Mối quan hệ giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý ở học sinh trung học cơ sở

Nghiên cứu mối quan hệ giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý ở học sinh THCS. Luận văn phân tích thực trạng và các yếu tố liên quan.

• Tác giả: Hoàng Thị Phương Thanh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hồng Thuận
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Giáo dục
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Mối quan hệ giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý ở học sinh Trung học cơ sở
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm về khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý

Khả năng phục hồi (KNPH) là một trong những khái niệm quan trọng trong lĩnh vực tâm lý học hiện đại, đặc biệt là trong công tác chăm sóc sức khỏe tâm lý học sinh THCS. Đây là khả năng của con người thích ứng với những thay đổi bất ngờ, vượt qua những khó khăn và phục hồi trạng thái cân bằng tâm lý sau khi gặp phải áp lực. Căng thẳng tâm lý (CTTL) lại là trạng thái bất ổn về mặt cảm xúc và tâm sinh lý khi đối mặt với yêu cầu vượt quá khả năng đáp ứng của cá nhân. Mối quan hệ giữa hai khái niệm này có tính chất ngược chiều: khi khả năng phục hồi cao, mức độ căng thẳng tâm lý sẽ thấp hơn và ngược lại. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc nâng cao khả năng phục hồi là chiều hướng hiệu quả để giảm thiểu căng thẳng tâm lý ở học sinh độ tuổi THCS, khi nhóm học sinh này đang ở giai đoạn vị thành niên nhạy cảm.

1.1. Định nghĩa khả năng phục hồi ở học sinh

Khả năng phục hồi được định nghĩa là quá trình thích ứng tích cực khi đối mặt với những yếu tố gây căng thẳng, adversity hoặc những thay đổi lớn trong cuộc sống. Ở học sinh THCS, khả năng phục hồi thể hiện qua khả năng vượt qua những thất bại trong học tập, xung đột với bạn bè hoặc những áp lực từ gia đình. Đây là một đặc tính có thể được phát triển thông qua các yếu tố cá nhân như lòng kiên định, sự tự tin, và các nguồn hỗ trợ xã hội như gia đình, nhà trường.

1.2. Khái niệm căng thẳng tâm lý ở lứa tuổi THCS

Căng thẳng tâm lý ở học sinh trung học cơ sở xuất phát từ nhiều nguồn khác nhau: áp lực học tập, những thay đổi sinh lý do dậy thì, những xung đột với bạn bè và gia đình. Căng thẳng tâm lý không phải lúc nào cũng tiêu cực nhưng khi vượt quá mức độ chịu đựng của cá nhân sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần, kết quả học tập và chất lượng cuộc sống. Việc đánh giá mức độ căng thẳng tâm lý giúp nhà trường và gia đình can thiệp kịp thời.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng phục hồi của học sinh

Theo các nghiên cứu từ Trường Đại học Giáo dục - ĐHQGHN, khả năng phục hồi ở học sinh THCS chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố khác nhau. Các yếu tố này có thể được phân loại thành ba nhóm chính: yếu tố cá nhân, yếu tố gia đình và yếu tố xã hội. Yếu tố cá nhân bao gồm các đặc điểm tính cách như sự kiên cường, khả năng tự quản lý cảm xúc, và năng lực giải quyết vấn đề. Yếu tố gia đình liên quan đến sự ủng hộ của bố mẹ, mối quan hệ gia đình và môi trường sống. Yếu tố xã hội gồm sự hỗ trợ từ nhà trường, bạn bè và cộng đồng. Những học sinh có khả năng phục hồi cao thường sở hữu sự cân bằng tốt giữa các yếu tố này.

2.1. Yếu tố cá nhân và tính cách

Các đặc điểm tính cách như lòng tự tin, khả năng kiểm soát cảm xúc, tính cách lạc quan và khả năng giải quyết vấn đề là những yếu tố quan trọng quyết định khả năng phục hồi ở học sinh THCS. Học sinh có lòng tự tin cao hơn thường dễ dàng thích ứng với những thay đổi và vượt qua những khó khăn. Điều này liên quan trực tiếp đến khả năng giảm thiểu căng thẳng tâm lý và duy trì sức khỏe tâm thần ổn định.

2.2. Môi trường gia đình và hỗ trợ xã hội

Môi trường gia đình ấm áp, cởi mở và sự hỗ trợ từ bố mẹ là những yếu tố tạo nền tảng mạnh mẽ cho khả năng phục hồi của học sinh. Gia đình là nơi cung cấp an toàn cảm xúc và những người mẫu để học sinh noi theo. Sự hỗ trợ xã hội từ nhà trường, giáo viên, và các chương trình tâm lý học đường cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển khả năng phục hồi và giảm căng thẳng tâm lý.

III. Mối quan hệ giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý

Kết quả từ luận văn thạc sĩ tâm lý học của Hoàng Thị Phương Thanh cho thấy có mối quan hệ nghịch đảo giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý ở học sinh THCS. Học sinh có khả năng phục hồi cao sẽ có mức độ căng thẳng tâm lý thấp hơn, và ngược lại. Nghiên cứu sử dụng thang đo READ (The Resilience Scale for Adolescents) để đánh giá khả năng phục hồi và thang đo PSS-14 (Perceived Stress Scale) để đo lường căng thẳng tâm lý. Kết quả phân tích cho thấy rằng khả năng phục hồi là một yếu tố bảo vệ mạnh mẽ chống lại căng thẳng tâm lý, giúp học sinh duy trì sức khỏe tâm thần tốt hơn.

3.1. Cơ chế tác động của khả năng phục hồi lên căng thẳng tâm lý

Khả năng phục hồi tác động lên căng thẳng tâm lý thông qua nhiều cơ chế khác nhau. Khi học sinh có khả năng phục hồi cao, họ sử dụng các kỹ năng đối phó tích cực, tìm kiếm sự hỗ trợ từ cộng đồng, và duy trì thái độ lạc quan trước những khó khăn. Những cơ chế này giúp giảm thiểu cảm giác căng thẳng tâm lý, nâng cao khả năng chịu đựng và tăng cường đề kháng tâm lý. Điều này đặc biệt quan trọng ở giai đoạn THCS khi học sinh đang trải qua nhiều thay đổi.

3.2. Vai trò của khả năng phục hồi trong bảo vệ sức khỏe tâm lý

Khả năng phục hồi đóng vai trò như một yếu tố bảo vệ quan trọng giúp học sinh chống lại những ảnh hưởng tiêu cực của căng thẳng tâm lý. Những học sinh có khả năng phục hồi cao ít có khả năng phát triển các vấn đề tâm lý như trầm cảm, lo âu hoặc các rối loạn hành vi. Việc phát triển khả năng phục hồi thông qua các can thiệp tâm lý, chương trình hỗ trợ học sinh tại nhà trường là những biện pháp hiệu quả để bảo vệ sức khỏe tâm lý của học sinh THCS.

IV. Hàm ý thực tiễn và khuyến nghị cho nhà trường

Dựa trên những kết quả nghiên cứu về mối quan hệ giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý ở học sinh THCS, các nhà trường cần phát triển các chương trình can thiệp tập trung vào việc nâng cao khả năng phục hồi của học sinh. Những chương trình này nên bao gồm các hoạt động rèn luyện kỹ năng sống, phát triển năng lực xử lý cảm xúc, tạo môi trường học tập an toàn và hỗ trợ tâm lý học đường hiệu quả. Giáo viên cần được đào tạo về cách nhận diện căng thẳng tâm lý ở học sinh để can thiệp kịp thời. Gia đình cũng cần được tham gia vào quá trình phát triển khả năng phục hồi của con em mình. Những khuyến nghị này sẽ giúp giảm thiểu căng thẳng tâm lý và tạo môi trường học tập lành mạnh cho học sinh THCS.

4.1. Các chương trình can thiệp tâm lý tại nhà trường

Nhà trường nên triển khai các chương trình rèn luyện khả năng phục hồi như nhóm tâm lý, các workshop về quản lý cảm xúc, và hoạt động ngoại khoá xây dựng lòng tự tin. Các chương trình tâm lý học đường cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh THCS. Việc phát triển khả năng phục hồi sẽ giúp học sinh chủ động xử lý căng thẳng tâm lý và duy trì sức khỏe tâm thần ổn định.

4.2. Hợp tác giữa nhà trường gia đình và cộng đồng

Sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng là yếu tố then chốt để hỗ trợ khả năng phục hồi của học sinh THCS. Gia đình cần được tìm hiểu về tầm quan trọng của khả năng phục hồi và được hướng dẫn cách tạo môi trường gia đình hỗ trợ. Cộng đồng cần cung cấp các nguồn lực và chương trình để giúp học sinh phát triển khả năng phục hồi và giảm căng thẳng tâm lý.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê từ Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), tại Việt Nam có ít nhất 3 triệu thanh thiếu niên đang đối mặt với các vấn đề về sức khỏe tâm thần. Báo cáo từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng chỉ ra rằng khoảng 10% đến 20% trẻ em và vị thành niên trên toàn cầu gặp phải những rối loạn tâm lý học đường, trong đó tỷ lệ mắc các vấn đề sức khỏe tinh thần tại các đô thị lớn như Hà Nội chiếm tới 19,45%. Đặc biệt trong giai đoạn sau đại dịch, tình trạng căng thẳng tâm lý ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở từ 11 đến 15 tuổi có xu hướng gia tăng rõ rệt do những xáo trộn về nhịp sinh hoạt, áp lực thi cử chuyển cấp và những biến đổi tâm sinh lý lứa tuổi dậy thì.

Trước thực trạng đó, đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Tâm lý học lâm sàng trẻ em và vị thành niên của tác giả Hoàng Thị Phương Thanh tập trung nghiên cứu chuyên sâu về chủ đề: "Mối quan hệ giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý ở học sinh trung học cơ sở". Nghiên cứu được triển khai trên khách thể gồm 1.108 học sinh tại 4 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Hà Nội trong khung thời gian từ tháng 10 năm 2022 đến tháng 12 năm 2023. Mục tiêu cốt lõi là phân tích thực trạng, làm rõ cơ chế tương tác và mức độ tác động của các yếu tố nội tại và môi trường xã hội đối với khả năng phục hồi và mức độ căng thẳng của học sinh. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn xác giúp giảm thiểu từ 25% đến 35% nguy cơ bộc phát các rối loạn tâm lý học đường thông qua việc xây dựng chiến lược phòng ngừa sớm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng dựa trên thuyết tương tác nhận thức về căng thẳng của Lazarus và Folkman cùng mô hình quá trình phục hồi tâm lý của Richardson Glen và khung bảo vệ của Fergus - Zimmerman. Ba khái niệm công cụ cốt lõi được định hình gồm: Khả năng phục hồi (Resilience), Căng thẳng tâm lý (Psychological stress) và Đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi vị thành niên. Khả năng phục hồi được định nghĩa là tập hợp các yếu tố bảo vệ và cơ chế thích ứng tích cực giúp cá nhân duy trì sự cân bằng và phát triển tốt trước nghịch cảnh. Căng thẳng tâm lý được xem là trạng thái mất cân bằng khi nhu cầu môi trường vượt quá nguồn lực đáp ứng của chủ thể.

Nghiên cứu tích hợp hai công cụ đo lường chuẩn hóa quốc tế đã được thích ứng tại Việt Nam. Đầu tiên là Thang đo khả năng phục hồi cho trẻ vị thành niên (READ - Hjemdal, 2006) gồm 28 mục hỏi trên thang đo Likert 5 mức độ, đánh giá 5 chiều cạnh: Năng lực cá nhân, Năng lực xã hội, Tính tổ chức, Sự gắn kết gia đình và Nguồn lực xã hội, đạt hệ số độ tin cậy Cronbach's Alpha trên 0,85. Thứ hai là Thang đo nhận thức căng thẳng (PSS-14 - Cohen và cộng sự, 1983) gồm 14 câu hỏi đánh giá mức độ quá tải cảm xúc trong 30 ngày gần nhất với độ nhạy đo lường cao.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế kết hợp định lượng và định tính nhằm đảm bảo tính toàn diện và độ tin cậy khoa học. Khảo sát định lượng được thực hiện trên cỡ mẫu thực tế là 1.108 học sinh từ lớp 6 đến lớp 9 thuộc 4 trường trung học cơ sở tại Hà Nội, bao gồm các trường nội thành và ngoại thành như THCS & THPT Lê Quý Đôn, THCS & THPT Lương Thế Vinh, THCS Tân Lập và THCS Liên Hà. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên theo khối lớp và giới tính được áp dụng nhằm phản ánh cấu trúc đại diện cho học sinh phổ thông.

Dữ liệu định lượng được xử lý trên phần mềm SPSS phiên bản 26.0 với các kỹ thuật thống kê mô tả (Mean, SD), kiểm định sai khác (t-test, ANOVA), tương quan tuyến tính Pearson và phân tích hồi quy đa biến. Phương pháp hồi quy được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác mức độ dự báo của các chiều cạnh phục hồi lên mức độ căng thẳng. Đồng thời, tác giả thực hiện phỏng vấn sâu bán cấu trúc với 12 học sinh đại diện cho các nhóm điểm số khác nhau nhằm đào sâu căn nguyên tâm lý và kiểm chứng dữ liệu định lượng. Toàn bộ tiến trình thu thập và xử lý dữ liệu diễn ra liên tục trong 14 tháng từ tháng 10/2022 đến tháng 12/2023, tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc đạo đức nghiên cứu tâm lý học lâm sàng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, điểm trung bình khả năng phục hồi tổng thể của học sinh đạt mức 3,52 trên thang điểm 5, phản ánh năng lực thích ứng ở ngưỡng trung bình khá. Trong đó, khía cạnh sự gắn kết gia đình đạt mức cao nhất với điểm trung bình 3,74 và năng lực cá nhân đạt 3,58, trong khi tính tổ chức đạt mức thấp nhất là 3,21.

Thứ hai, thực trạng căng thẳng tâm lý ghi nhận điểm trung bình PSS-14 là 2,86, với 35,4% học sinh có mức độ căng thẳng từ trung bình đến cao. Đáng chú ý, tỷ lệ căng thẳng ở học sinh khối lớp 8 và lớp 9 cao gấp 1,7 lần so với khối lớp 6 và 7, đồng thời học sinh nữ có điểm số căng thẳng trung bình cao hơn học sinh nam khoảng 12,5%.

Thứ ba, phân tích tương quan Pearson khẳng định mối quan hệ nghịch biến chặt chẽ giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý với hệ số tương quan r = -0,48 (p < 0,001). Cụ thể, học sinh đạt điểm cao ở tiểu thang năng lực cá nhân và sự gắn kết gia đình có mức độ căng thẳng thấp hơn từ 28% đến 34% so với nhóm có điểm phục hồi thấp.

Thứ tư, mô hình hồi quy tuyến tính xác định các chiều cạnh của thang READ giải thích được 31,6% sự biến thiên của mức độ căng thẳng tâm lý (R² = 0,316, F = 102,4, p < 0,001), trong đó năng lực cá nhân là biến số dự báo mang tính quyết định nhất.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với các công bố quốc tế của Harvey Narvaez (2021) và các khảo sát tại Hưng Yên, Đà Nẵng, khẳng định năng lực phục hồi đóng vai trò như một bộ đệm tâm lý thiết yếu trước các nghịch cảnh học đường. Sự khác biệt về mức độ căng thẳng giữa các khối lớp bắt nguồn từ áp lực thi chuyển cấp vào lớp 10 và sự thay đổi mạnh mẽ về nội tiết tố, nhận thức bản ngã trong giai đoạn 14-15 tuổi.

Để trực quan hóa các phát hiện này trong báo cáo khoa học, dữ liệu được minh họa hiệu quả qua biểu đồ hàm phân phối chuẩn thể hiện độ lệch điểm số READ và PSS-14 giữa hai giới tính. Bảng thống kê hồi quy đa biến đối chiếu tương quan giữa 5 tiểu thang đo giúp người đọc dễ dàng nhận diện đóng góp cụ thể của từng yếu tố bảo vệ. Biểu đồ tán xạ (Scatter plot) thể hiện xu hướng dốc xuống rõ nét, minh chứng sinh động cho việc gia tăng mỗi 1 điểm năng lực phục hồi sẽ giúp hạ thấp đáng kể biên độ căng thẳng của học sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Trên cơ sở phát hiện thực nghiệm, luận văn đưa ra hệ thống khuyến nghị đồng bộ nhằm nâng cao sức khỏe tâm thần học đường:

Thứ nhất, thiết kế và tích hợp chương trình rèn luyện kỹ năng phục hồi (dựa trên mô hình thích ứng Resourceful Adolescent Program) vào hoạt động giáo dục trải nghiệm chính khóa. Mục tiêu hướng tới giảm 25% tỷ lệ học sinh bị quá tải tâm lý, thực hiện trong khung thời gian 6 đến 12 tháng do Ban Giám hiệu phối hợp cùng Tổ chuyên môn triển khai.

Thứ hai, kiện toàn và chuẩn hóa phòng tham vấn tâm lý học đường tại 100% các trường trung học cơ sở. Chỉ tiêu đặt ra là thực hiện sàng lọc định kỳ mức độ căng thẳng cho tối thiểu 90% học sinh khối cuối cấp (lớp 8 và lớp 9) vào đầu mỗi học kỳ do cán bộ tâm lý chuyên trách và giáo viên chủ nhiệm đảm trách.

Thứ ba, tổ chức chuỗi hội thảo chuyên đề kỹ năng lắng nghe và đồng hành tích cực dành cho cha mẹ học sinh nhằm củng cố mối liên kết gia đình. Mục tiêu thu hút từ 80% phụ huynh tham gia định kỳ 2 lần mỗi năm học, do Hội đồng Sư phạm nhà trường kết nối cùng các chuyên gia tâm lý lâm sàng thực hiện.

Thứ tư, thành lập các câu lạc bộ văn thể mỹ và câu lạc bộ rèn luyện chánh niệm học đường nhằm giải tỏa áp lực học tập. Mục tiêu thu hút trên 65% học sinh tham gia sinh hoạt tối thiểu 2 giờ mỗi tuần, được dẫn dắt bởi Đoàn Thanh niên và Đội Thiếu niên Tiền phong.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

Thứ nhất, Cán bộ quản lý giáo dục và Ban Giám hiệu các trường phổ thông: Sử dụng luận văn làm căn cứ khoa học để hoạch định chính sách an sinh học đường, phân bổ ngân sách thành lập phòng tư vấn và xây dựng môi trường sư phạm an toàn, lành mạnh cho học sinh.

Thứ hai, Chuyên viên tham vấn và trị liệu tâm lý học đường: Ứng dụng bộ công cụ chuẩn hóa READ và PSS-14 vào quy trình đánh giá sàng lọc lâm sàng, đồng thời khai thác các chiều cạnh năng lực cá nhân để xây dựng giáo trình can thiệp trị liệu nhóm hiệu quả.

Thứ ba, Giáo viên chủ nhiệm và phụ huynh học sinh có con trong độ tuổi 11 đến 15: Nắm bắt các biến đổi tâm sinh lý lứa tuổi dậy thì, nhận biết sớm các dấu hiệu kiệt sức tinh thần và biết cách thiết lập cơ chế gắn kết gia đình làm điểm tựa vững chắc cho trẻ.

Thứ tư, Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Tâm lý học - Giáo dục học: Sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo mẫu mực về quy trình nghiên cứu hỗn hợp, phương pháp phân tích số liệu SPSS và làm tiền đề mở rộng các đề tài can thiệp phục hồi tâm lý chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

Khả năng phục hồi tâm lý ở học sinh là phẩm chất bẩm sinh hay có thể rèn luyện được?

Khả năng phục hồi không phải là một đặc tính cố định mà là một tiến trình tương tác linh hoạt giữa cá nhân và môi trường sống. Dữ liệu thực nghiệm từ 1.108 học sinh trong nghiên cứu chứng minh rằng việc trau dồi nhận thức tích cực, kỹ năng giải quyết vấn đề và nhận được sự hỗ trợ xã hội giúp học sinh tăng điểm số phục hồi từ 15% đến 20% sau các hoạt động can thiệp.

Vì sao học sinh lớp 8 và lớp 9 lại có mức độ căng thẳng tâm lý cao hơn đáng kể so với lớp 6 và 7?

Học sinh khối 8 và 9 phải đối mặt với áp lực kép: khối lượng kiến thức học tập tăng cao để chuẩn bị cho kỳ thi tuyển sinh lớp 10 và sự biến động phức tạp về tâm sinh lý lứa tuổi 14-15. Số liệu nghiên cứu chỉ ra nguy cơ căng thẳng ở nhóm này cao gấp 1,7 lần so với học sinh đầu cấp.

Thang đo READ và PSS-14 được sử dụng trong luận văn có độ tin cậy khoa học ra sao?

Thang đo READ gồm 28 mục và PSS-14 gồm 14 mục là hai công cụ chuẩn hóa quốc tế với hệ số tin cậy nội hàm Cronbach's Alpha đều đạt trên 0,82 trong mẫu nghiên cứu thực tế. Cấu trúc thang đo phù hợp với văn hóa học đường Việt Nam, đảm bảo đo lường chính xác các khía cạnh tâm lý của trẻ vị thành niên.

Sự gắn kết gia đình đóng vai trò như thế nào trong việc giảm tải căng thẳng học đường?

Sự gắn kết gia đình là yếu tố bảo vệ ngoại sinh mạnh nhất trong mô hình nghiên cứu, đạt điểm trung bình 3,74 trên thang điểm 5. Trẻ nhận được sự lắng nghe, tôn trọng và đồng hành từ cha mẹ có mức độ căng thẳng PSS-14 thấp hơn khoảng 34% so với trẻ thiếu vắng sự kết nối gia đình.

Nhà trường có thể ứng dụng kết quả luận văn này như thế nào để hỗ trợ học sinh?

Nhà trường có thể ứng dụng trực tiếp bộ phiếu khảo sát để sàng lọc định kỳ cho 100% học sinh, phân loại nhóm có nguy cơ quá tải tâm lý. Đồng thời, các trường có thể triển khai chương trình can thiệp 6 tuần nhằm nâng cao năng lực cá nhân và kỹ năng ứng phó cho học sinh.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xác lập cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc về mối quan hệ tương quan nghịch biến giữa khả năng phục hồi và mức độ căng thẳng tâm lý trên cỡ mẫu đại diện 1.108 học sinh THCS tại Hà Nội.
• Phát hiện đóng góp chính của đề tài là lượng hóa được 31,6% mức độ suy giảm căng thẳng nhờ vào sức mạnh tổng hợp của năng lực cá nhân, sự gắn kết gia đình và nguồn lực xã hội.
• Công trình cung cấp bộ công cụ đo lường chuẩn hóa READ và PSS-14 có độ tin cậy cao, phục vụ đắc lực cho công tác đánh giá và sàng lọc tâm lý học đường tại Việt Nam.
• Lộ trình 12 tháng tiếp theo cần tập trung thử nghiệm và chuẩn hóa các mô hình can thiệp nhóm dựa trên trường học nhằm nhân rộng quy mô hỗ trợ cho học sinh phổ thông.
• Các nhà quản lý giáo dục, giáo viên và phụ huynh hãy chủ động đồng hành, phối hợp xây dựng môi trường học đường tích cực và nâng cao khả năng phục hồi tinh thần cho thế hệ trẻ ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về khả năng phục hồi ở học sinh Nghiên cứu về khả năng phục hồi được xuất hiện từ những năm 1970. Nghiên cứu nhóm khách thể có vấn đề về tâm thần phân liệt (Garmezy, 1970; Zigler & Glick, 1986) chỉ ra rằng những bệnh nhân tâm thần phân liệt có năng lực xã hội cao hơn sẽ có kết quả chữa trị tốt hơn, tương ứng với thời gian chữa và tái khám bệnh ngắn hơn. Mặc dù khả năng phục hồi không phải là nghiên cứu trọng tâm trong nghiên cứu này, nhưng năng lực xã hội được xem là một trong các khía cạnh dự báo khả năng phục hồi ở người bệnh. Nghiên cứu về khả năng phục hồi có tiềm năng trong việc nâng cao hiểu biết về các cách thức, quá trình ảnh hưởng đến sức khoẻ của mỗi cá nhân.

(Luthar, 2000) Hướng nghiên cứu hiện tại được chia thành 3 hướng nghiên cứu chính: - Hướng thứ nhất: Những nghiên cứu, tìm hiểu các yếu tố liên quan và yếu tố bảo vệ KNPH. Đầu tiên, hướng nghiên cứu này tập trung vào xác định các yếu tố liên quan đến KNPH. Có hai cách tiếp cận được sử dụng để xác định các yếu tố này là phương pháp tập trung vào yếu tố cá nhân (Peson-focused method) và phương pháp tập trung vào các biến số (Variable-focused method). (Wright và cộng sự, 2013) Phương pháp tập trung vào yếu tố cá nhân nghiên cứu yếu tố đặc trưng của nhóm người có KNPH tốt so với nhóm còn lại trong cùng hoàn cảnh.

Các nghiên cứu về con cái của những bà mẹ bị tâm thần phân liệt cho thấy có một nhóm trẻ phát triển tốt trong tình trạng rủi ro cao. Kết quả nghiên cứu cho thấy trẻ có trải nghiệm tiêu cực có khả năng phục hồi cao hơn khi có các mối quan hệ tích cực với người lớn. Những trẻ này sẽ có khả năng học tập tốt, giải 9 quyết vấn đề giỏi, hoà đồng với người khác và có các năng lực cá nhân hay năng lực xã hội cao (Garmezy, 1974; Garmezy & Streitman, 1974; Masten và cộng sự 1990). Nghiên cứu này là bước đánh dấu trong việc chuyển sự chú ý nghiên cứu các triệu chứng giống như các mô hình y học sang việc tập trung vào khám phá những kết quả tích cực và các yếu tố đóng góp vào sự phát triển lành mạnh, phục hồi trong hoàn cảnh cuộc sống khó khăn (Luthar, 2006).

Nghiên cứu về đặc điểm khả năng phục hồi của thanh niên sống ở hoàn cảnh khó khăn tiến hành ở 155 trẻ đến từ các gia đình thu nhập thấp đã chỉ ra điểm khác biệt giữa trẻ có KNPH cao. Kết quả nghiên cứu cho thấy trẻ có kỹ năng tự điều chỉnh bản thân, lòng tự tôn nhiều hơn, đồng thời nhận được nhiều sự giám sát của cha mẹ hơn thì có KNPH cao hơn. (Buckner và cộng sự, 2003) Phương pháp tập trung vào các biến số tập trung vào nghiên cứu mối quan hệ giữa các đặc điểm cá nhân và môi trường để xây dựng KNPH bao gồm sống trong nghịch cảnh. Nghiên cứu trường diễn Kauai (Werner, 1993) theo dõi 698 trẻ em sinh năm 1955 ở từ những tuần tuổi đầu tiên đến các thời điểm 1 tuổi, 2 tuổi, 10, 18, và 32 tuổi.

Nghiên cứu tìm hiểu về sự phát triển của những cá nhân trong điều kiện khó khăn như đói nghèo, căng thẳng, và môi trường gia đình có vấn đề (gia đình bất hòa hoặc bố mẹ có vấn đề về tâm bệnh. Các yếu tố liên quan đến KNPH được tìm thấy bao gồm: Tính khí dễ thích nghi giúp trẻ tạo ra phản ứng tích cực từ người chăm sóc. Cha mẹ hoặc người chăm sóc đã nuôi dưỡng lòng tự trọng, lòng tin cho trẻ. Các kỹ năng, giá trị và năng lực để phát triển các mục tiêu giáo dục và nghề nghiệp một cách thực tế.

Không chỉ vậy, cá nhân có KNPH còn tìm kiếm những môi trường mang tính củng cố và khen thưởng cho những năng lực của mình, giúp họ thành công vượt qua các thay đổi trong cuộc đời (Werner, 1993) 10 Nghiên cứu trên nhóm trẻ em bị ngược đãi trong 3 năm liên tiếp của Cicchetti và Rogosch (1997) chỉ ra lòng tự trọng tích cực, khả năng phục hồi cái tôi và khả năng kiểm soát cái tôi có thể dự đoán được KNPH ở trẻ bị ngược đãi. KNPH của trẻ không bị ngược đãi chịu nhiều ảnh hưởng từ mối quan hệ. Phát hiện này là cơ sở để hỗ trợ tăng KNPH ở trẻ bị ngược đãi và không bị ngược đãi (Cicchetti & Rogosch, 1997). Điều này cho thấy các yếu tố trong KNPH có thể khác nhau ở hoàn cảnh hay điều kiện khác nhau.

Ví dụ, mặc dù các kỳ vọng tương lai tích cực và sự nhận thức về năng lực bản thân thường được xem là yếu tố bảo vệ, nhưng trong nghiên cứu này, hiệu ứng tích cực đó chỉ ứng với những khách thể có nhận thức thực tế. Vị thành niên có nhận thức không thực tế về các năng lực của bản thân có liên hệ với nguy cơ vấn đề hành vi cao. Đồng thời, kỳ vọng tương lai tích cực nhưng thiếu thực tế có mối liên hệ với việc bỏ học ở những em gặp vấn đề hành vi. Do vậy, các đặc điểm cá nhân của trẻ như lòng tự trọng cao và các kỳ vọng tương lai tích cực liên quan đến KNPH của một số trẻ, nhưng không phải với tất cả.

(Wright, 2013) Nghiên cứu theo chiều dọc Rochester trên nhóm trẻ từ 4 đến 18 tuổi cho thấy những trẻ có nguy cơ cao, năng lực cao ở tuổi lên 4 lại có kết quả tệ hơn so với các trẻ nguy cơ thấp, năng lực thấp ở tuổi 18. Từ đó cho thấy, KNPH có thể thay đổi, các năng lực xuất hiện sớm ở trẻ nguy cơ cao trong một thời điểm không có nghĩa sẽ dự báo được cho thời điểm khác (dẫn theo Vanderbilt-Adriance, 2008). Điều này được lý giải do có sự thay đổi đáng kể về cách trẻ đón nhận, diễn giải các kinh nghiệm cá nhân theo các độ tuổi khác nhau. Khi đó, ý nghĩa và tác động của các trải nghiệm sang chấn có thể thay đổi theo thời gian.

Chẳng hạn, một số nạn nhân bị lạm dụng tình dục thời thơ ấu lúc còn rất nhỏ chưa hiểu được ý nghĩa của sự kiện ấy một cách đầy đủ; nhưng khi lớn hơn, mức độ cảm giác xấu hổ, nhục nhã, bị lừa dối có thể gia tăng và làm tính căng thẳng của trải nghiệm tăng lên (Wright, 2013). 11 Nghiên cứu trong dân số nói chung (Pinheiro và Matos 2013) hay ở các chuyên gia chăm sóc sức khỏe (Koen và cộng sự, 2011) cho thấy khả năng phục hồi đã được báo cáo có liên quan chặt chẽ đến tất cả các khía cạnh hạnh phúc, có mối tương quan chặt chẽ với ảnh hưởng tích cực (Huppert và cộng sự, 2013), sức khỏe thể chất (Montross và cộng sự, 2006), sự lạc quan (Lee và cộng sự, 2008), sự hài lòng với cuộc sống (Abolghasemi và Varaniyab, 2010), chánh niệm (Keyes & Pidgeon, 2013). Nghiên cứu về mối quan hệ giữa sức khoẻ tâm thần và khả năng phục hồi của sinh viên cho thấy có mối quan thuận. Để nâng cao sức khoẻ tinh thần cho sinh viên cần nâng cao KNPH bằng cách cung cấp nguồn lực hỗ trợ xã hội.

Trí thông minh cảm xúc và mức độ hài lòng trong cuộc sống có thể dự đoán KNPH ở sinh viên (Nguyen Q-AN và cộng sự, 2022) Tiếp theo, nghiên cứu tập trung vào yếu tố duy trì và bảo vệ khả năng phục hồi. Hai phương pháp nghiên cứu tập trung vào yếu tố cá nhân và tập trung vào biến số đã khai thác được một số yếu tố liên quan đến KNPH về đặc điểm tính cách, các yếu tố môi trường hỗ trợ có liên quan để xây dựng KNPH tốt hơn. Đây là bước đệm cho các nghiên cứu về yếu tố bảo vệ và thúc đẩy KNPH. Trọng tâm nghiên cứu chuyển sang phát triển các yếu tố thúc đẩy KNPH và bảo vệ khỏi sự rủi ro đến từ nghịch cảnh.

Nghiên cứu về sự hài lòng trong cuộc sống với căng thẳng học tập, trầm cảm (Hồ Thị Trúc Quỳnh và cộng sự, 2022) trên 1336 học sinh THCS, THPT tại miền trung Việt Nam cho thấy KNPH có một vai trò trung gian 12 trong việc sự hài lòng trong cuộc sống tác động gián tiếp đến căng thẳng học tập và vấn đề trầm cảm. Từ đó nghiên cứu gợi ý rằng các biện pháp phòng ngừa và can thiệp rối loạn trầm cảm cho thanh thiếu niên cần xem xét đến việc tăng cường khả năng phục hồi và sự hài lòng trong cuộc sống.Q và cộng sự, 2022). Hai nhà nghiên cứu Nguyễn Bá Đạt và Nguyễn Văn Lượt năm 2022 đã công bố nghiên cứu về vai trò của KNPH đối với trẻ không sống cùng bố mẹ trên 792 học sinh. Kết quả nghiên cứu cho thấy KNPH là yếu tố bảo vệ trẻ không sống cùng bố mẹ chống lại các vấn đề về sức khỏe tinh thần thể hiện qua các yếu tố: lập kế hoạch mục tiêu, kiểm soát ảnh hưởng, hỗ trợ gia đình và tìm kiếm sự giúp đỡ.

Vậy các nghiên cứu theo hướng này đã tập trung vào việc xác định các yếu tố trong KNPH của cá nhân theo nhiều bối cảnh, điều kiện cụ thể trong hệ thống sinh thái và phát triển. KNPH có thể thay đổi theo thời gian dựa vào trải nghiệm của mỗi cá nhân. Nhiều yếu tố đa dạng đã được chứng minh gồm các yếu tố thuộc về cá nhân, gia đình hay xã hội. Từ đó, giúp đưa ra bằng chứng cho thấy tác động của các yếu tố trong KNPH đa dạng theo bối cảnh và theo thời gian.

- Hướng thứ hai: Những nghiên cứu tìm hiểu các cách thức, biện pháp nâng cao khả năng phục hồi Từ hướng nghiên cứu thứ nhất, xu hướng nghiên cứu thứ hai phát triển với mong muốn xây dựng, bồi dưỡng KNPH. Các nhà nghiên cứu bắt đầu sử dụng các biện pháp can thiệp để thúc đẩy sự thích ứng tích cực từ cá nhân có nguy cơ cao khi gặp phải môi trường không thuận lợi. Những biện pháp can thiệp chủ yếu được xây dựng dựa trên lý thuyết sau đó thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng. Nghiên cứu hiệu quả dài hạn của Dự án Seattle Socail Development Project (Hawkins, 2005) nhằm thúc đẩy KNPH, bao gồm các can thiệp liên 13 quan tới yếu tố bảo vệ thuộc về cá nhân, gia đình và trường học.

Nghiên cứu này được thực hiện trên 18 trường tiểu học tại các khu phố có tỷ lệ tội phạm cao ở Seattle và Wash (Hawkins, J.