Mối quan hệ giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý ở học sinh trung học cơ sở

Nghiên cứu mối quan hệ giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý ở học sinh THCS. Luận văn phân tích thực trạng và các yếu tố liên quan.

• Tác giả: Hoàng Thị Phương Thanh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hồng Thuận
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Giáo dục
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Mối quan hệ giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý ở học sinh Trung học cơ sở
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm về khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý

Khả năng phục hồi (KNPH) là một trong những khái niệm quan trọng trong lĩnh vực tâm lý học hiện đại, đặc biệt là trong công tác chăm sóc sức khỏe tâm lý học sinh THCS. Đây là khả năng của con người thích ứng với những thay đổi bất ngờ, vượt qua những khó khăn và phục hồi trạng thái cân bằng tâm lý sau khi gặp phải áp lực. Căng thẳng tâm lý (CTTL) lại là trạng thái bất ổn về mặt cảm xúc và tâm sinh lý khi đối mặt với yêu cầu vượt quá khả năng đáp ứng của cá nhân. Mối quan hệ giữa hai khái niệm này có tính chất ngược chiều: khi khả năng phục hồi cao, mức độ căng thẳng tâm lý sẽ thấp hơn và ngược lại. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc nâng cao khả năng phục hồi là chiều hướng hiệu quả để giảm thiểu căng thẳng tâm lý ở học sinh độ tuổi THCS, khi nhóm học sinh này đang ở giai đoạn vị thành niên nhạy cảm.

1.1. Định nghĩa khả năng phục hồi ở học sinh

Khả năng phục hồi được định nghĩa là quá trình thích ứng tích cực khi đối mặt với những yếu tố gây căng thẳng, adversity hoặc những thay đổi lớn trong cuộc sống. Ở học sinh THCS, khả năng phục hồi thể hiện qua khả năng vượt qua những thất bại trong học tập, xung đột với bạn bè hoặc những áp lực từ gia đình. Đây là một đặc tính có thể được phát triển thông qua các yếu tố cá nhân như lòng kiên định, sự tự tin, và các nguồn hỗ trợ xã hội như gia đình, nhà trường.

1.2. Khái niệm căng thẳng tâm lý ở lứa tuổi THCS

Căng thẳng tâm lý ở học sinh trung học cơ sở xuất phát từ nhiều nguồn khác nhau: áp lực học tập, những thay đổi sinh lý do dậy thì, những xung đột với bạn bè và gia đình. Căng thẳng tâm lý không phải lúc nào cũng tiêu cực nhưng khi vượt quá mức độ chịu đựng của cá nhân sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần, kết quả học tập và chất lượng cuộc sống. Việc đánh giá mức độ căng thẳng tâm lý giúp nhà trường và gia đình can thiệp kịp thời.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng phục hồi của học sinh

Theo các nghiên cứu từ Trường Đại học Giáo dục - ĐHQGHN, khả năng phục hồi ở học sinh THCS chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố khác nhau. Các yếu tố này có thể được phân loại thành ba nhóm chính: yếu tố cá nhân, yếu tố gia đình và yếu tố xã hội. Yếu tố cá nhân bao gồm các đặc điểm tính cách như sự kiên cường, khả năng tự quản lý cảm xúc, và năng lực giải quyết vấn đề. Yếu tố gia đình liên quan đến sự ủng hộ của bố mẹ, mối quan hệ gia đình và môi trường sống. Yếu tố xã hội gồm sự hỗ trợ từ nhà trường, bạn bè và cộng đồng. Những học sinh có khả năng phục hồi cao thường sở hữu sự cân bằng tốt giữa các yếu tố này.

2.1. Yếu tố cá nhân và tính cách

Các đặc điểm tính cách như lòng tự tin, khả năng kiểm soát cảm xúc, tính cách lạc quan và khả năng giải quyết vấn đề là những yếu tố quan trọng quyết định khả năng phục hồi ở học sinh THCS. Học sinh có lòng tự tin cao hơn thường dễ dàng thích ứng với những thay đổi và vượt qua những khó khăn. Điều này liên quan trực tiếp đến khả năng giảm thiểu căng thẳng tâm lý và duy trì sức khỏe tâm thần ổn định.

2.2. Môi trường gia đình và hỗ trợ xã hội

Môi trường gia đình ấm áp, cởi mở và sự hỗ trợ từ bố mẹ là những yếu tố tạo nền tảng mạnh mẽ cho khả năng phục hồi của học sinh. Gia đình là nơi cung cấp an toàn cảm xúc và những người mẫu để học sinh noi theo. Sự hỗ trợ xã hội từ nhà trường, giáo viên, và các chương trình tâm lý học đường cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển khả năng phục hồi và giảm căng thẳng tâm lý.

III. Mối quan hệ giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý

Kết quả từ luận văn thạc sĩ tâm lý học của Hoàng Thị Phương Thanh cho thấy có mối quan hệ nghịch đảo giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý ở học sinh THCS. Học sinh có khả năng phục hồi cao sẽ có mức độ căng thẳng tâm lý thấp hơn, và ngược lại. Nghiên cứu sử dụng thang đo READ (The Resilience Scale for Adolescents) để đánh giá khả năng phục hồi và thang đo PSS-14 (Perceived Stress Scale) để đo lường căng thẳng tâm lý. Kết quả phân tích cho thấy rằng khả năng phục hồi là một yếu tố bảo vệ mạnh mẽ chống lại căng thẳng tâm lý, giúp học sinh duy trì sức khỏe tâm thần tốt hơn.

3.1. Cơ chế tác động của khả năng phục hồi lên căng thẳng tâm lý

Khả năng phục hồi tác động lên căng thẳng tâm lý thông qua nhiều cơ chế khác nhau. Khi học sinh có khả năng phục hồi cao, họ sử dụng các kỹ năng đối phó tích cực, tìm kiếm sự hỗ trợ từ cộng đồng, và duy trì thái độ lạc quan trước những khó khăn. Những cơ chế này giúp giảm thiểu cảm giác căng thẳng tâm lý, nâng cao khả năng chịu đựng và tăng cường đề kháng tâm lý. Điều này đặc biệt quan trọng ở giai đoạn THCS khi học sinh đang trải qua nhiều thay đổi.

3.2. Vai trò của khả năng phục hồi trong bảo vệ sức khỏe tâm lý

Khả năng phục hồi đóng vai trò như một yếu tố bảo vệ quan trọng giúp học sinh chống lại những ảnh hưởng tiêu cực của căng thẳng tâm lý. Những học sinh có khả năng phục hồi cao ít có khả năng phát triển các vấn đề tâm lý như trầm cảm, lo âu hoặc các rối loạn hành vi. Việc phát triển khả năng phục hồi thông qua các can thiệp tâm lý, chương trình hỗ trợ học sinh tại nhà trường là những biện pháp hiệu quả để bảo vệ sức khỏe tâm lý của học sinh THCS.

IV. Hàm ý thực tiễn và khuyến nghị cho nhà trường

Dựa trên những kết quả nghiên cứu về mối quan hệ giữa khả năng phục hồi và căng thẳng tâm lý ở học sinh THCS, các nhà trường cần phát triển các chương trình can thiệp tập trung vào việc nâng cao khả năng phục hồi của học sinh. Những chương trình này nên bao gồm các hoạt động rèn luyện kỹ năng sống, phát triển năng lực xử lý cảm xúc, tạo môi trường học tập an toàn và hỗ trợ tâm lý học đường hiệu quả. Giáo viên cần được đào tạo về cách nhận diện căng thẳng tâm lý ở học sinh để can thiệp kịp thời. Gia đình cũng cần được tham gia vào quá trình phát triển khả năng phục hồi của con em mình. Những khuyến nghị này sẽ giúp giảm thiểu căng thẳng tâm lý và tạo môi trường học tập lành mạnh cho học sinh THCS.

4.1. Các chương trình can thiệp tâm lý tại nhà trường

Nhà trường nên triển khai các chương trình rèn luyện khả năng phục hồi như nhóm tâm lý, các workshop về quản lý cảm xúc, và hoạt động ngoại khoá xây dựng lòng tự tin. Các chương trình tâm lý học đường cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh THCS. Việc phát triển khả năng phục hồi sẽ giúp học sinh chủ động xử lý căng thẳng tâm lý và duy trì sức khỏe tâm thần ổn định.

4.2. Hợp tác giữa nhà trường gia đình và cộng đồng

Sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng là yếu tố then chốt để hỗ trợ khả năng phục hồi của học sinh THCS. Gia đình cần được tìm hiểu về tầm quan trọng của khả năng phục hồi và được hướng dẫn cách tạo môi trường gia đình hỗ trợ. Cộng đồng cần cung cấp các nguồn lực và chương trình để giúp học sinh phát triển khả năng phục hồi và giảm căng thẳng tâm lý.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về khả năng phục hồi ở học sinh Nghiên cứu về khả năng phục hồi được xuất hiện từ những năm 1970. Nghiên cứu nhóm khách thể có vấn đề về tâm thần phân liệt (Garmezy, 1970; Zigler & Glick, 1986) chỉ ra rằng những bệnh nhân tâm thần phân liệt có năng lực xã hội cao hơn sẽ có kết quả chữa trị tốt hơn, tương ứng với thời gian chữa và tái khám bệnh ngắn hơn. Mặc dù khả năng phục hồi không phải là nghiên cứu trọng tâm trong nghiên cứu này, nhưng năng lực xã hội được xem là một trong các khía cạnh dự báo khả năng phục hồi ở người bệnh. Nghiên cứu về khả năng phục hồi có tiềm năng trong việc nâng cao hiểu biết về các cách thức, quá trình ảnh hưởng đến sức khoẻ của mỗi cá nhân.

(Luthar, 2000) Hướng nghiên cứu hiện tại được chia thành 3 hướng nghiên cứu chính: - Hướng thứ nhất: Những nghiên cứu, tìm hiểu các yếu tố liên quan và yếu tố bảo vệ KNPH. Đầu tiên, hướng nghiên cứu này tập trung vào xác định các yếu tố liên quan đến KNPH. Có hai cách tiếp cận được sử dụng để xác định các yếu tố này là phương pháp tập trung vào yếu tố cá nhân (Peson-focused method) và phương pháp tập trung vào các biến số (Variable-focused method). (Wright và cộng sự, 2013) Phương pháp tập trung vào yếu tố cá nhân nghiên cứu yếu tố đặc trưng của nhóm người có KNPH tốt so với nhóm còn lại trong cùng hoàn cảnh.

Các nghiên cứu về con cái của những bà mẹ bị tâm thần phân liệt cho thấy có một nhóm trẻ phát triển tốt trong tình trạng rủi ro cao. Kết quả nghiên cứu cho thấy trẻ có trải nghiệm tiêu cực có khả năng phục hồi cao hơn khi có các mối quan hệ tích cực với người lớn. Những trẻ này sẽ có khả năng học tập tốt, giải 9 quyết vấn đề giỏi, hoà đồng với người khác và có các năng lực cá nhân hay năng lực xã hội cao (Garmezy, 1974; Garmezy & Streitman, 1974; Masten và cộng sự 1990). Nghiên cứu này là bước đánh dấu trong việc chuyển sự chú ý nghiên cứu các triệu chứng giống như các mô hình y học sang việc tập trung vào khám phá những kết quả tích cực và các yếu tố đóng góp vào sự phát triển lành mạnh, phục hồi trong hoàn cảnh cuộc sống khó khăn (Luthar, 2006).

Nghiên cứu về đặc điểm khả năng phục hồi của thanh niên sống ở hoàn cảnh khó khăn tiến hành ở 155 trẻ đến từ các gia đình thu nhập thấp đã chỉ ra điểm khác biệt giữa trẻ có KNPH cao. Kết quả nghiên cứu cho thấy trẻ có kỹ năng tự điều chỉnh bản thân, lòng tự tôn nhiều hơn, đồng thời nhận được nhiều sự giám sát của cha mẹ hơn thì có KNPH cao hơn. (Buckner và cộng sự, 2003) Phương pháp tập trung vào các biến số tập trung vào nghiên cứu mối quan hệ giữa các đặc điểm cá nhân và môi trường để xây dựng KNPH bao gồm sống trong nghịch cảnh. Nghiên cứu trường diễn Kauai (Werner, 1993) theo dõi 698 trẻ em sinh năm 1955 ở từ những tuần tuổi đầu tiên đến các thời điểm 1 tuổi, 2 tuổi, 10, 18, và 32 tuổi.

Nghiên cứu tìm hiểu về sự phát triển của những cá nhân trong điều kiện khó khăn như đói nghèo, căng thẳng, và môi trường gia đình có vấn đề (gia đình bất hòa hoặc bố mẹ có vấn đề về tâm bệnh. Các yếu tố liên quan đến KNPH được tìm thấy bao gồm: Tính khí dễ thích nghi giúp trẻ tạo ra phản ứng tích cực từ người chăm sóc. Cha mẹ hoặc người chăm sóc đã nuôi dưỡng lòng tự trọng, lòng tin cho trẻ. Các kỹ năng, giá trị và năng lực để phát triển các mục tiêu giáo dục và nghề nghiệp một cách thực tế.

Không chỉ vậy, cá nhân có KNPH còn tìm kiếm những môi trường mang tính củng cố và khen thưởng cho những năng lực của mình, giúp họ thành công vượt qua các thay đổi trong cuộc đời (Werner, 1993) 10 Nghiên cứu trên nhóm trẻ em bị ngược đãi trong 3 năm liên tiếp của Cicchetti và Rogosch (1997) chỉ ra lòng tự trọng tích cực, khả năng phục hồi cái tôi và khả năng kiểm soát cái tôi có thể dự đoán được KNPH ở trẻ bị ngược đãi. KNPH của trẻ không bị ngược đãi chịu nhiều ảnh hưởng từ mối quan hệ. Phát hiện này là cơ sở để hỗ trợ tăng KNPH ở trẻ bị ngược đãi và không bị ngược đãi (Cicchetti & Rogosch, 1997). Điều này cho thấy các yếu tố trong KNPH có thể khác nhau ở hoàn cảnh hay điều kiện khác nhau.

Ví dụ, mặc dù các kỳ vọng tương lai tích cực và sự nhận thức về năng lực bản thân thường được xem là yếu tố bảo vệ, nhưng trong nghiên cứu này, hiệu ứng tích cực đó chỉ ứng với những khách thể có nhận thức thực tế. Vị thành niên có nhận thức không thực tế về các năng lực của bản thân có liên hệ với nguy cơ vấn đề hành vi cao. Đồng thời, kỳ vọng tương lai tích cực nhưng thiếu thực tế có mối liên hệ với việc bỏ học ở những em gặp vấn đề hành vi. Do vậy, các đặc điểm cá nhân của trẻ như lòng tự trọng cao và các kỳ vọng tương lai tích cực liên quan đến KNPH của một số trẻ, nhưng không phải với tất cả.

(Wright, 2013) Nghiên cứu theo chiều dọc Rochester trên nhóm trẻ từ 4 đến 18 tuổi cho thấy những trẻ có nguy cơ cao, năng lực cao ở tuổi lên 4 lại có kết quả tệ hơn so với các trẻ nguy cơ thấp, năng lực thấp ở tuổi 18. Từ đó cho thấy, KNPH có thể thay đổi, các năng lực xuất hiện sớm ở trẻ nguy cơ cao trong một thời điểm không có nghĩa sẽ dự báo được cho thời điểm khác (dẫn theo Vanderbilt-Adriance, 2008). Điều này được lý giải do có sự thay đổi đáng kể về cách trẻ đón nhận, diễn giải các kinh nghiệm cá nhân theo các độ tuổi khác nhau. Khi đó, ý nghĩa và tác động của các trải nghiệm sang chấn có thể thay đổi theo thời gian.

Chẳng hạn, một số nạn nhân bị lạm dụng tình dục thời thơ ấu lúc còn rất nhỏ chưa hiểu được ý nghĩa của sự kiện ấy một cách đầy đủ; nhưng khi lớn hơn, mức độ cảm giác xấu hổ, nhục nhã, bị lừa dối có thể gia tăng và làm tính căng thẳng của trải nghiệm tăng lên (Wright, 2013). 11 Nghiên cứu trong dân số nói chung (Pinheiro và Matos 2013) hay ở các chuyên gia chăm sóc sức khỏe (Koen và cộng sự, 2011) cho thấy khả năng phục hồi đã được báo cáo có liên quan chặt chẽ đến tất cả các khía cạnh hạnh phúc, có mối tương quan chặt chẽ với ảnh hưởng tích cực (Huppert và cộng sự, 2013), sức khỏe thể chất (Montross và cộng sự, 2006), sự lạc quan (Lee và cộng sự, 2008), sự hài lòng với cuộc sống (Abolghasemi và Varaniyab, 2010), chánh niệm (Keyes & Pidgeon, 2013). Nghiên cứu về mối quan hệ giữa sức khoẻ tâm thần và khả năng phục hồi của sinh viên cho thấy có mối quan thuận. Để nâng cao sức khoẻ tinh thần cho sinh viên cần nâng cao KNPH bằng cách cung cấp nguồn lực hỗ trợ xã hội.

Trí thông minh cảm xúc và mức độ hài lòng trong cuộc sống có thể dự đoán KNPH ở sinh viên (Nguyen Q-AN và cộng sự, 2022) Tiếp theo, nghiên cứu tập trung vào yếu tố duy trì và bảo vệ khả năng phục hồi. Hai phương pháp nghiên cứu tập trung vào yếu tố cá nhân và tập trung vào biến số đã khai thác được một số yếu tố liên quan đến KNPH về đặc điểm tính cách, các yếu tố môi trường hỗ trợ có liên quan để xây dựng KNPH tốt hơn. Đây là bước đệm cho các nghiên cứu về yếu tố bảo vệ và thúc đẩy KNPH. Trọng tâm nghiên cứu chuyển sang phát triển các yếu tố thúc đẩy KNPH và bảo vệ khỏi sự rủi ro đến từ nghịch cảnh.

Nghiên cứu về sự hài lòng trong cuộc sống với căng thẳng học tập, trầm cảm (Hồ Thị Trúc Quỳnh và cộng sự, 2022) trên 1336 học sinh THCS, THPT tại miền trung Việt Nam cho thấy KNPH có một vai trò trung gian 12 trong việc sự hài lòng trong cuộc sống tác động gián tiếp đến căng thẳng học tập và vấn đề trầm cảm. Từ đó nghiên cứu gợi ý rằng các biện pháp phòng ngừa và can thiệp rối loạn trầm cảm cho thanh thiếu niên cần xem xét đến việc tăng cường khả năng phục hồi và sự hài lòng trong cuộc sống.Q và cộng sự, 2022). Hai nhà nghiên cứu Nguyễn Bá Đạt và Nguyễn Văn Lượt năm 2022 đã công bố nghiên cứu về vai trò của KNPH đối với trẻ không sống cùng bố mẹ trên 792 học sinh. Kết quả nghiên cứu cho thấy KNPH là yếu tố bảo vệ trẻ không sống cùng bố mẹ chống lại các vấn đề về sức khỏe tinh thần thể hiện qua các yếu tố: lập kế hoạch mục tiêu, kiểm soát ảnh hưởng, hỗ trợ gia đình và tìm kiếm sự giúp đỡ.

Vậy các nghiên cứu theo hướng này đã tập trung vào việc xác định các yếu tố trong KNPH của cá nhân theo nhiều bối cảnh, điều kiện cụ thể trong hệ thống sinh thái và phát triển. KNPH có thể thay đổi theo thời gian dựa vào trải nghiệm của mỗi cá nhân. Nhiều yếu tố đa dạng đã được chứng minh gồm các yếu tố thuộc về cá nhân, gia đình hay xã hội. Từ đó, giúp đưa ra bằng chứng cho thấy tác động của các yếu tố trong KNPH đa dạng theo bối cảnh và theo thời gian.

- Hướng thứ hai: Những nghiên cứu tìm hiểu các cách thức, biện pháp nâng cao khả năng phục hồi Từ hướng nghiên cứu thứ nhất, xu hướng nghiên cứu thứ hai phát triển với mong muốn xây dựng, bồi dưỡng KNPH. Các nhà nghiên cứu bắt đầu sử dụng các biện pháp can thiệp để thúc đẩy sự thích ứng tích cực từ cá nhân có nguy cơ cao khi gặp phải môi trường không thuận lợi. Những biện pháp can thiệp chủ yếu được xây dựng dựa trên lý thuyết sau đó thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng. Nghiên cứu hiệu quả dài hạn của Dự án Seattle Socail Development Project (Hawkins, 2005) nhằm thúc đẩy KNPH, bao gồm các can thiệp liên 13 quan tới yếu tố bảo vệ thuộc về cá nhân, gia đình và trường học.

Nghiên cứu này được thực hiện trên 18 trường tiểu học tại các khu phố có tỷ lệ tội phạm cao ở Seattle và Wash (Hawkins, J.