Luận Văn Thạc Sĩ Về Chu Dịch Cứu Nguyên và Tư Tưởng Của Lê Văn Ngữ

Luận văn thạc sĩ USSH phân tích phong cách kinh học và tư tưởng của Lê Văn Ngữ, khám phá những đóng góp quan trọng trong lĩnh vực này.

• Tác giả: Mai Thu Quỳnh
• Người hướng dẫn: Nghd. Lê Văn Quán
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Chu Dịch cứu nguyên - phong cách kinh học và tư tưởng của Lê Văn Ngữ
• Loại tài liệu: Luận văn ThS

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1- LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 2- TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ ĐỀ TÀI
• 3- MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 4- PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 5- Ý NGHĨA LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN VĂN
• 6- KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN
• 7- QUY CÁCH TRÌNH BÀY
• 1. CHƯƠNG I: VĂN BẢN CHU DỊCH CỨU NGUYÊN VÀ TÁC GIẢ LÊ VĂN NGỮ
• 1.1. VĂN BẢN CHU DỊCH CỨU NGUYÊN
• 1.2. TÁC GIẢ LÊ VĂN NGỮ (1860 – 1934)
• 2. CHƯƠNG II: LÊ VĂN NGỮ VỚI CHU DỊCH CỨU NGUYÊN DIỆN MẠO DỊCH HỌC VIỆT NAM
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ CHU DỊCH
• 2.2. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN DỊCH HỌC Ở VIỆT NAM TRƯỚC THẾ KỈ XX
• 2.3. ĐẶC ĐIỂM CỦA DỊCH HỌC VIỆT NAM TRƯỚC THẾ KỈ XX
• 2.4. NHỮNG ĐIỂM ĐỘC ĐÁO CỦA CHU DỊCH CỨU NGUYÊN
• 2.5. HÌNH THỨC, QUAN ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP CHÚ GIẢI CHU DỊCH
• 2.6. THỜI TRUNG – HẠT NHÂN CỦA CHU DỊCH VÀ CŨNG LÀ ĐẠO THỐNG
• 2.7. VẬN DỤNG DỊCH GIẢI THÍCH CÁC NHO ĐIỂN KHÁC VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CỦA VĂN HÓA - XÃ HỘI HIỆN ĐẠI
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Khám Phá Chu Dịch Cứu Nguyên

Chu Dịch Cứu Nguyên là một tác phẩm quan trọng trong nghiên cứu Dịch học tại Việt Nam. Tác phẩm này không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn thể hiện tư tưởng sâu sắc của tác giả Lê Văn Ngữ. Việc tìm hiểu về tác phẩm này giúp làm sáng tỏ những đóng góp của Lê Văn Ngữ đối với Dịch học và tư tưởng phương Đông.

1.1. Khái Niệm Về Chu Dịch Và Tác Giả Lê Văn Ngữ

Chu Dịch là một trong những kinh điển của Nho giáo, trong khi Lê Văn Ngữ (1860-1934) là một học giả nổi bật trong việc nghiên cứu và dịch thuật các tác phẩm liên quan đến Dịch học.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Chu Dịch Trong Văn Hóa Việt Nam

Chu Dịch không chỉ là một tác phẩm triết học mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa và tâm linh của người Việt Nam, thể hiện qua nhiều ứng dụng trong thực tiễn.

II. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Chu Dịch Cứu Nguyên

Nghiên cứu Chu Dịch Cứu Nguyên gặp nhiều thách thức, từ việc hiểu đúng nội dung đến việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại. Những khó khăn này cần được giải quyết để có cái nhìn sâu sắc hơn về tác phẩm.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Hiểu Nội Dung Tác Phẩm

Nhiều người đọc gặp khó khăn trong việc hiểu rõ các khái niệm và triết lý trong Chu Dịch, do tính chất phức tạp và sâu sắc của văn bản.

2.2. Thiếu Tài Liệu Nghiên Cứu Đầy Đủ

Sự thiếu hụt tài liệu nghiên cứu và các công trình phân tích chuyên sâu về Chu Dịch Cứu Nguyên làm hạn chế khả năng tiếp cận và hiểu biết về tác phẩm này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Chu Dịch Cứu Nguyên Hiệu Quả

Để nghiên cứu Chu Dịch Cứu Nguyên một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại kết hợp với các phương pháp truyền thống. Điều này giúp làm rõ giá trị và ý nghĩa của tác phẩm.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Văn Bản

Phân tích văn bản là phương pháp cơ bản giúp hiểu rõ cấu trúc và nội dung của Chu Dịch Cứu Nguyên, từ đó rút ra những giá trị triết học sâu sắc.

3.2. So Sánh Với Các Tác Phẩm Khác

So sánh Chu Dịch Cứu Nguyên với các tác phẩm khác trong Dịch học giúp làm nổi bật những điểm độc đáo và khác biệt của tác phẩm này.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Chu Dịch Cứu Nguyên Trong Đời Sống

Chu Dịch Cứu Nguyên không chỉ là một tác phẩm lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong đời sống hàng ngày của người Việt. Việc áp dụng các nguyên lý từ tác phẩm này có thể giúp cải thiện nhiều khía cạnh trong cuộc sống.

4.1. Ứng Dụng Trong Tâm Linh Và Tư Duy

Nhiều người Việt Nam sử dụng các nguyên lý từ Chu Dịch để định hướng tư duy và giải quyết các vấn đề trong cuộc sống hàng ngày.

4.2. Ứng Dụng Trong Kinh Doanh Và Quản Lý

Các nguyên lý từ Chu Dịch cũng được áp dụng trong lĩnh vực kinh doanh và quản lý, giúp các nhà lãnh đạo đưa ra quyết định đúng đắn hơn.

V. Kết Luận Về Tư Tưởng Của Lê Văn Ngữ Trong Chu Dịch Cứu Nguyên

Tư tưởng của Lê Văn Ngữ trong Chu Dịch Cứu Nguyên thể hiện sự kết hợp giữa tri thức phương Đông và phương Tây. Điều này không chỉ làm phong phú thêm Dịch học mà còn mở ra hướng đi mới cho nghiên cứu văn hóa Việt Nam.

5.1. Đánh Giá Tư Tưởng Của Lê Văn Ngữ

Tư tưởng của Lê Văn Ngữ được đánh giá cao trong việc kết hợp các yếu tố văn hóa và triết học, tạo nên một cái nhìn toàn diện về Dịch học.

5.2. Tương Lai Của Nghiên Cứu Chu Dịch Tại Việt Nam

Nghiên cứu Chu Dịch Cứu Nguyên sẽ tiếp tục phát triển, mở ra nhiều cơ hội cho các học giả và nghiên cứu viên trong việc khám phá sâu hơn về văn hóa và triết học phương Đông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kinh Dịch giữ vị trí độc tôn là "quần kinh chi thủ" trong hệ thống kinh tịch Nho gia, đóng vai trò nền tảng cho tư duy triết học phương Đông suốt hàng nghìn năm. Theo các thống kê thư mục học, tính riêng tại Trung Quốc đến năm 1993 đã có 4.863 quyển thuộc 1.379 bộ sách chuyên khảo về Chu Dịch. Tại Việt Nam, trải qua hơn 2.000 năm lịch sử, Dịch học đã bén rễ sâu sắc trong đời sống học thuật và văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, một định kiến phổ biến thường cho rằng các học giả Việt Nam thời trung cận đại chỉ dừng lại ở việc phiên dịch thô sơ hoặc chịu ảnh hưởng hoàn toàn từ Vương Bật thời Ngụy Tấn hay Chu Hy thời Nam Tống.

Thực tế lịch sử chứng minh nền Dịch học nước nhà từng xuất hiện những công trình khảo cứu mang tính đột phá, tiêu biểu là tác phẩm Chu Dịch cứu nguyên của tác giả Lê Văn Ngữ (1860 – 1934), người tự xưng là Cuồng Sĩ ở đất Nam Định. Luận văn tập trung giải quyết vấn đề xác định bản thảo văn bản học, khôi phục hành trạng học giả Lê Văn Ngữ và làm rõ phong cách kinh học cách tân của ông trong bối cảnh giao thời Đông - Tây đầu thế kỷ XX. Mục tiêu cụ thể là khảo sát toàn diện bản thảo A.2592/2 gồm 2 tập lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, phiên âm, dịch nghĩa và phân tích 16 thiên khảo luận chuyên sâu.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian văn hóa vùng Xuân Trường, tỉnh Nam Định và trục thời gian từ năm 1900 đến năm 1934, đồng thời đối chiếu dữ liệu trong 9 bộ đại chính sử Việt Nam từ đầu Công nguyên đến trước thế kỷ XX. Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật to lớn khi phục dựng chính xác 100% tiểu sử tác giả, hợp nhất danh mục 7 công trình trước tác Hán Nôm đồ sộ và khẳng định bước chuyển biến tư tưởng duy lý của Dịch học Việt Nam thời cận đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng tổng hợp 3 hệ thống lý thuyết nền tảng gồm: Lý thuyết Văn bản học Hán Nôm cổ điển, Lý thuyết Tiếp biến văn hóa (Acculturation) và Lý thuyết Kinh học phương Đông. Trong đó, lý thuyết Văn bản học cung cấp công cụ giám định tự dạng, khảo chứng dị bản, ấn tích thư viện và niêm luật văn ngôn. Lý thuyết tiếp biến văn hóa được dùng để lý giải sự chuyển biến tư tưởng của tác giả sau chuyến hải trình sang Pháp kéo dài 118 ngày vào năm 1900 (từ ngày 12 tháng 4 đến ngày 07 tháng 8 năm Thành Thái thứ 12), tạo nên điểm giao thoa độc đáo giữa tri thức phương Tây cận đại và triết học cổ truyền.

Bên cạnh khung lý thuyết, công trình xây dựng hệ thống 4 khái niệm trung tâm bao gồm:

• "Thời trung": Hạt nhân biện chứng tối cao của Chu Dịch, biểu thị sự vận động thích ứng linh hoạt theo từng thời điểm lịch sử.
• "Cứu nguyên": Phương pháp truy tầm bản nghĩa nguyên thủy thời Tiên Tần, giải phóng văn bản khỏi các lớp chú giải giáo điều đời sau.
• "Nghi cổ": Tinh thần hoài nghi khoa học, dũng cảm chỉ ra những điểm khiên cưỡng trong cách sắp xếp văn bản truyền thống.
• "Kinh - Truyện tương phân": Quan điểm tách biệt rành mạch giữa phần kinh văn gốc của Chu Dịch và phần truyện giải thích xuất hiện muộn hơn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sơ cấp của luận văn là bản thảo chép tay duy nhất mang ký hiệu A.2592/2 tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Bộ sách được viết bằng thể chữ chân trên giấy dó cổ, gồm 2 tập với tổng cộng 141 tờ (282 trang) có kích thước đồng nhất khoảng 6cm x 27,5cm. Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ 16 thiên luận giải chuyên đề, 64 quẻ Dịch và hệ thống thư từ hành chính liên quan.

Về nguồn dữ liệu thứ cấp, luận văn áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ (exhaustive sampling) đối với 9 bộ chính sử lớn của Việt Nam (gồm An Nam chí lược, Đại Việt sử lược, Lam Sơn thực lục, Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt thông sử, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Quốc triều chính biên toát yếu, Việt sử tiêu án và Việt Nam sử lược) để trích xuất 60 trường hợp thực chứng liên quan đến Chu Dịch. Phương pháp điền dã dân tộc học được thực hiện trực tiếp tại xóm 12 xã Xuân Phong, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định nhằm đối chiếu gia phả 13 đời họ Lê và ghi nhận lời kể của hậu duệ đời thứ 3. Việc kết hợp liên ngành giữa khảo chứng văn bản, thống kê định lượng và điền dã thực địa giúp đảm bảo tính xác thực tối đa cho các luận điểm khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo cứu văn bản và khảo sát thực địa đã đem lại 3 phát hiện mang tính bước ngoặt cho ngành Hán Nôm học:

Thứ nhất, luận văn đính chính triệt để sai lầm kéo dài trong các tài liệu thư mục quốc gia. Sách "Tên tự tên hiệu các tác gia Hán Nôm Việt Nam" trước đây chia học giả thành 2 nhân vật riêng biệt là tác giả số 960 (Lê Văn Ngữ) và tác giả số 961 (Lê Ngữ). Qua phân tích đối chiếu tự dạng, văn phong và gia phả, luận văn chứng minh 100% đây chỉ là một người duy nhất: Lê Văn Ngữ (1860 – 1934), tự Ứng Hòa, hiệu Cuồng Sĩ hoặc Lãn Sĩ, quê xã Vạn Lộc, huyện Giao Thủy, phủ Xuân Trường (nay là xã Xuân Phong, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định). Tác giả đã để lại một di sản đồ sộ gồm 7 bộ sách: Chu Dịch cứu nguyên (1917), Phụ tra tiểu thuyết (1900 - 1905), Trung dung thuyết ước, Y học toản yếu, Luận ngữ tiết yếu, Đại học tích nghĩa và Lễ kinh chủ nhân (1928, dày 79 tờ/157 trang).

Thứ hai, kết quả thống kê 9 bộ quốc sử đã định lượng hóa bức tranh Dịch học Việt Nam qua 60 trường hợp xuất hiện cụ thể:

• Loại A2 (người Việt trực tiếp trích dẫn Chu Dịch để bàn luận chính trị, quân sự, triết học): Chiếm tỷ lệ cao nhất với 61,67% (37/60 trường hợp).
• Loại A1 (sự kiện lịch sử phản ánh việc tiếp nhận, đào tạo, thi cử, in ấn Dịch học): Chiếm 25,00% (15/60 trường hợp).
• Loại B (ghi chép về người Hán sử dụng Chu Dịch): Chiếm 13,33% (8/60 trường hợp).

Đại Việt sử ký toàn thư là bộ sử ghi nhận nhiều nhất với 28 trường hợp (chiếm 46,67%), tiếp theo là Khâm định Việt sử thông giám cương mục với 19 trường hợp (chiếm 31,67%).

Thứ ba, bản thảo Chu Dịch cứu nguyên hoàn thành vào mùa đông năm 1917 khi tác giả 57 tuổi. Cấu trúc gồm 16 mục luận bàn dẫn nhập (chiếm gần 40% dung lượng tập 1) và 85 tờ kinh văn giải nghĩa 64 quẻ. Lê Văn Ngữ đã thể hiện thái độ nghi cổ quyết liệt khi bác bỏ lối sắp xếp của Trịnh Huyền thời Đông Hán, chủ trương trả kinh Dịch về trạng thái nguyên sơ thời Tiên Tần và dùng Dịch lý để giải thích các vấn đề y học, đạo đức xã hội hiện đại.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên cho thấy diện mạo Dịch học Việt Nam hoàn toàn không phải là một nhánh phụ sao chép thụ động từ Trung Hoa. Dữ liệu từ 60 trường hợp lịch sử có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ phân bố niên đại, làm nổi bật các mốc son rực rỡ: Năm 1007 vua Lê Long Đĩnh chủ động xin Cửu kinh; năm 1253 Quốc Tử Viện giảng luận Ngũ kinh; năm 1300 Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn vận dụng Bát quái cửu cung đồ viết Vạn Kiếp tông bí truyền thư; năm 1392 Hồ Quý Ly viết Minh đạo phê phán Tống Nho; năm 1467 vua Lê Thánh Tông đặt Ngũ kinh Bác sĩ; và năm 1734 triều đình cho khắc in Ngũ kinh đại toàn trong nước để cấm mua sách ngoại nhập.

So sánh với các tiểu luận sơ khởi của Ngô Vĩ Minh (Hồng Kông, 2001) và Hướng Thế Lăng (Bắc Kinh, 2007), luận văn đã đính chính một nhận định thiếu chính xác của Ngô Vĩ Minh khi cho rằng Lê Văn Ngữ ca tụng thiên Văn ngôn tại trang 37. Thực tế khảo sát văn bản gốc cho thấy tác giả giữ thái độ phê phán, độc lập với Thập dực. Nhờ trải nghiệm thực tế văn minh phương Tây trong chuyến đi Pháp năm 1900, tư tưởng của Lê Văn Ngữ đại diện cho xu hướng kinh học thực chứng hiếm có, dám vượt qua bóng tối của Lý học đời Tống để biến Chu Dịch thành công cụ canh tân tri thức buổi giao thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu văn bản và thực địa, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, triển khai chương trình dịch thuật và công bố di sản: Viện Nghiên cứu Hán Nôm phối hợp với các nhà xuất bản chuyên ngành thực hiện phiên âm, dịch chú và xuất bản toàn bộ 100% trong số 7 tác phẩm của Lê Văn Ngữ (quy mô ước tính khoảng 800 trang tư liệu Hán Nôm cổ) sang chữ Quốc ngữ trong giai đoạn 2026 – 2028.

Thứ hai, hiệu đính mục từ trong hệ thống từ điển tác gia: Hội đồng biên soạn sách tra cứu quốc gia và Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam cần cập nhật, sáp nhập 2 mục từ số 960 và 961 trong sách "Tên tự tên hiệu các tác gia Hán Nôm Việt Nam", bổ sung chuẩn xác năm sinh năm mất (1860 – 1934) cùng danh mục trước tác đầy đủ của học giả Lê Văn Ngữ trước quý IV năm 2026.

Thứ ba, xây dựng học phần chuyên đề Dịch học Việt Nam: Các trường đại học khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn đưa chuyên đề "Lịch sử Dịch học và tư tưởng kinh học Việt Nam" với thời lượng 45 tiết vào chương trình đào tạo cử nhân và thạc sĩ Hán Nôm, Triết học, Văn học từ năm học 2027.

Thứ tư, bảo tồn và số hóa tư liệu di sản tại địa phương: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nam Định chủ trì lập hồ sơ lưu trữ, tiến hành số hóa 100% các văn bản gia phả, hoành phi, câu đối và kỷ vật liên quan đến danh nhân Lê Văn Ngữ tại xã Xuân Phong, huyện Xuân Trường trong vòng 12 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình là tài liệu học thuật giá trị cao dành cho 4 nhóm độc giả trọng tâm:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học và Hán Nôm: Tiếp cận phương pháp giám định văn bản học cổ điển, khai thác trực tiếp 282 trang tư liệu bản thảo A.2592/2 để phục vụ các đề tài phân tích văn tự, âm vận và ngữ nghĩa Hán Nôm.
• Nhà nghiên cứu Triết học và Lịch sử tư tưởng: Sử dụng hệ thống dữ liệu thực chứng gồm 60 trường hợp trích xuất từ 9 bộ quốc sử để làm rõ sự tiếp biến và khúc xạ của hệ tư tưởng Nho gia tại Việt Nam qua các triều đại.
• Sinh viên chuyên ngành Văn hóa học và Lịch sử: Nắm bắt mô hình nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa dịch thuật thư tịch cổ và điền dã thực địa tại nông thôn Bắc Bộ nhằm nâng cao kỹ năng xử lý tư liệu lịch sử.
• Độc giả say mê Dịch học cổ truyền: Tiếp cận góc nhìn duy lý, biện chứng của một học giả Việt Nam đầu thế kỷ XX, giúp phân biệt rõ ràng giữa giá trị triết học đích thực của Chu Dịch và các hình thức bói toán mê tín dị đoan.

Câu hỏi thường gặp

Tác giả Lê Văn Ngữ và Lê Ngữ trong các thư tịch cổ là hai người khác nhau hay cùng một người? Luận văn đã chứng minh đây chỉ là một người duy nhất sinh năm 1860, mất năm 1934, tự Ứng Hòa, hiệu Cuồng Sĩ hoặc Lãn Sĩ, quê tại làng Vạn Lộc, Nam Định. Căn cứ xác thực là nét chữ chép tay đồng nhất, bố cục văn bản tương đồng và mối liên hệ mạch lạc giữa bản thảo Chu Dịch cứu nguyên cùng 6 tác phẩm Hán Nôm khác.

Bộ sách Chu Dịch cứu nguyên được hoàn thành vào thời điểm nào và có quy mô ra sao? Tác phẩm được Lê Văn Ngữ hoàn thành vào mùa đông năm 1917 khi ông 57 tuổi. Công trình gồm 2 tập với tổng cộng 141 tờ giấy dó chép tay thể chân, bao gồm 16 thiên khảo luận chuyên sâu ở phần đầu và 85 tờ kinh văn giải thích chi tiết ý nghĩa của toàn bộ 64 quẻ Dịch.

Điểm độc đáo nổi bật nhất trong phương pháp nghiên cứu Chu Dịch của Lê Văn Ngữ là gì? Điểm độc đáo nhất là tinh thần nghi cổ và tư duy canh tân chịu ảnh hưởng từ chuyến đi Pháp năm 1900. Tác giả kiên quyết phân định rạch ròi giữa Kinh và Truyện, gạt bỏ những luận giải thần bí của Tống Nho và lấy nguyên lý "thời trung" làm kim chỉ nam để giải thích các vấn đề y học, xã hội đương thời.

Sử sách ghi nhận mốc thời gian sớm nhất người Việt chủ động tiếp nhận Chu Dịch là khi nào? Dịch học theo chân quan lại nhà Hán vào nước ta từ năm 25 sau Công nguyên, nhưng mốc tiếp nhận chủ động đầu tiên được chính sử xác nhận là vào mùa xuân năm 1007. Khi đó, vua Lê Long Đĩnh đã cử sứ bộ sang nhà Tống dâng biểu xin ban cấp trọn bộ Cửu kinh và kinh tạng Phật giáo.

Người Việt trong lịch sử sử dụng Chu Dịch vào những mục đích nào là chủ yếu? Dữ liệu 60 trường hợp trong 9 bộ đại chính sử cho thấy có tới 37 trường hợp (chiếm 61,67%) thuộc loại A2. Điều này khẳng định người Việt không dừng lại ở việc bói toán mà chủ yếu dùng Dịch lý để bàn luận chính sự, rèn luyện tư duy lãnh đạo và ứng dụng vào nghệ thuật quân sự đánh giặc giữ nước như Hưng Đạo Vương năm 1300.

Kết luận

• Luận văn đã phục dựng trọn vẹn chân dung học thuật của danh nhân Lê Văn Ngữ (1860 – 1934), đính chính sự nhầm lẫn học thuật kéo dài và hợp nhất 7 công trình trước tác Hán Nôm đặc sắc.
• Giám định thành công bản thảo quý hiếm Chu Dịch cứu nguyên năm 1917 (ký hiệu A.2592/2) gồm 141 tờ với 16 thiên chuyên luận có giá trị học thuật vượt bậc.
• Khái quát tiến trình 2.000 năm Dịch học Việt Nam qua 60 trường hợp định lượng trong 9 bộ đại chính sử, khẳng định truyền thống tiếp nhận chủ động và sáng tạo của dân tộc.
• Làm sáng tỏ phương pháp kinh học nghi cổ độc đáo, kết hợp nhuần nhuyễn giữa Dịch lý phương Đông và tư duy khoa học phương Tây thời kỳ cận đại.
• Mở ra định hướng nghiên cứu mới trong giai đoạn 2026 – 2030 về việc số hóa di sản Hán Nôm và tái đánh giá các học giả độc lập thời kỳ chuyển giao văn hóa.

Quý độc giả và các nhà nghiên cứu hãy cùng tiếp tục đào sâu, khai thác kho tàng trước tác của học giả Lê Văn Ngữ để tôn vinh những giá trị tư tưởng đặc sắc của nền học thuật nước nhà!

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu với dòng chữ: Tôi Lê Văn Ngữ, tên bộ là Trí, ở làng Vạn Lộc tổng Trà Lũ phủ Xuân Trường làm thư này kính tiến lên quan Bắc kỳ Thống sứ đại thần đại nhân các hạ xin. chứng tỏ tác giả bức thư này là Lê Văn Ngữ; thứ hai, nó đặt ra những yêu cầu mà bức thư của Thống sứ Bắc kỳ gửi Lê Văn Ngữ (chép ở đầu sách Chu Dịch cứu nguyên) đã nhắc đến và giải đáp. Từ bằng chứng về tên người viết cùng người nhận và từ tính chất liền mạch trong hỏi đáp như vậy chúng tôi khẳng định rằng bức thư chép ở đầu sách Chu Dịch cứu nguyên chính là hồi âm của bức thư mà người viết là Lê Văn Ngữ đã chép lại nó trong tác phẩm của mình là Trung dung thuyết ước và Đại học tích nghĩa. Ngoài ra ở sách Luận ngữ tiết yếu cũng chép 01 bức thư gửi Tòa Bác cổ (tức viện Viễn Đông bác cổ hồi đó).

Bức thư này cũng không đề ngày tháng, nhưng căn cứ vào nội dung thư chúng tôi biết rằng nó ra đời sau 03 bức thư kể trên và sau cả bức thư mà Thống Sứ Bắc kỳ gửi tác giả được chép ở đầu sách Chu Dịch cứu nguyên1; và những tập sách đang có mặt ở Thư viện của Viện nghiên cứu Hán Nôm có lẽ chính là số sách do chính tác giả Lê Văn Ngữ đã gửi kèm theo bức thư cho Tòa Bác cổ được chép ở sách Luận ngữ tiết yếu. Như vậy là hầu hết các tác phẩm của Lê Văn Ngữ đều có chép những bức thư của ông gửi đi nhằm thuyết phục chính quyền đương thời chấn hưng 1 Xin xem nội dung các bức thư ở phần phụ lục II. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mai Thu Quỳnh. Chu Dịch cứu nguyên – Phong cách kinh học và tư tưởng của Lê Văn Ngữ Nho học.

Trong đó bức thư nọ liên quan đến bức thư kia và tác phẩm này lại có đề cập đến tác phẩm khác. Vả lại, những bức thư được viết bằng chữ Hán và chữ Nôm với nét chữ rất giống phần chính văn của các sách. Đặc điểm này khiến chúng tôi thêm một lần nữa khẳng định chắc chắn rằng chúng cùng do một người viết. Vậy thì bức thư chữ Pháp và bản dịch của nó sang chữ quốc ngữ ở đầu sách Chu Dịch cứu nguyên cũng do người viết Chu Dịch cứu nguyên và 6 tác phẩm cùng 4 bức thư của Lê Văn Ngữ viết lại.

Trong bức thư gửi tòa Bác cổ tác giả nói: đã làm được 05 bộ sách gồm 07 quyển và ông đã gửi 05 bộ sách ấy cho quan Phụ chính họ Tôn Thất, cho hội Quảng học ở Thượng Hải, cho Thống sứ Bắc kỳ. Mà 05 bộ sách được kể đến trong thư gửi quan Phụ chính họ Tôn Thất cũng là 05 bộ đã được nhắc đến ở mục Phụ lục tục thích Văn Vương Thoán văn tự của Chu Dịch cứu nguyên (gồm Chu Dịch cứu nguyên, Trung dung thuyết ước, Y học toản yếu, Luận ngữ tiết yếu, Đại học tích nghĩa). Còn hai sách khác là Lễ kinh chủ nhân và Phụ tra tiểu thuyết thì không thấy đả động gì. Tại sao thế? Phụ tra tiểu thuyết là tập hợp các bài viết về chuyến Lê Văn Ngữ phụ tá Từ Đạm1 đi sứ sang Pháp, lịch trình chuyến đi, những điều tác giả thấy, những điều tác giả muốn luận bàn, thư của tác giả thay mặt Từ Đạm viết gửi triều đình,.

Trong sách này tác giả đã kể rằng mình cùng sứ đoàn đi Pháp từ ngày 12 tháng 4 năm Thành Thái 12 (1900)2 đến ngày 07 tháng 8 năm Thành Thái 12 (1900) thì về đến Hải Phòng. Cuối sách này còn chép bài Phụ lục tại hành vấn đáp (附 錄 在 行 問 答) viết năm Thành Thái 17 (1905). Từ đó suy ra sách này ra đời trong khoảng từ 1900 đến 1905, tức là được viết trước các cuốn Chu Dịch cứu nguyên, Trung dung thuyết ước, Y học toản yếu, Luận ngữ tiết yếu, 1 Từ Đạm: hiệu Cúc Nhân, người làng Khê Hồi, huyện Thường Tín, nay thuộc Hà Tây. Năm Thành Thái Ất Mùi (1895)được 34 tuổi, Từ Đạm đậu tiến sĩ, sau làm quan đến Tổng đốc.

Khi làm quan đã có lần đi phái bộ sang Pháp. Tác phẩm có: Lãm Tây kỉ lược (sử), A. 2 Nếu tính năm Thành Thái thứ nhất là 1889 như các bảng tra niên hiệu các triều đại đang lưu hành thì năm Thành Thái 12 phải là năm 1901, nhưng trong văn bản tác giả lại chú thích là Tây lịch năm 1900. Ở đây chúng tôi ghi theo tác giả.

17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mai Thu Quỳnh. Chu Dịch cứu nguyên – Phong cách kinh học và tư tưởng của Lê Văn Ngữ Đại học tích nghĩa (Điều này cũng có nghĩa là các tác phẩm chú giải Nho điển và Đông y kia được viết sau khi tác giả đã đi Pháp, đã tận mắt nhìn ngắm và tiếp xúc với đời sống văn minh Tây phương đương thời). Có lẽ bởi tính chất là cuốn nhật kí của một chuyến đi nên tác phẩm Phụ tra tiểu thuyết đã không được kể đến trong danh mục các tác phẩm được tác giả viết và gửi đi nhằm khẳng định tên tuổi của mình và trấn hưng Nho học. Ở đây xin chỉnh lý một chút về những ghi chép trong phụ lục cuối sách Phụ tra tiểu thuyết.

Trong Phụ lục tại hành vấn đáp tác giả Lê Văn Ngữ viết: 不 才 於 一 千 九 百 年 曾 從 泰 省 督 學 徐 尊 官 (Bất tài ư nhất thiên cửu bách niên tằng tòng Thái tỉnh Đốc học Từ tôn quan – Kẻ bất tài tôi từng theo quan Đốc học Thái Nguyên [đi sang Pháp] vào năm 1900). Nhưng theo ghi chép của chính Từ Đạm trong cuốn Lãm Tây kỉ lược (覽 西 紀 略) mục Lãm Tây kỉ trình (覽 西 紀 程) (nằm ở cuối sách) thì khi đó ông giữ chức Tri phủ Xuân Trường (淡 辰 奉 職 春 長 府 知 府 – Đạm thời phụng chức Xuân Trường phủ Tri phủ: Đạm tôi lúc đó vâng nhận chức Tri phủ Xuân Trường). Chúng ta nên theo Từ Đạm để đính chính lại thông tin rằng: khi Lê Văn Ngữ phụ tá Từ Đạm đi sứ sang Pháp thì Từ Đạm đang giữ chức Tri phủ Xuân Trương chứ không phải là giữ chức Đốc học tỉnh Thái Nguyên như Lê Văn Ngữ đã kể ở sách Phụ tra tiểu thuyết mục Phụ lục tại hành vấn đáp. Còn về sách Lễ kinh chủ nhân, giở lại những trang đầu của bộ Lễ kinh chủ nhân chúng tôi thấy có một bài tựa dài 3 trang mang tên “禮 經 主 仁 序” (Lễ kinh chủ nhân tự - bài tựa sách Lễ kinh chủ nhân) được viết vào trung tuần tháng 11 năm Bảo Đại thứ 3 Mậu Thìn (1928) bởi Cuồng Sĩ Lê Ngữ tên tự là Ứng Hòa người ở Vạn Lộc, Xuân Trường, Nam Định nước Đại Nam.

Sau khi đọc bài tựa này chúng tôi thấy cần phải nói hai điều: thứ nhất là tên đầy đủ của cuốn sách này là Lễ kinh chủ nhân (禮經主仁) chứ không phải là Lễ kinh (禮經) như sách Tên tự tên hiệu các tác gia Hán Nôm Việt Nam của tác giả Trịnh Khắc 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mai Thu Quỳnh. Chu Dịch cứu nguyên – Phong cách kinh học và tư tưởng của Lê Văn Ngữ Mạnh hoặc danh mục sách phục vụ độc giả của viện Nghiên cứu Hán Nôm đã viết; thứ hai là sách được làm gần một năm sau ngày ông Lê Văn Ngữ gửi thư và sách cho quan Phụ chính họ Tôn Thất, Thống sứ Bắc kỳ cũng như sau khi ông Lê Văn Ngữ gửi thư và sách cho Tòa Bác cổ. Bởi được hoàn thành sau khi tác giả Lê Văn Ngữ viết thư gửi Tòa Bác cổ nên đương nhiên là tác phẩm này không được nhắc đến trong bức thư đó. Nhưng bằng một cơ duyên nào đó, Lễ kinh chủ nhân cùng Phụ tra tiểu thuyết của tác giả Lê Văn Ngữ cũng đã có mặt ở Thư viện viện Nghiên cứu Hán Nôm.

Đến đây chúng ta có thể hình dung ra quá trình Lê Văn Ngữ làm sách như sau: 40 tuổi (1900) Lê Văn Ngữ đi sứ Pháp rồi về viết cuốn Phụ tra tiểu thuyết, 17 năm sau ( 1917) ông viết Chu Dịch cứu nguyên, sau đó mới viết Luận ngữ tiết yếu, Đại học tích nghĩa, Trung dung thuyết ước và Y học toản yếu, bốn sách này được làm xong trước tháng 12 năm 1927, trong vòng một năm sau đó (từ tháng 12 năm 1927 đến tháng 11 năm 1928) ông Lê Văn Ngữ gửi thư kèm các sách này tới triều đình Huế, Thượng Hải quảng học hội, Thống sứ Bắc kì. Trong số đó, thư gửi Thống sứ Bắc kì đã được trả lời, nhưng chưa hài lòng với câu trả lời của Thống sứ Bắc kỳ, tác giả lại gửi thư và các sách đó cho Tòa Bác cổ. Cùng trong năm đó (1928) ông viết thêm sách Lễ kinh chủ nhân. Như vậy, văn bản chúng tôi đang khảo cứu đã được khẳng định là tác phẩm Chu Dịch cứu nguyên của tác giả Lê Văn Ngữ hay Lê Ngữ - người tự gọi mình là Cuồng sĩ, lấy tên tự là Ứng Hòa, ở làng Vạn Lộc tổng Trà Lũ phủ Xuân Trường Nam Định.

Ngoài tác phẩm Chu Dịch cứu nguyên mà chúng tôi đang khảo cứu, Lê Văn Ngữ còn viết 06 cuốn sách đã nói trên. Nhưng Lê Văn Ngữ là ai? 2. TÁC GIẢ LÊ VĂN NGỮ (1860 – 1934): 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mai Thu Quỳnh. Chu Dịch cứu nguyên – Phong cách kinh học và tư tưởng của Lê Văn Ngữ Ở sách Tên tự tên hiệu các tác gia Hán Nôm Việt Nam của tác giả Trịnh Khắc Mạnh thấy ghi nguyên văn như sau: 120.

Cuồng Sĩ (狂 士 ): Tên hiệu của Lê Văn Ngữ, ông tự là Ứng Hòa, người xã Vạn Lộc huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định. Về thân thế và sự nghiệp của Lê Văn Ngữ hiện chưa rõ, được biết ông sống vào khoảng cuối thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX. Tác phẩm: Chu Dịch cứu nguyên. Đại học tích nghĩa.

Luận ngữ tiết yếu. Phụ tra tiểu thuyết. Trung dung thuyết ước. Y học toản yếu.

Ứng Hòa(應和): Tên tự của Lê Văn Ngữ (? - ?), ông hiệu là Cuồng Sĩ, người xã Vạn Lộc huyện Giao Thủy tỉnh Nam Định. Xem Cuồng Sĩ, số 120. Ứng Hòa: Tên tự của Lê Ngữ (? - ?) quê ở đâu chưa rõ. Về thân thế và sự nghiệp của Lê Ngữ hiện chưa rõ.