CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN THU – CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1.Những vấn đề chung về thu – chi ngân sách Nhà nước 1.Khái niệm về thu – chi ngân sách Nhà nước Ngân sách Nhà nước (NSNN) là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước [1]. Thu ngân sách Nhà nước là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ NSNN nhằm thỏa mãn các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước. Cơ cấu thu NSNN là nội dung các khoản thu NSNN và tỷ trọng từng khoản thu trong tổng thu NSNN [2]. Chi ngân sách Nhà nước là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện chức năng của Nhà nước theo nguyên tắc nhất định.
Cơ cấu chi NSNN là nội dung các khoản chi và tỷ trọng của các khoản chi trong tổng chi NSNN [2]. Đặc điểm về thu – chi ngân sách Nhà nước 1.Đặc điểm của ngân sách Nhà nước Các khoản thu – chi phải nằm trong dự toán được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định. NSNN hoạt động trong lĩnh vực phân phối các nguồn tài chính, vì vậy nó có thể hiện các mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa Nhà nước và xã hội. Quyền lực về NSNN thuộc về Nhà nước, nên NSNN do Quốc hội với tư cách là cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất ở nước ta quyết định 5 1.Đặc điểm của thu ngân sách Nhà nước -Thu NSNN gắn chặt với thực trạng của nền kinh tế và sự vận động của các phạm trù giá trị khác như: giá cả, thu nhập, lãi suất.
-Thu NSNN chủ yếu nhắm vào các phần giá trị sản phẩm mới được tạo ra từ lĩnh vực sản xuất kinh doanh và được động viên vào quỹ ngân sách thông qua phân phối lần đầu và phân phối lại, trong đó phân phối là chủ yếu.Đặc điểm của chi ngân sách Nhà nước -Chi NSNN luôn gắn chặt với nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội mà Nhà nước phải đảm nhiệm trong thời kỳ. -Chi NSNN gắn với quyền lực Nhà nước. Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất quyết định quy mô, nội dung, cơ cấu chi NSNN và phân bổ nguồn vốn NSNN cho các mục tiêu quan trọng nhất. -Tính hiệu quả của chi NSNN thường được xem xét trên tầm vĩ mô và mang tính toàn diện cả về hiệu quả kinh tế trực tiếp, hiệu quả về mặt xã hội, chính trị ngoại giao.
-Phần lớn các khoản chi NSNN đều là những khoản cấp phát không hoàn trả và mang tính bao cấp.Phân loại các khoản thu – chi ngân sách Nhà nước 1.Các loại thu Ngân sách nhà nước Căn cứ theo nguồn hình thành: -Thu trong nước bao gồm: + Thu từ các hoạt động sản xuất kinh doanh hàng hóa: Đây là lĩnh vực tạo ra đại bộ phận tổng sản phẩm xã hội và cũng là nơi tạo ra số thu chủ yếu cho NSNN. + Thu từ các hoạt động kinh doanh dịch vụ (bao gồm cả thu sự nghiệp và thu từ các dịch vụ tài chính ngân hàng. Số thu từ lĩnh vực này có xu hướng ngày càng tăng theo tốc độ phát triển của các loại hình dịch vụ). 6 + Thu từ các hoạt động khác: như thu về vay nợ trong nước, thu về bán, cho thuê tài sản, tài nguyên quốc gia.
-Thu ngoài nước bao gồm: + Thu từ các hoạt động ngoại thương (trong đó gồm cả thu từ xuất khẩu lao động và hợp tác chuyên gia với nước ngoài). Số thu chủ yếu là thu các loại thuế xuất nhập khẩu và các loại phí, lệ phí. + Thu từ hoạt động nhận viện trợ của nước ngoài, kể cả hiện vật và bằng tiền. + Thu vay nợ nước ngoài bao gồm: vay bằng tài sản, hàng hóa và bằng tiền của các Chính phủ và các tổ chức quốc tế.
Căn cứ vào tính chất phát sinh và nội dung kinh tế: -Các khoản thu thường xuyên: là các khoản thu tương đối đều đặn và ổn định về mặt thời gian và số lượng như các khoản thu về thuế, phí lệ phí, thu lợi tức cổ phần ở các doanh nghiệp. -Các khoản thu không thường xuyên: là các khoản thu không ổn định về mặt thời gian phát sinh cũng như số lượng tiền thu được: thu vay nợ, nhận viện trợ, thu tiền phạt. Căn cứ vào tính chất và hình thức động viên: -Các khoản thu có tính chất bắt buộc: Các khoản thu về các loại thuế và các khoản thu phí và lệ phí. -Các khoản thu có tính chất tự nguyện: thu nhận viện trợ, thu các khoản đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân.
-Các khoản thu khác: Thu về bán, cho thuê tài sản của nhà nước, thu hồi vốn ở các doanh nghiệp nhà nước, thu tiền lãi cho vay.Các loại chi ngân sách Nhà nước Căn cứ vào chức năng nhiệm vụ: -Chi phát triển kinh tế: gồm các khoản chi đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, chi cho các ngành kinh tế mũi nhọn để duy trì các hoạt động kinh tế của Nhà nước, trợ 7 giá, trợ cấp cho các doanh nghiệp Nhà nước. -Chi văn hóa xã hội: Gồm các khoản chi cho các tổ chức thuộc lĩnh vực văn hóa xã hội như chi lương, phụ cấp, chi mua sắm trang thiết bị phương tiện làm việc. -Chi quản lý hành chính: Là khoản chi để duy trì hoạt động của các cơ quan quản lý hành chính, các cơ quan chính quyền như chi về lương, phụ cấp, chi mua sắm, bảo dưỡng trang thiết bị, phương tiện làm việc. -Chi an ninh quốc phòng: Gồm các khoản chi mua sắm bảo dưỡng các phương tiện kỹ thuật, phục vụ cho an ninh quốc phòng như chi lương, nuôi quân.
-Chi khác: chi viện trợ, trả nợ, cho vay. (Cách phân loại này có tác dụng phân tích, đánh giá các mặt hoạt động của nhà nước.) Căn cứ theo tính chất kinh tế, nội dung chi NSNN được chia thành: -Chi thường xuyên: là quá trình phân phối sử dụng vốn từ quỹ NSNN, đáp ứng các nhu cầu chi gắn với thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của nhà nước về quản lý kinh tế xã hội. Ví dụ minh họa: chi cho giáo dục đào tạo, y tế, văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao, phát thanh truyền hình, chi cho các hoạt động quản lý hành chính, chi cho quốc phòng an ninh và trật tự an toàn xã hội, trợ cấp cho các đối tượng chính sách xã hội, hỗ trợ quỹ bảo hiểm xã hội. -Chi đầu tư phát triển: đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội, phát triển sản xuất, góp vốn, chuyển nhượng đầu tư.
-Chi trả nợ và viện trợ: trả nợ các khoản đã vay trong nước và ngoài nước, khoản chi làm nghĩa vụ quốc tế. -Chi dự trữ, dự phòng là khoản chi ngân sách để dự phòng, để bổ sung quỹ dự trữ.Nhiệm vụ và yêu cầu của kế toán thu - chi ngân sách Nhà nước Kế toán ngân sách nhà nước là người thực hiện các hoạt động nghiệp vụ thu thập, xử lý, kiểm tra, giám sát, phân tích và cung cấp thông tin một cách kịp thời, đầy đủ, chính xác, trung thực, liên tục và có hệ thống về: Tình hình phân bổ dự toán 8 kinh phí ngân sách nhà nước; Tình hình thu, chi ngân sách nhà nước; Tình hình vay và trả nợ vay của ngân sách nhà nước; Các loại tài sản của nhà nước do Kho bạc Nhà nước đang quản lý và các hoạt động nghiệp vụ Kho bạc Nhà nước. Kế toán ngân sách nhà nước có những nhiệm vụ sau đây: -Thu thập, ghi chép, xử lý và quản lý dữ liệu tập trung trong toàn hệ thống về tình hình quản lý, phân bổ dự toán chi ngân sách các cấp; Tình hình thực hiện thu, chi NSNN các cấp; Các khoản vay và tình hình trả nợ vay của NSNN; Các loại tài sản do KBNN quản lý và các hoạt động nghiệp vụ KBNN, bao gồm: Dự báo chi NSNN; Các khoản thu – chi NSNN các cấp; Các khoản vay và tình hình trả nợ vay của NSNN; Các quỹ tài chính, nguồn vốn có mục đích; Tiền gửi của các tổ chức, cá nhân hoặc đứng tên cá nhân; Các loại vốn bằng tiền: tiền mặt, tiền gửi ngân hàng, các khoản tương đương tiền; Các khoản tạm ứng, cho vay, thu hồi vốn vay và vốn khác của KBNN; Các tài sản quốc gia, kim khí quý, đá quý và các loại tài sản khác thuộc trách nhiệm quản lý của KBNN; Các hoạt động giao dịch, thanh toán trong và ngoại hệ thống KBNN; Các hoạt động nghiệp vụ khác của KBNN. -Kiểm soát việc chấp hành chế độ quản lý tài chính, chế độ thanh toán và các chế độ, quy định khác của Nhà nước liên quan đến thu, chi NSNN, vay, trả nợ vay của NSNN và hoạt động nghiệp vụ KBNN trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của KBNN.
-Chấp hành chế độ BCTC, báo cáo quản trị theo quy định; Cung cấp đầy đủ, kịp thời, chính xác các số liệu, thông tin kế toán cần thiết, theo yêu cầu về việc khai thác thông tin, cơ sở dữ liệu kế toán trên TABMIS theo phân quyền và quy định khai thác dữ liệu, trao đổi, cung cấp thông tin giữa các đơn vị trong ngành Tài chính với các đơn vị liên quan theo quy định; Đảm bảo cung cấp kịp thời thông tin kế toán phục vụ việc quản lý, điều hành, quyết toán NSNN, công tác quản lý nợ và điều hành các hoạt động nghiệp vụ của các cơ quan tài chính và hệ thống KBNN.” Kế toán ngân sách Nhà nước có một số yêu cầu sau: -Chỉ tiêu thực hiện về thu chi ngân sách do kế toán thu thập, tổng hợp phải thống nhất với chỉ tiêu trong dự toán ngân sách về nội dung và phương pháp tính. 9 -Phản ánh kịp thời, đầy đủ, chính xác và toàn diện mọi khoản vốn, quỹ, kinh phí, tài sản và mọi hoạt động kinh tế, tài chính phát sinh ở đơn vị. -Hạch toán các khoản thu-chi ngân sách phải chi tiết theo mục lục ngân sách Nhà nước hiện hành. -Số liệu trong sổ kế toán và báo cáo kế toán phải rõ ràng, thuyết minh trong báo cáo phải dễ hiểu, đảm bảo cung cấp được đầy đủ các thông tin cần thiết cho thủ trưởng, lãnh đạo đơn vị.
-Tổ chức công tác kế toán gọn nhẹ, tiết kiệm và có hiệu quả. -Ghi chép vào sổ kế toán phải dùng mực không phai, số và chữ phải viết rõ ràng, có hệ thống, không được viết tắt, không bỏ cách dòng, các dòng còn thừa phải gạch bỏ.