lý, nhà văn tạo ra những biểu tượng cô đọng chuyên chở rất nhiều ý nghĩa, những ngụ ý được gửi gắm qua hình ảnh diễu qua trí tưởng tượng, qua ước mơ của nhân vật.
Cũng như vậy, trước James Joyce, nhà văn người Na Uy Knut Hamsun đã viết cuốn tiểu thuyết tâm lý Sult (1980) và Pan (1984) miêu tả những nhân vật chìm đắm trong cô đơn và sự hoài nghi. Ông đã vận dụng các thủ pháp tổ chức cốt truyện kiểu phân mảnh kết hợp với thời gian phi tuyến tính đạt hiệu quả nghệ thuật cao. Điều này tạo đà cho tiểu thuyết tâm lý phát triển. Đến James Joyce những thủ pháp nghệ thuật tiểu thuyết, nghệ thuật phân tích tâm lý nhân vật được nâng cao hơn dẫn đến việc hình thành khuynh hướng văn xuôi dòng ý thức gần gũi với văn học đương đại hiện nay.
Các nhà tâm lý học ở phương Tây cũng từng thừa nhận mối liên hệ không thể giải thích được giữa các lý thuyết tâm lý học hiện đại với các tác phẩm tiểu thuyết tâm lý. Mục tiểu thuyết tâm lý đăng trên Bách khoa thư Quốc tế (1903) nhấn mạnh “trong thời gian này, dường như tâm lý học đang chạy theo gợi dẫn từ tiểu thuyết Anh” [251; tr. Và tác phẩm Uylisses (1922) của Jame Joys khi ra đời được ca ngợi như cuốn sách khơi nguồn cho tiểu thuyết tâm lý ở phương Tây. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo các nhà nghiên cứu về thi pháp thể loại ở Đông Âu trong thế kỷ XX thì tiểu thuyết tâm lý đã định hình như một thể tài ổn định từ nửa sau thế kỷ 19.
Điều này thể hiện rõ qua các sáng tác của các nhà văn hiện thực chủ nghĩa, từ Stendhal, Balzac, Puskin, Tolstoy, đặc biệt là qua tiểu thuyết của Dostoevsky. Ngay từ thế kỷ 18, khi các yếu tố thể loại cơ bản hình thành, tiểu thuyết tâm lý đã khẳng định như một thể tài tập trung khám phá và thể hiện thế giới bên trong vô cùng phức tạp của con người. Miêu tả tâm lý không phải là độc quyền của văn xuôi tâm lý (bao gồm truyện ngắn tâm lý và tiểu thuyết tâm lý) nhưng riêng ở thể tài này, tâm lý đã trở thành mục tiêu chiếm lĩnh đầu tiên và nhất quán của nhà văn trong quá trình sáng tác. Sự ra đời của tiểu thuyết tâm lý vì thế, không thể sớm hơn trước thời hiện đại.
Thể tài này chỉ xuất hiện trên cơ sở hình thành đầy đủ các điều kiện bên trong và bên ngoài nghệ thuật. Bên trong, đó là nhu cầu cách tân và đổi mới thi pháp, là toàn bộ kinh nghiệmtự sự qua sáng tác của các nhà văn nhiều thời đại mà nhà tiểu thuyết tâm lý có thể học hỏi và kế thừa. Bên ngoài, đó là ý thức cá nhân và con người cá nhân xuất hiện, là tâm lý học đã hình thành và phát triển như một bộ môn khoa học độc lập, khẳng định sự tự ý thức của bản thân nhân loại. Và cuối cùng, là sự bùng phát những quan hệ xã hội phức tạp gắn với các xung đột xã hội - lịch sử.
Cho nên, tiểu thuyết tâm lý là thể tài gắn liền với những thành tựu nghệ thuật của chủ nghĩa hiện thực. Hình tượng nhân vật trung tâm của tiểu thuyết tâm lý là con người bất hòa với thực tại, là con người đi tìm chân lý, tìm kiếm bản ngã, đi tìm tự do cá nhân. Mẫu người này có thể xuất hiện cả trong văn xuôi lãng mạn chủ nghĩa, nhưng chỉ trong văn xuôi hiện thực, nó mới xuất hiện và bị soi rọi dưới ánh sáng của sự phân tích lý tính. Nhìn chung, tiểu thuyết tâm lý có thể trở thành một khuynh hướng thể loại, một xu hướng thi pháp tự sự trong cả hai trào lưu văn học: lãng mạn và hiện thực.
Tiểu thuyết tâm lý đã ra đời từ các nền văn học châu Âu. Từ đây, trong văn học châu Âu, xuất hiện một số thuật ngữ tương đương với tiểu thuyết tâm lý (psychological novel)như: tiểu thuyết nội tâm (the novel of introspection), tiểu thuyết chủ quan (subjective novel),tiểu thuyết phân tích hiện đại (modern analytic novel). Chẳng hạn, vì tác phẩm Quận chúa Cleves (1678) của Fayet (1634 - 1693) có kiểu kết cấu đóng cho nên nó “hết sức tập trung vào cuộc đời một con người, đôi khi vào chỉ một xung đột, một tình huống, do đó mang tính hướng tâm, xét về kết cấu. Và kiểu tiểu thuyết này rất sớm trở thành tiểu thuyết tâm lý”[72; tr.
Cũng như vậy, những cuốn như Đỏ và đen (1830)của Stendhal, Tội ác và hình phạt (1866) của Dostoevsky đều được xếp vào dòng tiểu thuyết tâm lý. Tiểu thuyết tâm lý được hiểu là: Tiểu thuyết miêu tả các trạng thái tâm lý, xây dựng thế giới nội tâm của con người, đặc biệt nhấn mạnh tới động cơ, hoàn cảnh và cốt truyện nội tại. Cốt truyện nội tại thường dựa trên cơ sở cốt truyện ngoại tại, nhưng lại thúc đẩy cốt truyện ngoại tại phát triển. Tiểu thuyết tâm lý bất mãn với việc miêu tả sự 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com việc bên ngoài, muốn đi sâu khám phá nguyên nhân bên trong.
Đối với loại tiểu thuyết này, việc xây dựng tính cách nhân vật đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Cội nguồn của tiểu thuyết này là cách các nhà viết kịch lấy tính cách nhân vật mà giải thích hành động của họ [67; tr.339- 340] Hành động của nhân vật trong tiểu thuyết tâm lý bao giờ cũng bị đẩy xuống thứ yếu và thay thế vào đó là quá trình tâm lý của nhân vật. Điều này sẽ giới hạn số lượng nhân vật trong tiểu thuyết tâm lý, thậm chí sẽ có rất ít nhân vật. Tâm lý trở thành cái bao trùm, là cái đích hướng đến của tác phẩm.