CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỪ, CA DAO VÀ CA DAO NAM BỘ 1.1 Từ tiếng việt 1.1 Khái niệm từ Câu hỏi “Từ là gì” đã được đặt ra từ rất lâu và nhận được rất nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học, họ đã đưa ra rất nhiều ý kiến xung quanh vấn đề này và có nhiều tranh luận nhưng chưa có sự thống nhất do đó đến nay vẫn chưa có câu trả lời nào thỏa đáng được vấn đề trên. Chỉ theo Nguyễn Thiện Giáp hiện nay có khoảng 300 khái niệm về từ nhưng để có được một khái niệm đầy đủ, chính xác và có được sự thống nhất thật không phải chuyện dễ. Sau đây là một số khái niệm về từ của các nhà nghiên cứu: Đầu tiên có thể kể đến khái niệm về từ trong Từ vựng ngữ nghĩa học của Đỗ Hữu Châu ông cho rằng “từ của tiếng việt là một hoặc một số âm tiết cố định, bất biến, mang những đặc điểm ngữ pháp nhất định, nằm trong những kiểu cấu tạo nhất định tất cả ứng với một kiểu ý nghĩa nhất định, lớn nhất trong tiếng Việt và nhỏ nhất để tạo câu” [1, tr. Đỗ Hữu Châu đã dựa vào một số đặc điểm của từ để nêu lên khái niệm này.
Còn trong 777 Khái niệm ngôn ngữ học của Nguyễn Thiện giáp đưa ra khái niệm một cách ngắn gọn nhưng khái quát hơn, theo ông từ là đơn vị nhỏ nhất của ngôn ngữ. Nó độc lập về ý nghĩa lẫn hình thức. Cũng dựa vào những đặc điểm của từ nói chung nhưng trong Ngôn ngữ học đại cương của Mai Thị Kiều Phượng đã nêu lên khái niêm về từ trong đó từ là đơn vị có tổng thể hữu cơ, có tính toàn khối chuyên biểu thị thực tế khách quan, bao gồm các đặc trưng về ngữ âm, các thuộc tính về ngữ nghĩa, ngữ pháp, có thể tồn tại tách rời nhau và được tái hiện trong các lời nói khác nhau; từ là đơn vị lớn nhất trong hệ thống ngôn ngữ chứa đựng trong lòng nó những đơn vị các cấp độ dưới nó; là đơn vị có sẵn, cố định, bắt buột (có tính chất xã hội); là đơn vị nhỏ nhất trong ngôn ngữ, độc lập về ý nghĩa và hình thức, tạo nên các đơn vị cú pháp: cụm từ và câu. Còn trong Giáo trình từ vựng học của Đỗ Việt Hùng cho rằng từ là một đơn vị có tính chất tín hiệu.
Nó tồn tại hiển nhiên trong ngôn ngữ ở trạng thái tĩnh và là đơn vị nhỏ nhất để tạo câu khi 6 ngôn ngữ hành chức cũng dựa vào cơ sở chung đó trong Nhập môn ngôn ngữ học có sự tham gia nghiên cứu của Đỗ Việt Hùng cũng có khái niệm tương tự. Có thể thấy rằng do dựa trên cùng một cơ sở nên các khái niệm có những điểm chung nhất định do đó ta có thể hiểu từ là đơn vị nhỏ nhất của ngôn ngữ có nghĩa nó mang tính sẵn có, cố định, bắt buột, nhỏ nhất và trực tiếp tạo câu.2 Đặc điểm ngữ âm Trong từ tiếng Việt đặc điểm ngữ âm và đặc điểm ngữ pháp được xem như hai đặc điểm cơ bản. Đối với đặc điểm ngữ âm Đỗ Hữu Châu đưa ra sự so sánh và cho rằng so với ngôn ngữ của các nước Ấn - Âu thì hình thức âm thanh của tiếng Việt có phần cố định và bất biến ở hầu như mọi vị trí, quan hệ và chức năng trong câu. Theo ông thì đây là một đặc điểm thuận lợi để nhận diện từ.
Trên cơ sở đó từ tiếng Việt có những mối quan hệ giữa các đặc tính như tính cố định bất biến có quan hệ mật thiết với tính độc lập của từ tiếng Việt đối với câu và với văn cảnh, cho nên hình thức ngữ âm và cái mà từ biểu thị có mối quan hệ với nhau. Từ đó ông đưa ra lí giải về mối quan hệ này cụ thể là từ tượng thanh điều kiện để cho một từ có thể gợi tả mô phỏng các sự vật hiện tượng phải dựa trên cơ sở là thể chất và vật chất của từ phải trùng với thể chất và vật chất của sự vật hiện tượng. Nói tóm lại có thể hiểu từ tiếng Việt có thể có biến thể ngữ âm hoặc ngữ nghĩa, nhưng không có biến thể hình thái học. Trong các ngôn ngữ Ấn – Âu, từ có biến thể về mặt hình thái.
Nhưng trong tiếng Việt không có biến thể hình thái học như từ: đi, học, nói… bất biến trong mọi quan hệ ngữ pháp và chức năng ngữ pháp trong câu.3 Đặc điểm ngữ pháp Đặc điểm ngữ pháp của từ tiếng Việt theo Đỗ Hữu Châu có thể dựa vào định nghĩa của từ mà suy ra được đặc điểm ngữ pháp của từ, và ông cho rằng các từ khác nhau luôn có đặc điểm ngữ pháp khác nhau nhưng bên cạnh đó chúng cũng có tính chất chung, tính chất chung nhất của các đặc điểm ngữ pháp là tính đồng loạt bởi vì có những từ có cùng từ loại với nhau, ông cũng chỉ ra rằng do đặc tính cố định và bất biến nên bản thân hình thức ngữ âm của tiếng Việt không chứa những dấu hiệu chỉ rõ những đặc điểm ngữ pháp của chúng. Nếu như ở các tiếng Nga, Pháp, có thể cho biết chúng thuộc từ loại nào thì tiếng Việt lại không có. Các đặc điểm ngữ pháp của từ không biểu hiện trong chính bản thân của từ mà biểu hiện chủ yếu ở ngoài từ; trong mối quan hệ tương quan của nó với các từ khác trong câu. Mối quan hệ tương 7 quan đó thể hiện qua: “khả năng kết hợp giữa từ đang được xét với những từ nhân chứng” (có thể là loại từ hay phó từ) [1, tr.
Cụ thể có đặc điểm ngữ pháp của từ với ý nghĩa của từ có quan hệ gắn bó với nhau khi mà cơ sở của các đặc điểm ngữ pháp là ý nghĩa còn đặc điểm ngữ pháp đóng vai trò là cái khuôn hình thức để định hình một ý nghĩa. Từ đó nhận định ngữ pháp là cơ sở khách quan để tiến hành xác định các ý nghĩa khác nhau của một hình thức ngữ âm. Từ những tính chất của đặc điểm ngữ pháp, Đỗ Hữu Châu cho rằng: “đặc điểm ngữ pháp của từ tiếng Việt là tổng thể những đặc điểm ngữ kết hợp với nhau, khả năng làm thành phần câu và khả năng chi phối nhau giữa các cụm từ trong tổng thể đó ứng với một ý nghĩa nào đó của từ” [1, tr. Nói tóm lại đặc điểm ngữ pháp của từ tiếng Việt có một số điểm sau: nghĩa ngữ pháp của từ không được biểu hiện trong nội bộ từ, mà được biểu hiện trong quan hệ giữa các từ trong câu, không như các ngôn ngữ biến hình khác.
Trong tiếng Việt từ không có những hình thức giúp xác định nghĩa ngữ pháp mà phải dựa vào loại từ hay phó từ nói chung.2 Đặc điểm của từ 1.1 Đặc điểm cấu tạo từ Về cơ bản từ được tạo nên từ các phương thức khác nhau nhưng đều dựa trên một yếu tố chung làm cơ sở. Theo Đỗ Hữu Châu, các yếu tố cấu tạo nên từ là những hình thức ngữ âm có nghĩa nhỏ nhất, đó chính là hình vị. Điều này cũng được Đỗ Việt Hùng khẳng định, ông cho rằng: hình vị là do âm vị tạo nên và là đơn vị nhỏ nhất có nghĩa thực hiện chức năng cấu tạo từ và biến dạng thức của từ. Do đó có thể thấy hình vị vừa là yếu tố vừa là đơn vị cấu tạo từ.
Các phương thức cấu tạo từ là cách để biến các hình vị thành các từ có nghĩa mỗi phương thức ứng với một kiểu từ loại. Nhìn chung có ba phương thức cấu tạo từ cơ bản đó là: từ hóa hình vị, ghép hình vị và láy hình vị; ba phương thức này tương ứng với ba kiểu từ loại: Từ đơn, Từ láy, Từ ghép.2 Các kiểu từ xét về mặt cấu tạo a. Từ đơn Trong Từ vựng ngữ nghĩa của Đỗ Hữu Châu đã đưa ra những đặc điểm cơ bản của từ đơn. Trước hết về mặt khái niệm: “từ đơn là những từ một hình vị về mặt ngữ nghĩa chúng không lập thành hệ thống có kiểu ngữ nghĩa chung chúng ta lĩnh hội 8 và ghi nhớ từng từ một riêng rẽ” [1, tr.
Phần lớn từ đơn thuần Việt hay đã Việt hóa là những từ đơn có một âm tiết và dù số lượng từ đơn này không nhiều song chúng lại mang những đặc trưng ngữ pháp chủ yếu của từ tiếng Việt nói chung, chúng là cơ sở để tạo những từ khác. Bên cạnh đó cũng có một số từ đơn đa âm tiết thường là những từ thuần Việt như: bù nhìn, bồ các… hay là những từ vay mượn từ các ngôn ngữ Ấn - Âu như: apatit, axit, cà phê… cũng dựa trên cơ sở đó, Đỗ Việt Hùng cho rằng từ đơn là những từ được tạo ra chủ yếu theo phương thức từ hóa hình vị, do đó cấu tạo của nó chỉ có một hình vị. Nói tóm lại, có thể hiểu khái niệm từ đơn là những từ được cấu tạo bởi một tiếng độc lập ví dụ như: nhà, xe, tập… và có một số đặc điểm chung: - Xét về mặt nguồn gốc: từ đơn có nguồn gốc từ lâu và một số từ có nguồn gốc thuần Việt, một số lại được vay mượn từ những ngôn ngữ nước ngoài như tiếng Hán, tiếng Pháp, tiếng Anh, Nga… - Về mặt ý nghĩa: từ đơn biểu thị những khái niệm cơ bản trong sinh hoạt đời sống hằng ngày của người Việt, các hiện tượng thiên nhiên, các quan hệ gia đình, xã hội, các số đếm… - Xét về số lượng: tuy không nhiều bằng từ ghép và từ láy nhưng là những từ cơ bản, giữ vai trò quan trọng nhất trong việc biểu thị các khái niệm có liên quan đến đời sống và là cơ sở để tạo từ mới cho tiếng Việt.Từ láy Phương thức cấu tạo của từ lái tồn tại hai ý kiến: - Từ láy được hình thành do lặp lại tiếng gốc có nghĩa. - Từ láy được hình thành bằng cách ghép các tiếng dựa trên quan hệ ngữ âm.
Trong Từ vựng ngữ nghĩa học, Đỗ Hữu Châu cho rằng trên cơ sở chung từ láy cũng được tạo nên từ phương thức láy. Còn đối với từ láy mà hai âm tiết đều có nghĩa và có thể dùng độc lập được xếp vào từ ghép. Theo Đỗ Hữu Châu, từ láy có thể được chia thành từng kiểu khác nhau theo trình tự từ lớn đến nhỏ.