CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ CHI PHÍ TRONG DOANH NGHIỆP 1. KHÁI QUÁT VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ CHI PHÍ TRONG DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT 1. Khái niệm về chi phí, quản trị chi phí và kế toán quản trị chi phí trong doanh nghiệp a. Chi phí Để tiến hành sản xuất kinh doanh theo bất kỳ một phương thức nào đều gắn liền với sự vận động và tiêu hao các yếu tố cơ bản (còn gọi là các nguồn lực) để tạo nên quá trình sản xuất.
Đó là các yếu tố tư liệu lao động, đối tượng lao động và lao động. Hoạt động của một đơn vị nói chung và hoạt động sản xuất kinh doanh của một doanh nghiệp nói riêng là quá trình tiêu dùng các nguồn lực nói trên để thực hiện nhiệm vụ của doanh nghiệp và tạo ra các sản phẩm, dịch vụ nhất định. Sự tham gia của các yếu tố này vào quá trình sản xuất kinh doanh hình thành nên các khoản chi phí tương ứng. Có nhiều định nghĩa, nhận thức về chi phí ở những phạm vi, góc độ khác nhau.
Ở góc độ chung nhất có thể hiểu: “Mọi sự tiêu phí tính bằng tiền của một xí nghiệp là chi phí” [8,204]. Một cách chi tiết và đầy đủ hơn, Woehe định nghĩa: “Chi phí là sự hao phí xét trên phương diện giá trị các vật phẩm và dịch vụ để sản xuất và tiêu thụ sản phẩm cũng như để duy trì năng lực sản xuất cần thiết cho việc sản xuất và tiêu thụ sản phẩm đó [52,1218]. Chi phí có thể được tiếp cận theo những khía cạnh khác nhau. Nếu đứng trên góc độ những người bên ngoài đánh giá hoạt động của doanh Luan van 9 nghiệp thì chi phí có thể được định nghĩa như một sự tiêu hao nguồn lực cho một mục đích nhất định, thường được quy ra đơn vị tiền tệ phải trả để có được nguồn lực đó.
Do vậy, phát sinh chi phí đồng nghĩa với việc doanh nghiệp bị tổn thất tài sản hoặc gánh chịu nợ phải trả hoặc bị giảm sút vốn chủ sở hữu. Theo quan điểm này, chi phí phải được ghi nhận theo một kỳ kế toán nhất định và phải được phản ánh trên báo cáo tài chính. Tuy nhiên, nếu đứng trên góc độ các nhà quản trị doanh nghiệp (quan điểm của kế toán quản trị), thì chi phí được hiểu rộng hơn, đó là biểu hiện bằng tiền của các giảm sút về lợi ích kinh tế để thực hiện các hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Chi phí trong kế toán quản trị cần được nhận diện theo mục đích thu thập và xử lý thông tin phục vụ cho việc ra quyết định kinh doanh.
Theo đó, chi phí bao gồm các phí tổn thực tế gắn liền với hoạt động sản xuất kinh doanh phát sinh hàng kỳ; các phí tổn ước tính để thực hiện dự án; và các phí tổn mất đi do lựa chọn phương án này mà bỏ qua cơ hội kinh doanh khác. Từ sự phân tích trên, ta rút ra bản chất của chi phí trong doanh nghiệp là: - Những phí tồn về các nguồn lực gắn liền với hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp và phải được đo lường bằng thước đo tiền tệ trong một khoảng thời gian xác định - Việc xác định chi phí thành từng loại cụ thể phụ thuộc vào đối tượng và mục đích sử dụng chi phí. Quản trị chi phí Đã có nhiều khái niệm khác nhau về quản trị chi phí. Trong từ điển kinh tế, người ta hiểu: “Quản trị chi phí là việc tập hợp, phân bổ và tính toán mọi chi phí phát sinh” [42,538].
Nhằm làm rõ mục tiêu của quản trị chi phí, Haberstock trong tác phẩm “Cost Accounting 1” đã định nghĩa: “Quản trị chi Luan van 10 phí là việc tính toán hướng nội, nó theo đuổi việc mô tả đường vận động các nhân tố sản xuất trong quá trình kết hợp chúng và giới hạn ở việc tập hợp, tính toán mọi hao phí gắn với việc tạo ra và thực hiện các kết quả hoạt động” [38,72]. Cũng nhấn mạnh vào mục tiêu quản trị chi phí, tác giả Kemmetmueler định nghĩa ngắn gọn: “Quản trị chi phí phục vụ cho việc tập hợp và tính toán các chi phí của kết quả được tạo ra trong sản xuất kinh doanh”. Trên cơ sở các khái niệm đã có có thể định nghĩa: Quản trị chi phí là việc tập hợp, tính toán và kiểm soát các chi phí phát sinh trong quá trình sản xuất kinh doanh nhằm cung cấp các thông tin chi phí cần thiết cho công việc quản trị của một doanh nghiệp. Nhà quản trị chi phí không đơn giản là người ghi chép các thông tin về chi phí mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng các quyết định quản trị để có thể cung cấp cho khách hàng những sản phẩm, dịch vụ có chất lượng tốt nhất với chi phí thấp nhất.
Quản trị tốt chi phí sẽ giúp doanh nghiệp xác định được những điểm mạnh của mình, từ đó xây dựng các quyết định sản xuất kinh doanh hiệu quả. Quản trị tốt chi phí giúp doanh nghiệp có thể cải thiện chất lượng sản phẩm hay dịch vụ của mình mà không làm thay đổi chi phí. Quản trị tốt chi phí giúp người ra quyết định nhận diện được các nguồn lực có chi phí thấp nhất trong việc sản xuất và cung ứng hàng hóa hoặc dịch vụ. Một trong những nội dung quan trọng của quản trị chi phí là phân loại chi phí.
Mỗi cách phân loại chi phí khác nhau đều cung cấp những thông tin ở góc độ khác nhau cho nhà quản trị trong việc ra quyết định. Việc phân loại cụ thể chi phí nào thuộc loại gì còn tùy thuộc vào yêu cầu quản lý chi phí của nhà quản trị. Mục đích của thông tin thu nhận được từ từng cách phân loại chi phí khác nhau là khác nhau. Để đáp ứng yêu cầu quản trị chi phí, tùy từng tình Luan van 11 huống ra quyết định, doanh nghiệp sẽ phải lựa chọn tiêu thức phân loại phù hợp để thu được các thông tin cần thiết.
Luận án giới thiệu một số tiêu thức phân loại chi phí theo yêu cầu quản trị doanh nghiệp đó là: phân loại chi phí theo chức năng hoạt động; Theo mối quan hệ với Báo cáo tài chính; Theo mối quan hệ với đối tượng chịu phí; Theo mối quan hệ với khối lượng hoạt động; Theo mức độ kiểm soát của nhà quản lý và Theo sự ảnh hưởng tới việc ra quyết định cho hoạt động trong tương lai. Kế toán quản trị chi phí trong doanh nghiệp Kế toán quản trị chi phí là một bộ phận của hệ thống kế toán quản trị, để hiểu rõ bản chất của kế toán quản trị chi phí trước hết cần hiểu rõ khái niệm về kế toán quản trị. Hilton, Giáo sư Đại học Cornell (Mỹ): “Kế toán quản trị là một bộ phận của hệ thống thông tin quản trị trong một tổ chức mà nhà quản trị dựa vào đó để hoạch định và kiểm soát các hoạt động của tổ chức” - Theo Ray H. Garrison: “Kế toán quản trị có liên hệ với việc cung cấp tài liệu cho các nhà quản lý là những người bên trong tổ chức kinh tế và có trách nhiệm trong việc điều hành và kiểm soát mọi hoạt động của tổ chức đó” - Theo các Giáo sư đại học South Florida là Jack L.Keith và William L.Stephens: “Kế toán quản trị là một hệ thống kế toán cung cấp cho các nhà quản trị những thông tin định lượng mà họ cần để hoạch định và kiểm soát” - quản trị là việc thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài Luan van 12 chính theo yêu cầu quản trị và quyết định kinh tế, tài chính trong nội bộ đơn vị kế toán”.
- - vị) - định và kiểm soát các hoạt động của tổ chức (đơn vị). Từ đó có thể đưa ra khái niệm chung về kế toán quản trị là: Kế toán quản trị là một khoa học thu nhận, xử lý và cung cấp những thông tin định lượng về hoạt động của đơn vị một cách cụ thể, giúp các nh quá trình ra các quyết định liên quan đến việc lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, kiểm tra, kiểm soát và đánh giá tình hình thực hiện các hoạt động của đơn vị. Như vậy, có thể nói, kế toán quản trị ra đời từ khi xuất hiện nền kinh tế thị tr nghiệp. Trong nền kinh tế thị t - diện về các mặt hoạt động của doanh nghiệp và đối thủ của mình.
Trong thực Luan van 13 tế, để có được những thông tin hữu ích nhà quản lý phải sử dụng nhiều công cụ khác nhau, kế toán quản trị là một trong những công cụ thu thập, xử lý, kiểm tra, phân tích và cung cấp thông tin quan trọng, hữu ích phục vụ cho việc ra các quyết định của nhà quản lý. Vì nhu cầu thông tin nội bộ rất đa dạng nên các báo cáo KTQT mang tính linh hoạt, thích hợp trong từng tình huống cụ thể, không theo một khuôn mẫu, tiêu chuẩn như KTTC, mà Báo cáo KTQT phải thiết kế các thông tin một cách hữu ích. Vậy KTQT cung cấp thông tin phục vụ nhà quản trị nội bộ doanh nghiệp trong việc hoạch định, tổ chức thực hiện, kiểm tra, đánh giá và ra quyết định. Vai trò của kế toán quản trị chi phí trong việc thực hiện chức năng quản lý Quản trị doanh nghiệp có bốn chức năng cơ bản là: (1) Hoạch định; (2) Tổ chức thực hiện; (3) Kiểm tra, đánh giá; (4) Ra quyết định.
KTQT chi phí ra đời, phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin để nhà quản trị thực hiện toàn diện các chức năng quản trị đó. Kế toán quản trị cung cấp thông tin thỏa mãn nhu cầu của các nhà quản trị doanh nghiệp, là những người mà các quyết định và hành động của họ ảnh hưởng trực tiếp đến sự thành bại của doanh nghiệp tùy theo phạm vi của quyết định có hiệu lực. Để thực hiện vai trò của mình, kế toán quản trị chi phí tiến hành lập dự toán chi phí để trợ giúp các nhà quản trị doanh nghiệp thực hiện chức năng lập kế hoạch; phản ánh thông tin thực hiện để trợ giúp các nhà quản trị doanh nghiệp thực hiện chức năng tổ chức, thực hiện kế hoạch và xử lý thông tin thực hiện để từ đó các nhà quản trị doanh nghiệp thực hiện chức năng kiểm tra, đánh giá việc thực hiện kế hoạch. Như vậy, kế toán quản trị chi phí đã đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin cho quản lý cả trước, trong và sau quá trình kinh doanh.