CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ GIÁ THÀNH SẢN PHẨM XÂY LẮP TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XÂY LẮP 1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm trong các doanh nghiệp xây lắp 1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về chi phí sản xuất trong các doanh nghiệp xây lắp 1. Khái niệm chi phí sản xuất Đứng trên nhiều góc độ khác nhau, chi phí được hiểu theo những quan điểm khác nhau.
Theo Chuẩn mực kế toán số 01 - Chuẩn mực chung thì chi phí bao gồm chi phí sản xuất, kinh doanh phát sinh trong quá trình hoạt động kinh doanh thông thường của doanh nghiệp (như giá vốn hàng bán, chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp, chi phí lãi tiền vay và những chi phí liên quan đến hoạt động cho các bên khác sử dụng tài sản sinh ra lợi tức, tiền bản quyền, .) và các chi phí khác (như chi phí về thanh lý, nhượng bán tài sản cố định, các khoản tiền bị khách hàng phạt do vi phạm hợp đồng,. Chi phí được ghi nhận trong Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh khi các khoản chi phí này làm giảm bớt lợi ích kinh tế trong tương lai có liên quan tới việc giảm bớt tài sản hoặc tăng nợ phải trả và chi phí này phải xác định một cách đáng tin cậy. Một khoản chi phí được ghi nhận ngay vào Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh trong kỳ khi chi phí đó không đem lại lợi ích kinh tế trong các kỳ sau. Theo quan điểm của kế toán quản trị: Chi phí có thể là dòng phí tổn thực tế gắn liền với hoạt động hàng ngày khi tổ chức thực hiện, kiểm tra và ra quyết định.
Chi phí cũng có thể là dòng phí tổn ước tính để thực hiện dự án, những phí tổn mất đi do lựa chọn dự án, hy sinh cơ hội kinh doanh khác. Theo tiến sỹ Đặng Thị Hoà (Kế toán quản trị, 2005, tr.34): Chi phí sản xuất là những khoản chi phí phát sinh tại các phân xưởng (bộ phận) sản xuất gắn liền với các hoạt động sản xuất chế tạo sản phẩm của doanh nghiệp. Luan van 14 Theo Phó giáo sư, tiến sỹ Nguyễn Ngọc Quang (Kế toán quản trị, 2012, tr.28): Chi phí sản xuất đó chính là sự tiêu hao các yếu tố sản xuất, các nguồn lực trong một tổ chức hoạt động nhằm đặt được các mục tiêu đã xác định. Như vậy, có nhiều quan điểm và cách nhìn khác nhau về chi phí song đều có điểm chung là sự tiêu hao của các yếu tố sản xuất và các nguồn lực tài chính sau một kỳ hoạt động để tạo ra thu nhập của doanh nghiệp.
Phân loại chi phí sản xuất Chi phí sản xuất của doanh nghiệp xây lắp bao gồm nhiều loại có nội dung, công dụng và tính chất khác nhau, do đó việc nhận diện và phân loại chi phí cho các mục đích khác nhau theo yêu cầu của quản trị doanh nghiệp là cơ sở của các quyết định đúng đắn trong quá trình điều hành hoạt động kinh doanh của các nhà quản trị. Để thuận lợi cho việc quản lý chi phí sản xuất cần phải thực hiện việc phân loại chi phí theo các tiêu thức thích hợp. Trên quan điểm kế toán quản trị, chi phí sản xuất được phân thành nhiều loại theo nhiều tiêu thức khác nhau phù hợp với mục đích sử dụng. Phân loại chi phí sản xuất theo chức năng hoạt động Cách phân loại này giúp dễ dàng kiểm soát chi phí phát sinh ở các giai đoạn sản xuất khác nhau từ đó có thể xác định chi phí theo từng thời điểm phát sinh để có thể gắn trách nhiệm của nhà quản lý trong đơn vị với từng địa điểm phát sinh.
Đồng thời, vận dụng cách phân loại này kế toán có thể xây dựng định mức chi phí để sản xuất một đơn vị sản phẩm và khối lượng sản phẩm theo dự toán tiêu thụ được xây dựng. Tiêu thức này chi phí hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp được chia thành các loại sau: a) Chi phí sản xuất: Chi phí sản xuất là loại chi phí chế tạo ra sản phẩm của doanh nghiệp. Chi phí sản xuất bao gồm ba khoản mục chi phí: Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp, chi phí sản xuất chung. Luan van 15 - Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp: Là toàn bộ các chi phí về nguyên liệu, vật liệu chính, vật liệu phụ, nhiên liệu được sử dụng trực tiếp để sản xuất, chế tạo sản phẩm, cung cấp dịch vụ.
Chi phí về nguyên vật liệu chính thường dễ nhận diện cho từng đối tượng chịu chi phí. Còn chi phí vật liệu phụ và nhiên liệu có thể liên quan đến nhiều đối tượng tập hợp chi phí cần phải phân bổ cho các đối tượng tập hợp chi phí theo những tiêu thức phù hợp (phân bổ theo chi phí nguyên vật liệu chính, phân bổ theo định mức chi phí,…). - Chi phí nhân công trực tiếp: Là các khoản chi phí phải trả cho người lao động trực tiếp thực hiện quá trình sản xuất, chế tạo sản phẩm, thực hiện các dịch vụ, bao gồm lương chính, lương phụ và các khoản phải trả cho công nhân trực tiếp tham gia vào hoạt động sản xuất, các khoản trích theo tiền lương của công nhân trực tiếp sản xuất như BHXH, BHYT, BHTN, KPCĐ. Chi phí nhân công trực tiếp có thể liên quan trực tiếp đến một hay nhiều đối tượng tập hợp chi phí.
Chi phí nhân công trực tiếp liên quan đến nhiều đối tượng tập hợp chi phí cần phải phân bổ cho các đối tượng tập hợp chi phí theo những tiêu thức phù hợp. - Chi phí sản xuất chung: Là tất cả các khoản chi phí sản xuất phát sinh tại phân xưởng sản xuất ngoài hai khoản mục chi phí nguyên vật liệu trực tiếp và nhân công trực tiếp để phục vụ và quản lý sản xuất trong phạm vi các phân xưởng, đội sản xuất như lương và các khoản trích theo lương của nhân viên quản lý phân xưởng, khấu hao tài sản cố định dùng sản xuất sản phẩm và quản lý phân xưởng sản xuất, chi phí vật liệu, chi phí dụng cụ sản xuất, chi phí dịch vụ mua ngoài, chi phí bằng tiền khác phục vụ cho sản xuất ở tổ, phân xưởng sản xuất; b) Chi phí ngoài sản xuất sản xuất: Chi phí ngoài sản xuất là những khoản chi phí doanh nghiệp phải chi để thực hiện việc tiêu thụ sản phẩm, hàng hóa, cung cấp dịch vụ và chi cho bộ máy quản lý doanh nghiệp. Căn cứ vào chức năng hoạt động chi phí ngoài sản xuất được chia thành hai loại: - Chi phí bán hàng: Là chi phí lưu thông và tiếp thị trong quá trình bán sản phẩm, hàng hóa, cung cấp dịch vụ (chi phí giao hàng, quảng cáo, lương nhân viên Luan van 16 bán hàng,…). - Chi phí quản lý doanh nghiệp: Là chi phí liên quan đến việc tổ chức, quản lý hành chính và phục vụ sản xuất kinh doanh có tính chất chung toàn doanh nghiệp.
Chi phí bán hàng và chi phí quản lý là những khoản mục chi phí có nội dung phức tạp, liên quan đến nhiều bộ phận trong doanh nghiệp. Vì vậy, việc kiểm soát, quản lý và phân bổ chi phí bán hàng và chi phí quản lý doanh nghiệp cho các đối tượng chịu chi phí là rất khó khăn, đôi khi dẫn đến việc đánh giá sai kết quả hoạt động của từng bộ phận. Phân loại chi phí theo yếu tố đầu vào của sản xuất Phân loại chi phí theo yếu tố đầu vào của sản xuất thì toàn bộ chi phí sản xuất được chi thành chi phí ban đầu và chi phí chuyển đổi. Chi phí ban đầu là các chi phí doanh nghiệp phải chuẩn bị từ đầu để tiến hành các hoạt động sản xuất kinh doanh.
Chi phí ban đầu phát sinh trong mối quan hệ của doanh nghiệp với môi trường kinh tế bên ngoài. Chi phí ban đầu được chia thành các yếu tố chi phí sau: Chi phí nguyên liệu, vật liệu, chi phí nhân công, chi phí đào tạo nhân công. Chi phí chuyển đổi phát sinh là do có sự kết hợp các yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất kinh doanh. Sự kết hợp giữa lao động, đối tượng lao động và tư liệu lao động.
Vì vậy, chi phí chuyển đổi là các chi phí tổng hợp, được cấu thành bởi nhiều yếu tố chi phí đơn nhất ban đầu. Chi phí chuyển đổi bao gồm: Chi phí nhân công, chi phí sản xuất chung Phân loại chi phí sản xuất theo yếu tố đầu vào của sản xuất có ý nghĩa quan trọng trong quản lý vĩ mô và các nhà quản trị doanh nghiệp. Phân loại chi phí theo mối quan hệ với mức độ hoạt động Cách phân loại này có ý nghĩa quan trọng trong việc thiết kế xây dựng mô hình chi phí trong mối quan hệ giữa chi phí, khối lượng và lợi nhuận, xác định điểm hòa vốn cũng như đưa ra các quyết định kinh doanh quan trọng. Mặt khác việc phân biệt này còn giúp các nhà quản trị doanh nghiệp xác định đúng đắn phương hướng Luan van 17 để nâng cao hiệu quả của chi phí và xây dựng dự toán chi phí hợp lý.
Theo tiêu thức này, chi phí được phân thành ba loại: biến phí, định phí và chi phí hỗn hợp. - Biến phí (chi phí khả biến): Là những chi phí thay đổi về tổng số, tỷ lệ với sự thay đổi mức hoạt động của doanh nghiệp. Mức độ hoạt động có thể là số lượng sản phẩm sản xuất, số lượng sản phẩm tiêu thụ, số giờ máy hoạt động, doanh thu bán hàng thực hiện. Nếu xét về tổng số, biến phí thay đổi tỉ lệ thuận với khối lượng hoạt động, nhưng nếu xét trên một đơn vị khối lượng hoạt động thì biến phí có thể là hằng số đối với mọi mức hoạt động.
Trong một doanh nghiệp sản xuất, biến phí tồn tại khá phổ biến như chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp, chi phí năng lượng. Những chi phí này, khi mức độ hoạt động của doanh nghiệp gia tăng thì chúng cũng gia tăng tỉ lệ thuận và ngược lại. - Định phí (chi phí cố định): Là những chi phí không thay đổi về tổng số khi mức độ hoạt động thay đổi trong phạm vi phù hợp. Xét về tổng chi phí, định phí không thay đổi nhưng nếu xem xét chúng trên một đơn vị mức độ hoạt động, định phí tỷ lệ nghịch với mức độ hoạt động.