CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ DOANH THU, CHI PHÍ, KẾT QUẢ KINH DOANH TẠI CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT 1. Bản chất, vai trò và phương pháp của kế toán quản trị doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh 1. Khái niệm và bản chất của kế toán quản trị doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh KTQT là một bộ phận của hệ thống kế toán doanh nghiệp, có chức năng thu nhận, xử lý và cung cấp thông tin nhằm thỏa mãn nhu cầu của các nhà quản trị doanh nghiệp. Chính vì vậy, nếu thông tin không chi tiết và không đầy đủ thì các nhà quản trị sẽ gặp khó khăn trong việc quản lý điều hành hoạt động của doanh nghiệp.
Có thể nói, KTQT có một vai trò quan trọng, cần thiết, không thể thiếu được đối với công tác quản trị doanh nghiệp. Hiện nay có nhiều khái niệm khác nhau về KTQT : Theo giáo sư, tiến sĩ Ronald.Hilton (1994) thuộc trường Đại học Cornell – Mỹ thì: “KTQT là một bộ phận của hệ thống thông tin quản trị trong các tổ chức, mà nhà quản trị dựa vào đó đẻ hoạch định và kiểm soát các họat động của tổ chức” Theo giáo sư, tiến sĩ Jack.Keith và William.Slephens ở trường đại học South-Florida (1993), thì “KTQT là một hệ thống kế toán cung cấp cho các nhà quản trị những thông tin định lượng mà họ cần để hoạch định và kiểm soát” Theo Ray.Garroson (1993) : “KTQT có liên hệ với việc cung cấp tư liệu cho các nhà quản lý- những người trong tổ chức kinh tế và có trách nhiệm trong việc điều hành và kiểm soát mọi hoạt động của tổ chức đó” Theo Hiệp hội kế toán Hoa Kỳ (1982) thì “KTQT là qui trình định dạng, đo lường, tổng hợp, phân tích, lập báo cáo, giải thích và thông đạt các số liệu tài chính và phi tài chính cho ban giám đốc để lập kế hoạch, đánh giá, theo dõi việc thực hiện kế hoạch trong phạm vi nội bộ một doanh nghiệp để đảm bảo cho việc sử dụng có hiệu quả các tài sản và quản lý chặt chẽ các tài sản này”. Luan van 16 Theo Đặng Thị Hòa (2006): “KTQT là khoa học thu nhận xử lý và cung cấp thông tin hoạt động sản xuất kinh doanh một cách cụ thể phục vụ cho các nhà quản trị trong việc lập kế hoạch, điều hành, tổ chức thực hiện kế hoạch và quản lý kinh tế tài chính trong nội bộ doanh nghiệp”. Theo Luật Kế toán Việt Nam (2003), KTQT được khái niệm như sau “KTQT là việc thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính theo yêu cầu quản trị và quyết định kinh tế, tài chính trong nội bộ đơn vị kế toán”.
Các khái niệm trên tuy cách phát biểu khác nhau, nhưng đều có những điểm chung thể hiện bản chất của KTQT, đó là: - KTQT là một bộ phận cấu thành không thể tách rời của hệ thống kế toán doanh nghiệp và là công cụ quan trọng không thể thiếu được trong công tác quản lý nội bộ doanh nghiệp. - Người sử dụng thông tin cho KTQT cung cấp là các nhà quản trị trong doanh nghiệp. - Thông tin của KTQT là nguồn thông tin chủ yếu giúp cho nhà quản trị thực hiện các chức năng quản trị như lập kế hoạch, tổ chức điều hành thực hiện kế hoạch, kiểm tra đánh giá tình hình thực hiện kế hoạch và ra quyết định. Vai trò của kế toán quản trị doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh Để đạt được mục tiêu điều hành và quản lý hoạt động kinh doanh trong công tác quản trị doanh nghiệp đòi hỏi rất nhiều thông tin, loại thông tin cho việc xây dựng kế hoạch và kiểm tra hoạt động hàng ngày của doanh nghiệp đó là những thông tin giúp cho nhà quản trị biết được những gì đang xảy ra và việc thực hiện các mục tiêu dự kiến thế nào.
Loại thông tin thứ hai chủ yếu cần thiết cho quản trị trong việc lập kế hoạch dài hạn. KTQT cung cấp thông tin cho việc ra quyết định về kế hoạch kinh doanh ở doanh nghiệp. Đối với những nhà quản trị thì kế toán quản trị cung cấp những thông tin số lượng chi tiết phản ánh quá trình thực hiện nhiệm vụ của họ để từ đó giúp họ có thể tự đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ của chính họ để có thể đưa ra được những cải tiến nhằm đạt được kết quả tốt hơn. Ngoài ra, kế toán Luan van 17 quản trị còn cung cấp cả các thông tin về chi phí về các nguồn lực đã sử dụng và kết quả đạt được nhằm giúp họ có thể quyết định các chiến thuật để sử dụng các nguồn lực của doanh nghiệp, giám sát việc sử dụng và việc phân bổ các nguồn lực đó sao cho hiệu quả nhất.
Mặt khác, KTQT còn giúp cho chức năng kiểm tra bằng cách thiết kế nên các báo cáo có dạng so sánh. Các nhà quản trị sử dụng các báo cáo đó để xem xét điều chỉnh tổ chức thực hiện các mục tiêu đặt ra. Do đó, KTQT phải làm sao cho các nhà quản lý nhận được những thông tin mà họ cần, họ muốn. Tất cả những điều này đòi hỏi KTQT phải cung cấp những thông tin về tài chính chính xác, nhanh chóng và phù hợp theo yêu cầu của các nhà quản lý trong việc việc lập kế hoạch, điều hành, theo dõi thực hiện kế hoạch trong doanh nghiệp.
Phương pháp kế toán quản trị doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh Với những vai trò của kế toán quản trị như trên kế toán quản trị cần có những phương pháp để thực hiện vai trò của mình là cung cấp thông tin để giúp nhà quản trị đưa ra quyết định đúng đắn. Kế toán quản trị doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh sử dụng một số phương pháp nghiệp vụ để thu thập và xử lý thông tin kế toán một cách phù hợp với nhu cầu của các nhà quản trị. Nhóm phương pháp thu nhận, xử lý, tổng hợp thông tin: - Phương pháp chứng từ kế toán: là phương pháp xác định và kiểm tra sự hình thành các nghiệp vụ kinh tế cụ thể. Mọi nghiệp vụ kinh tế tài chính phát sinh trong một doanh nghiệp kế toán phải lập chứng từ theo đúng quy định trong chế độ chứng từ kế toán.
- Phương pháp tài khoản kế toán: là việc kế toán quản trị sử dụng các tài khoản chi tiết đáp ứng yêu cầu quản lý chi tiết từng chỉ tiêu cụ thể nhằm phục vụ việc quản trị doanh nghiệp. Kế toán quản trị có thể mở thêm các tài khoản cấp 2,3,4. và chi tiết các tài khoản theo từng địa điểm phát sinh chi phí, từng loại sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ. - Phương pháp tính giá: đối với kế toán quản trị, việc tính giá các loại tài sản mang tính linh hoạt cao hơn và gắn với mục đích sử dụng các thông tin về giá theo Luan van 18 yêu cầu quản trị của doanh nghiệp.
Các dữ liệu để tính giá không chỉ căn cứ vào chi phí thực tế đã phát sinh mà còn dựa vào sự phân loại chi phí thích hợp cho từng quyết định cụ thể mang tính sách lược hay chiến lược. Các đối tượng tính giá không chỉ tính giá thực tế đã thực hiện, mà còn tính giá chi tiết đối với những đối tượng liên quan đến phương án, tình huống quyết định trong tương lai (gọi là dự toán hay ước tính). - Phương pháp tổng hợp cân đối kế toán: để đánh giá khái quát tình hình thực hiện các chỉ tiêu quản trị doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh thì kế toán quản trị phải có các bảng tổng hợp và cân đối số liệu đã được ghi nhận trên các tài khoản. Hình thức biểu hiện của phương pháp tổng hợp cân đối trong kế toán quản trị là các báo cáo kế toán nội bộ, các bảng cân đối bộ phận.
Ngoài các tổng hợp cân đối về chỉ tiêu quá khứ, chỉ tiêu đã thực hiện, kế toán còn thiết lập các cân đối trong dự toán, trong kế hoạch giữa nhu cầu tài chính và nguồn tài trợ, giữa yêu cầu sản xuất kinh doanh và các nguồn lực huy động. Nhóm phương pháp phân tích các chỉ tiêu theo yêu cầu của nhà quản trị: Thông tin của kế toán quản trị chủ yếu nhằm phục vụ quá trình ra quyết định của các nhà quản trị, thông tin này thường không có sẵn, do đó kế toán quản trị phải sử dụng một số phương pháp nghiệp vụ để xử lý chúng thành dạng phù hợp với nhu cầu của các nhà quả trị như: - Nhận diện, phân loại chi phí, doanh thu: là chia nhỏ chi phí, doanh thu thành từng bộ phận riêng biệt theo những tiêu thức khác nhau để nhận diện bản chất, sự biến động và tác động của từng bộ phận chi phí, doanh thu để từ đó đưa ra quyết định quản lý phù hợp. Việc phân loại chi phí, doanh thu theo những tiêu thức khách nhau giúp kế toán quản trị nhận diện, tổ chức thu thập và trình bày thông tin về chi phí được phù hợp tạo điều kiện cung cấp thông tin chi phí, doanh thu và kết quả kinh doanh được kịp thời, phù hợp với yêu cầu của nhà quản lý. - Trình bày chi phí, doanh thu, kết quả kinh doanh: + Thiết kế thông tin thành dạng so sánh được: từ các số liệu thu thập được, kế toán quản trị doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh sẽ phân tích và thiết Luan van 19 kế chúng thành dạng có thể so sánh được giữa các phương án đang xem xét để dễ nhận biết theo tiêu chuẩn lựa chọn quyết định.
+ Trình bày thông tin dưới dạng đồ thị: theo phương pháp này các dữ kiện, thông tin về kinh tế có các mối liên hệ với nhau sẽ được mô tả trên các đồ thị, nhờ đó các nhà quản lý sẽ dễ dàng hình dung được xu thế biến động của các loại thông tin đang phân tích. Nội dung của kế toán quản trị doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh 1. Bản chất doanh thu, chi phí và phân loại doanh thu, chi phí trong các doanh nghiệp sản xuất 1.