Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường và quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp diễn ra mạnh mẽ, việc chuyển đổi cơ chế hoạt động từ chỉ định thầu sang tham gia đấu thầu cạnh tranh trực tiếp đòi hỏi các doanh nghiệp sản xuất cơ khí phải tối ưu hóa triệt để chi phí. Tại Công ty TNHH Chế tạo Cột thép Đông Anh, doanh nghiệp có 90% vốn góp từ Công ty Cổ phần Xây lắp điện 1 với quy mô 322 cán bộ công nhân viên, công tác quản trị chi phí sản xuất đóng vai trò sống còn đối với hiệu quả kinh doanh. Hoạt động chế tạo các dòng cột thép điện lực, tiêu biểu như dự án cột thép đỡ đường dây 500kV hai mạch Quảng Ngãi - Quy Nhơn, luôn đòi hỏi khối lượng vật tư kim loại khổng lồ và quy trình gia công nghiêm ngặt qua nhiều công đoạn phức tạp.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa việc gia tăng áp lực cạnh tranh về giá thầu với tình trạng biến động mạnh của giá thép tấm, thép hình và kẽm mạ trên thị trường. Luận văn đặt mục tiêu hệ thống hóa cơ sở lý luận về kế toán quản trị chi phí, khảo sát và phân tích toàn diện thực trạng thu thập, phân loại, lập dự toán và kiểm soát chi phí sản xuất tại đơn vị trong giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2017. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất các giải pháp khả thi nhằm hoàn thiện công tác kế toán quản trị, giúp doanh nghiệp tiết giảm hao hụt chi phí từ 5% đến 8%, đồng thời nâng cao độ chính xác trong định giá sản phẩm và lập dự toán chào thầu đạt trên 95%. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc thiết lập một công cụ quản trị nội bộ sắc bén, phục vụ kịp thời cho các quyết định điều hành sản xuất kinh doanh ngắn hạn và dài hạn của ban lãnh đạo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết kế toán quản trị hiện đại kết hợp với quy định pháp lý tại Điều 4 Luật Kế toán Việt Nam năm 2015 cùng hệ thống Chuẩn mực kế toán Việt Nam như VAS 01 và VAS 16. Nghiên cứu vận dụng 3 lý thuyết và mô hình cốt lõi:

Thứ nhất, lý thuyết hành vi chi phí phân loại toàn bộ hao phí thành 3 nhóm cơ bản: biến phí, định phí và chi phí hỗn hợp theo mức độ hoạt động của nhà xưởng. Cách phân loại này giúp nhà quản trị nhận diện rõ mối quan hệ giữa sản lượng cột thép gia công và tổng chi phí phát sinh.

Thứ hai, mô hình chi phí định mức và lập dự toán sản xuất với công thức nền tảng: Định mức chi phí bằng định mức lượng nhân với định mức giá. Mô hình này cho phép thiết lập dự toán linh hoạt cho từng hạng mục công trình và bóc tách biến động chi phí thực tế theo 2 chiều: biến động về lượng và biến động về giá.

Thứ ba, mô hình phân tích mối quan hệ Chi phí - Khối lượng - Lợi nhuận kết hợp với lý thuyết thông tin chi phí thích hợp. Khung lý thuyết này phục vụ trực tiếp cho việc ra quyết định kinh doanh như lựa chọn phương án tổ chức gia công chi tiết, quyết định tự chế tạo hay gia công thuê ngoài, và xác định mức giá sàn khi tham gia đấu thầu các gói thầu xây lắp điện quốc gia.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp thu thập trong giai đoạn 4 năm từ 2014 đến 2017. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 6 nhân sự thuộc phòng kế toán, 15 cán bộ kỹ thuật, giám sát xưởng sản xuất, cùng hồ sơ chi phí của hơn 10 gói thầu sản xuất cột thép tiêu biểu, tập trung sâu vào công trình đường dây 500kV hai mạch Quảng Ngãi - Quy Nhơn.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp chọn mẫu điển hình được áp dụng nhằm đảm bảo dữ liệu phản ánh đầy đủ các đặc thù công nghệ từ khâu đóng mã, cưa khoan, đột dập, cắt uốn hàn đến công đoạn mạ kẽm nhúng nóng. Phương pháp phân tích số liệu chủ yếu là phương pháp so sánh tuyệt đối và tương đối, phương pháp phân tích nhân tố biến động sai lệch giữa thực tế và dự toán, kết hợp phương pháp phân tích tỷ trọng cơ cấu.

Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này là nhằm bóc tách rành mạch mức độ ảnh hưởng của biến động giá nguyên vật liệu đầu vào và năng suất lao động thực tế, từ đó xác định chính xác trách nhiệm vật chất của từng bộ phận sản xuất thay vì chỉ nhìn nhận số liệu tài chính tổng hợp chung.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng kế toán quản trị chi phí sản xuất tại Công ty TNHH Chế tạo Cột thép Đông Anh đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Khoản mục chi phí nguyên vật liệu trực tiếp bao gồm thép góc, thép tấm, kẽm thỏi và bu lông chiếm tỷ trọng áp đảo từ 70% đến 78% trong tổng giá thành sản xuất cột thép. Số liệu thực tế tại công trình đường dây 500kV hai mạch Quảng Ngãi - Quy Nhơn cho thấy chi phí nguyên vật liệu thực tế vượt dự toán ban đầu khoảng 6,5%, chủ yếu do giá thép nguyên liệu nhập khẩu biến động tăng và tỷ lệ hao hụt trong quá trình đột dập phôi thép vượt mức cho phép.

Chi phí nhân công trực tiếp chiếm tỷ trọng từ 12% đến 15% tổng chi phí. Trong tổng số 274 công nhân sản xuất, lực lượng thợ kỹ thuật bậc 3 và bậc 4 chiếm hơn 51% (tương ứng 141 người). Sự thiếu đồng bộ trong khâu điều độ giữa xưởng gia công chế tạo và xưởng mạ kẽm dẫn đến tình trạng lãng phí giờ công lao động, khiến chi phí nhân công thực tế phát sinh cao hơn 4,2% so với định mức dự toán kỹ thuật.

Chi phí sản xuất chung chiếm khoảng 10% đến 15% tổng chi phí sản xuất. Tuy nhiên, doanh nghiệp hiện chỉ áp dụng một tiêu thức phân bổ duy nhất là theo tỷ lệ chi phí nhân công trực tiếp. Điều này dẫn đến sự sai lệch trong việc tính toán giá thành cho từng chủng loại kết cấu thép mạ, gây hiện tượng trợ cấp chéo chi phí giữa các sản phẩm cột đỡ đơn giản và cột néo góc phức tạp.

Hệ thống kế toán hiện hành của công ty hoạt động trên phần mềm MISA với 6 nhân sự, nhưng 100% quy trình chỉ tập trung phục vụ mục đích lập báo cáo tài chính và kê khai thuế. Đơn vị hoàn toàn chưa thiết lập hệ thống tài khoản chi tiết theo biến phí, định phí, cũng như thiếu vắng các báo cáo kế toán quản trị định kỳ phục vụ kiểm soát nội bộ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các tồn tại trên bắt nguồn từ việc công ty chưa xây dựng được hệ thống định mức kinh tế - kỹ thuật nội bộ có tính chất động, phản ánh đúng điều kiện máy móc và công nghệ hiện tại. Khi giá nguyên vật liệu trên thị trường quốc tế biến động mạnh, việc áp dụng định mức cứng nhắc khiến dự toán chi phí mất đi tính thực tế.

So sánh với các nghiên cứu tương tự trong ngành sản xuất cơ khí và xây lắp điện, cơ cấu chi phí nguyên vật liệu vượt trên 70% là đặc trưng phổ biến. Tuy nhiên, các doanh nghiệp áp dụng thành công kế toán quản trị chi phí định mức đã kiểm soát được độ lệch giữa thực tế và kế toán trong biên độ dưới 2%, trong khi độ lệch tại công ty khảo sát vẫn ở mức cao trên 6%.

Các dữ liệu phân tích sai lệch chi phí hoàn toàn có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu 3 khoản mục chi phí sản xuất, kết hợp với biểu đồ cột kép so sánh chi phí dự toán và chi phí thực tế cho từng phân xưởng chế tạo và xưởng mạ. Qua đó, nhà quản trị có thể nhận diện ngay điểm phát sinh lãng phí trên dây chuyền sản xuất để can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao được đề xuất nhằm hoàn thiện công tác kế toán quản trị chi phí tại doanh nghiệp:

Thứ nhất, rà soát và chuẩn hóa toàn bộ hệ thống định mức kinh tế - kỹ thuật nội bộ cho từng bước công việc từ cắt, cưa, hàn đến mạ kẽm. Phòng Kỹ thuật chủ trì phối hợp cùng Phòng Kế toán cập nhật định mức tiêu hao nguyên vật liệu định kỳ 3 tháng một lần theo giá thị trường, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ hao hụt phôi thép từ mức 3,5% hiện tại xuống dưới 1,8%, hoàn thành trong quý 1 và quý 2 của năm kế hoạch.

Thứ hai, thiết lập hệ thống chứng từ báo động chi phí nội bộ nhằm kiểm soát sai lệch chi phí theo thời gian thực. Khi chi phí thực tế tại các xưởng chế tạo vượt quá 3% so với định mức dự toán, hệ thống tự động phát cảnh báo yêu cầu Quản đốc phân xưởng và Kế toán chi phí giải trình nguyên nhân. Thời gian triển khai áp dụng quy trình này là 6 tháng.

Thứ ba, hoàn thiện phương pháp phân loại và phân bổ chi phí sản xuất chung. Doanh nghiệp cần tách bạch biến phí và định phí sản xuất chung, đồng thời chuyển đổi tiêu thức phân bổ sang số giờ máy hoạt động thực tế trên hệ thống hơn 50 đầu máy CNC và máy đột dập, giúp hạ sai số tính giá thành từng mã cột thép xuống dưới 1,5%.

Thứ tư, nâng cấp mô đun kế toán quản trị trên phần mềm hiện có và tổ chức các khóa đào tạo nâng cao năng lực cho 6 cán bộ phòng kế toán. Lãnh đạo doanh nghiệp cần giao chỉ tiêu rút ngắn thời gian lập báo cáo phân tích chi phí định kỳ từ 15 ngày xuống còn 3 ngày làm việc sau khi kết thúc kỳ sản xuất, phục vụ trực tiếp cho công tác đấu thầu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Ban Giám đốc và các nhà quản lý doanh nghiệp sản xuất cơ khí, kết cấu thép: Tài liệu cung cấp góc nhìn toàn diện về việc tái cấu trúc hệ thống quản trị chi phí, hỗ trợ ra quyết định giá bán cạnh tranh khi tham gia đấu thầu và gia tăng biên lợi nhuận ròng của doanh nghiệp lên mức trên 12%.

Kế toán trưởng, chuyên viên kế toán quản trị và kiểm soát viên nội bộ: Tham khảo trực tiếp quy trình lập định mức chi phí 2 chiều (giá và lượng), phương pháp bóc tách biến phí - định phí, cùng hệ thống biểu mẫu báo cáo sai lệch phục vụ kiểm soát hao phí tại từng xưởng sản xuất.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán: Luận văn là nguồn tư liệu thực chứng phong phú với hệ thống số liệu thực tế giai đoạn 2014 - 2017 tại một doanh nghiệp quy mô 322 lao động, minh họa sinh động cho việc chuyển hóa lý thuyết kế toán quản trị vào thực tiễn sản xuất công nghiệp nặng.

Kỹ sư quản lý dự án và chỉ huy trưởng công trình xây lắp điện: Nắm bắt được phương pháp chuyển tải các thông số kỹ thuật, định mức gia công và hao hụt kim loại thành các chỉ tiêu tài chính định lượng, phục vụ công tác quản lý tiến độ và ngân sách gói thầu hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

Kế toán quản trị chi phí khác biệt như thế nào so với kế toán tài chính trong ngành chế tạo cột thép? Kế toán tài chính tập trung phản ánh các chi phí đã phát sinh trong quá khứ để lập báo cáo tài chính theo định kỳ cho cơ quan thuế và ngân hàng. Ngược lại, kế toán quản trị chi phí tập trung phân loại chi phí theo biến phí và định phí, lập dự toán định mức chi tiết cho từng hạng mục công trình nhằm cung cấp thông tin linh hoạt cho ban lãnh đạo ra quyết định kinh doanh và kiểm soát hao hụt nội bộ.

Tại sao chi phí nguyên vật liệu trực tiếp lại là trọng tâm kiểm soát số một của doanh nghiệp? Khoản mục nguyên vật liệu trực tiếp chiếm tỷ trọng áp đảo từ 70% đến 78% trong tổng chi phí sản xuất cột thép. Do giá thép tấm, thép góc và kẽm mạ thường xuyên biến động mạnh trên thị trường, chỉ cần mức hao hụt tăng 1% hoặc giá mua lệch 2% so với dự toán cũng sẽ làm xói mòn toàn bộ biên lợi nhuận của gói thầu đường dây điện.

Làm thế nào để kiểm soát hiệu quả biến động chi phí nhân công trực tiếp tại xưởng sản xuất? Doanh nghiệp cần áp dụng phương pháp phân tích biến động chi phí nhân công theo 2 nhân tố: biến động về giá giờ công và biến động về năng suất lao động. Với quy mô 274 công nhân sản xuất, việc chuẩn hóa định mức thời gian cho từng công đoạn cắt, uốn, mạ sẽ giúp nhận diện chính xác nguyên nhân lãng phí giờ công do chờ đợi vật tư hay do tay nghề thợ chưa đạt chuẩn.

Tiêu thức phân bổ chi phí sản xuất chung nào phù hợp nhất với mô hình chế tạo cơ khí tự động hóa? Thay vì phân bổ theo chi phí nhân công trực tiếp như cách làm truyền thống, doanh nghiệp nên phân bổ theo số giờ máy hoạt động thực tế. Lý do là hệ thống máy móc như máy cắt CNC, máy đột thủy lực tiêu hao phần lớn điện năng, khấu hao và chi phí bảo trì, do đó phản ánh chính xác mức độ tiêu hao nguồn lực của từng loại sản phẩm.

Doanh nghiệp cần làm gì để phòng ngừa rủi ro trượt giá vật tư khi tham gia các hợp đồng đấu thầu lớn? Kế toán quản trị cần xây dựng dự toán linh hoạt kết hợp phân tích độ nhạy của giá thép nguyên liệu, đưa mức dự phòng trượt giá từ 3% đến 5% vào hồ sơ dự thầu. Đồng thời, doanh nghiệp cần thiết lập cơ chế liên kết với các nhà cung cấp thép uy tín để chốt giá kỳ hạn hoặc ký hợp đồng nguyên tắc ngay khi trúng thầu.

Kết luận

  • Luận văn đã chuẩn hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về kế toán quản trị chi phí sản xuất trong ngành chế tạo kết cấu thép tại Việt Nam.
  • Nghiên cứu làm rõ thực trạng quản lý chi phí tại Công ty TNHH Chế tạo Cột thép Đông Anh, chỉ ra các điểm nghẽn lớn trong hệ thống định mức và phân bổ chi phí gián tiếp.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá, tập trung vào lập định mức động, áp dụng chứng từ báo động chi phí và phân tích biến động giá - lượng.
  • Thiết lập lộ trình 12 tháng rõ ràng để doanh nghiệp chuyển đổi mô hình kế toán và ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác phân tích báo cáo quản trị.
  • Nghiên cứu đóng góp một khung tham chiếu chuẩn mực giúp các doanh nghiệp sản xuất cơ khí nâng cao năng lực cạnh tranh khi tham gia thị trường đấu thầu quốc tế.

Để tối ưu hóa chi phí sản xuất và nâng cao hiệu quả tài chính bền vững, các doanh nghiệp cơ khí chế tạo hãy bắt tay vào việc hoàn thiện hệ thống kế toán quản trị chi phí ngay hôm nay, bắt đầu từ việc chuẩn hóa định mức kỹ thuật nội bộ và số hóa dữ liệu chi phí sản xuất theo thời gian thực.