CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, XÁC LẬP VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan nghiên cứu Trải qua hơn 20 năm hình thành và phát triển, kế toán quản trị đã được rất nhiều nhà khoa học ở Việt Nam nghiên cứu, các vấn đề nghiên cứu cũng đa dạng về nội dung và lĩnh vực. Nghiên cứu có thể xem là đặt nền tảng cho các nghiên cứu KTQT ở Việt Nam là luận án tiến sĩ của Nguyễn Việt (1995) trình bày phương hướng và giải pháp xây dựng hệ thống kế toán tài chính và kế toán quản trị trong các doanh nghiệp Việt Nam, tuy nhiên nghiên cứu này chỉ mới trình bày những vấn đề cơ bản nhất của kế toán quản trị. Đến năm 1996, Bộ Tài chính đã tổ chức 2 cuộc hội thảo vào ngày 15/5/1996 và ngày 27/11/1996 ở Hà Nội, tại cuộc Hội thảo gồm các chuyên gia kế toán Việt Nam và nước ngoài đều cho rằng sự cần thiết và không thể thiếu được kế toán quản trị đối với các doanh nghiệp Việt Nam trong lúc đấy. Sau đó, luận án tiến sĩ của Phạm Văn Dược (1997) đã so sánh về mặt lý luận sự giống và khác nhau giữa kế toán quản trị và kế toán tài chính; vai trò, nội dung và các nghiệp vụ của kế toán quản trị.
Luận án đã có những nghiên cứu cụ thể và đề xuất các biện pháp ứng dụng kế toán quản trị vào thực tiễn trong các doanh nghiệp Việt Nam với 5 giải pháp vĩ mô và 6 giải pháp vi mô. Đây chính là bước khởi xướng cho những nghiên cứu tiếp nối về kế toán quản trị sau này. Tuy nhiên, do tính mới mẻ của kế toán quản trị và điều kiện nền kinh tế lúc bấy giờ nên những nghiên cứu này mang tính định hướng chung chung cho tất cả các loại hình doanh nghiệp chứ chưa đi vào cụ thể từng ngành nghề. Đến năm 2003 thì kế toán quản trị bắt đầu được chính thức ghi nhận trong Luật kế toán Việt Nam (Luật kế toán, 2003) và được nhiều tác giả nghiên cứu một cách có hệ thống hơn về thực trạng kế toán quản trị và điều kiện để vận dụng kế toán quản trị của các doanh nghiệp ở Việt Nam.
Điển hình là các luận án tiến sĩ của Phạm Xuân Thành (2000), Phạm Quang (2002), Trần Anh Hoa (2003). Phạm Xuân Thành (2000) đã trình bày được kinh nghiệm của các nước phát triển về hoạt động kế toán quản trị trong các doanh nghiệp, kết hợp với thực trạng và điều kiện vận dụng kế toán quản trị cho các doanh nghiệp Việt Nam, luận án đã góp phần vào việc tổng hợp về mặt lý luận khoa học, chọn lọc và giới thiệu các nội dung ứng dụng mang ý nghĩa thực tiễn đối với công 7 tác kế toán quản trị trong các doanh nghiệp. Ngoài ra, còn đưa ra các quan điểm để vận dụng kế toán quản trị, xây dựng các phương pháp kế toán chủ yếu thực hiện trong kế toán quản trị, phác thảo được mô hình kế toán quản trị cho các doanh nghiệp, đồng thời đề xuất các giải pháp vận dụng kế toán quản trị trong các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay; Thực trạng hệ thống báo cáo kế toán quản trị ở Việt Nam được Phạm Quang (2002) nghiên cứu, từ đó đưa ra phương hướng để xây dựng hệ thống báo cáo kế toán quản trị. Đồng thời, đưa ra các tiêu chí và hướng dẫn cách thức để tổ chức vận dụng hệ thống báo cáo kế toán quản trị vào các doanh nghiệp ở Việt Nam; Trần Anh Hoa (2003) đã phân tích được thực trạng của hệ thống kế toán Việt Nam từ trước đến nay nhằm chỉ ra những mặt hạn chế về cơ cấu tổ chức hệ thống đã ảnh hưởng đến nhận thức về kế toán cũng như tác dụng ứng dụng của nó trong quản lý các doanh nghiệp.
Các hạn chế được nghiên cứu trình bày bao gồm: (1) Cơ chế quản lý tại một số doanh nghiệp Nhà nước hiện nay vẫn còn mang dấu ấn của cơ chế quan liêu bao cấp; (2) Quan điểm chính thống về nội dung và phương pháp kế toán quản trị ở nước ta chưa được thống nhất; (3) Trình độ và năng lực của nhà quản lý ở phần lớn doanh nghiệp Việt Nam có giới hạn; (4) Chưa có mối liên hệ chặt chẽ giữa các nhà quản trị và các nhân viên kế toán trong hoạt động quản lý sản xuất kinh doanh; (5) Việc quy định nhiệm vụ cung cấp thông tin trong nội bộ doanh nghiệp chưa được chặt chẽ và khoa học. Nghiên cứu cũng đã hệ thống hóa một số nội dung cơ bản của kế toán quản trị phù hợp với đặc điểm và yêu cầu quản lý của các doanh nghiệp Việt Nam trên cơ sở đảm bảo mối liên hệ phù hợp với nội dung kế toán tài chính nhằm làm cho hệ thống kế toán phát huy được cao nhất tính tích cực trong việc cung cấp thông tin phục vụ chức năng quản lý doanh nghiệp. Các nội dung cơ bản của KTQT được nghiên cứu đề cập: (1) Dự toán ngân sách; (2) Kế toán theo các trung tâm trách nhiêm; (3) Hệ thống KTCP và yêu cầu phân tích về các sai biệt chi phí trong việc kiểm soát chi phí sản xuất kinh doanh; (4) Thiết lập thông tin KTQT trong việc ra các quyết định ngắn hạn và dài hạn. Xác định các giải pháp có tính khả thi nhằm vận dụng một cách nhanh chóng và có hiệu quả kế toán quản trị vào quản lý các doanh nghiệp Việt Nam như xây dựng hệ thống chứng từ, tài khoản, sổ kế toán và báo cáo kế toán quản trị; Xây dựng mô hình tổ chức bộ máy kế toán quản trị; Và một số giải pháp hỗ trợ để thực hiện KTQT ở Việt Nam.
8 Trong giai đoạn tiếp theo, các nghiên cứu được các nhà khoa học nghiên cứu và vận dụng các nội dung kế toán quản trị vào các ngành cụ thể. Điển hình như luận án tiến sĩ của Lê Đức Toàn (2002), “Kế toán quản trị và phân tích chi phí sản xuất trong ngành sản xuất công nghiệp ở Việt Nam” đã nghiên cứu thực trạng KTQT và phân tích chi phí sản xuất trong các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp, nghiên cứu đã đưa ra một số giải pháp hoàn thiện KTQTCP như hoàn thiện phân loại chi phí, xây dựng trung tâm chi phí, trung tâm trách nhiệm. nhưng do phạm vi nghiên cứu quá rộng nên các giải pháp chỉ mang tính định hướng, chưa đưa ra các giải pháp gắn với đặc điểm kinh doanh của từng ngành.; luận án tiến sĩ của Phạm Thị Kim Vân (2002), “Tổ chức kế toán quản trị chi phí và kết quả kinh doanh ở các doanh nghiệp kinh doanh du lịch” đã chỉ ra các vấn đề tổ chức công tác kế toán trong mối quan hệ với kết quả kinh doanh và giới hạn trong các doanh nghiệp kinh doanh du lịch. Nghiên cứu đã đưa ra một số giải pháp hoàn thiện hệ thống KTQTCP như (1) Dự toán chi phí, doanh thu, và kết quả kinh doanh; (2) Phân loại chi phí trong doanh nghiệp dịch vụ theo quan điểm KTQT; (3) Đối tượng tập hợp chi phí và tính giá thành; (4) Trình tự tập hợp chi phí dịch vụ du lịch trong KTQT; (5) Phương pháp tính giá thành; (6) Kế toán quản trị doanh thu và kết quả du lịch, các giải pháp thuộc về phân tích hoạt động kinh doanh, tuy nhiên một số giải pháp chưa thực sự đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp do không gắn với các chức năng quản trị của doanh nghiệp; luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Hằng Nga (2004), “Hoàn thiện công tác kế toán quản trị trong các doanh nghiệp dầu khí Việt Nam” đã nghiên cứu đặc điểm và định hướng phát triển của Tập đoàn dầu khí, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện tổ chức KTQT cho các doanh nghiệp thành viên và tập đoàn như tổ chức bộ máy kế toán quản trị, vận dụng phương pháp phân loại chi phí theo các ứng xử của chi phí để nhận diện chi phí, xây dựng hệ thống dự toán, phương pháp xác định chi phí, phương pháp phân tích thông tin phục vụ cho việc ra quyết định; luận án tiến sĩ của Hoàng Văn Tưởng (2010), “Tổ chức kế toán quản trị với việc tăng cường quản lý hoạt động kinh doanh trong các doanh nghiệp xây lắp Việt Nam”, trên cơ sở nghiên cứu thực trạng tổ chức KTQT trong các doanh nghiệp xây lắp Việt Nam, nghiên cứu đã đưa ra định hướng như mục tiêu, phương hướng phát triển của ngành xây dựng trong thời gian tới, sự cần thiết phải hoàn thiện tổ chức KTQT trong các doanh nghiệp xây lắp Việt Nam, yêu cầu của 9 việc hoàn thiện tổ chức KTQT.
Các giải pháp hoàn thiện tổ chức KTQT nhằm tăng cường quản lý hoạt động sản xuất kinh doanh trong các doanh nghiệp xây lắp Việt Nam được nghiên cứu đề cập như (1) Hoàn thiện việc xây dựng định mức chi phí và hệ thống dự toán ngân sách; (2) Hoàn thiện việc tố chức KTQT các yếu tố sản xuất; (3) Hoàn thiện việc tổ chức KTQTCP; (4) Hoàn thiện việc tổ chức kế toán trách nhiệm; (5) Hoàn thiện tổ chức hệ thống báo cáo KTQT; (6) Hoàn thiện về mô hình tổ chức bộ máy KTQT; luận án tiến sĩ Phạm Ngọc Toàn (2010), “Xây dựng nội dung và tổ chức kế toán quản trị cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam”, đã phân tích và đánh giá hiện trạng nội dung kế toán quản trị đang áp dụng trong doanh nghiệp nhỏ và vừa, thực trạng tổ chức kế toán quản trị trong doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam. Nghiên cứu xây dựng nội dung kế toán quản trị áp dụng cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên cơ sở phân tích hiện trạng, nhằm đưa ra cách thức tổ chức kế toán quản trị phù hợp với doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam. Nghiên cứu cũng đưa ra các kiến nghị, giải pháp đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam nơi tổ chức thực hiện kế toán quản trị, kiến nghị với cơ quan quản lý nhà nước hỗ trợ cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa tổ chức thực hiện kế toán quản trị nhằm tăng cường việc cung cấp thông tin phục vụ cho các quyết định quản lý và nghiên cứu cũng kiến nghị với các cơ sở đào tạo và cung ứng nguồn nhân lực hỗ trợ cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong công tác đào tạo nhân lực phù hợp với nội dung và cách thức tổ chức công tác kế toán quản trị hiệu quả nhất.