Kế Toán Doanh Thu, Chi Phí và Kết Quả Kinh Doanh trong Doanh Nghiệp Xây Dựng tại Hà Nội

Ngành xây dựng đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là tại các thành phố lớn như Hà Nội. 307 trang · Học viện Tài chính · 2021.

• Tác giả: Trần Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: Đoàn Xuân Tiên
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Kế Toán Doanh Thu và Chi Phí trong Doanh Nghiệp Xây Dựng tại Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• Danh mục các biểu đồ
• Danh mục các sơ đồ
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG TRONG DOANH NGHIỆP XÂY DỰNG
• 1.1. Hoạt động xây dựng và đặc điểm của hoạt động xây dựng ảnh hưởng đến kế toán doanh thu, chi phí xác định kết quả kinh doanh
• 1.1.1. Khái niệm và phân loại hoạt động xây dựng
• 1.1.2. Đặc điểm của hoạt động xây dựng ảnh hưởng đến kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh
• 1.1.3. Hợp đồng xây dựng, phân loại hợp đồng xây dựng
• 1.1.4. Đặc điểm của hợp đồng xây dựng ảnh hưởng đến kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh
• 1.2. Các khái niệm, nội dung doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng
• 1.2.1. Khái niệm, nội dung kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng
• 1.2.2. Khái niệm, nội dung doanh thu hoạt động xây dựng
• 1.2.3. Khái niệm, nội dung chi phí hoạt động xây dựng
• 1.3. Kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng
• 1.3.1. Quan điểm tiếp cận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng theo giao dịch
• 1.3.2. Quan điểm tiếp cận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng theo hợp đồng
• 1.4. Kinh nghiệm áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế doanh thu từ hợp đồng với khách hàng IFRS15
• 1.4.1. Chuẩn mực kế toán quốc tế
• 1.4.2. Ưu, nhược điểm của chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS 15
• 1.4.3. Kinh nghiệm của các nước trên thế giới khi áp dụng IFRS 15
• 1.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XÂY DỰNG DÂN DỤNG TẠI HÀ NỘI
• 2.1. Tổng quan về hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.1.1. Lịch sử phát triển của ngành xây dựng dân dụng Việt Nam và Hà Nội
• 2.1.2. Đặc điểm tổ chức quản lý và hoạt động sản xuất kinh doanh
• 2.1.3. Đặc điểm cơ chế quản lý tài chính trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.1.4. Thực trạng áp dụng mô hình tổ chức bộ máy kế toán
• 2.1.5. Thực trạng áp dụng các chính sách kế toán
• 2.2. Thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.2.1. Thực trạng áp dụng hợp đồng xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.2.2. Thời điểm ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.2.3. Phương pháp xác định và ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.2.4. Kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.2.5. Trình bày thông tin doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trên báo cáo tài chính
• 2.3. Đánh giá thực trạng kế toán doanh thu, chi phi và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.3.1. Những thành tựu đã đạt được
• 2.3.2. Những hạn chế còn tồn tại
• 2.3.3. Nguyên nhân của những hạn chế
• 2.3.4. Đánh giá thực trạng áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS 15 trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. Chương 3: HOÀN THIỆN KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ, XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH HOẠT ĐÔNG XÂY DỰNG TRONG CÁC ĐƠN VỊ XÂY DỰNG DÂN DỤNG TẠI HÀ NỘI
• 3.1. Phương hướng hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phi và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 3.1.1. Định hướng phát triển của doanh nghiệp xây dựng nói chung và các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội nói riêng
• 3.1.2. Yêu cầu cơ bản của việc hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phi và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 3.1.3. Phương hướng hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phi và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phi và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 3.2.1. Hoàn thiện xác định HĐXD
• 3.2.2. Hoàn thiện thời điểm ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh HĐXD
• 3.2.3. Hoàn thiện phương pháp xác định và ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh HĐXD
• 3.2.4. Hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh HĐXD
• 3.2.5. Hoàn thiện trình bày thông tin trên BCTC
• 3.3. Điều kiện để thực hiện các giải pháp nhằm hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phi và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 3.3.1. Đối với Nhà nước và cơ quản quản lý
• 3.3.2. Đối với các doanh nghiệp xây dựng dân dụng
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Kế Toán Doanh Thu Chi Phí Xây Dựng Tại Hà Nội

Ngành xây dựng đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là tại các thành phố lớn như Hà Nội. Hoạt động kế toán doanh thu và chi phí trong các doanh nghiệp xây dựng (DNXD) có những đặc thù riêng, đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về các quy định và chuẩn mực kế toán. Việc quản lý hiệu quả doanh thu và chi phí giúp DNXD nâng cao năng lực cạnh tranh và đảm bảo sự phát triển bền vững. Theo báo cáo của FPTS, xây dựng cơ sở hạ tầng chiếm 41,2% giá trị ngành, xây dựng dân dụng chiếm 40,6% và còn lại là xây dựng công nghiệp. Với nguồn vốn đầu tư lớn, thời gian thi công dài, quy mô lớn, sản phẩm là các công trình xây dựng có tính đơn chiếc và giá trị cao. Nhu cầu xây dựng ngày càng đa dạng với quy mô ngày càng lớn chính là động lực thúc đẩy ngày xây dựng không ngừng phát triển. Đây là một trong nhân tố quan trọng tác động đến GDP của cả nước.

1.1. Đặc Điểm Ngành Xây Dựng Ảnh Hưởng Kế Toán Doanh Thu

Đặc điểm của ngành xây dựng như thời gian thi công dài, sản phẩm mang tính đơn chiếc, và giá trị lớn ảnh hưởng trực tiếp đến việc ghi nhận doanh thu. Các phương pháp ghi nhận doanh thu theo tiến độ hoàn thành công trình hoặc khi nghiệm thu bàn giao cần được áp dụng linh hoạt và chính xác. Việc xác định doanh thu từ hợp đồng xây dựng cũng cần tuân thủ các quy định của chuẩn mực kế toán. Hoạt động xây dựng là một ngành kinh tế đặc thù, hoạt động kinh doanh của DNXD không giống như hoạt động bán hàng thông thường mà là sự kết hợp của cả hoạt động bán hàng và cung cấp dịch vụ. Thách thức lớn với kế toán là: xác định được cách tiếp cận, đo lường và xác định doanh thu, chi phí như thế nào? Khi nào ghi nhận doanh thu, chi phí? Các thông tin này được trình bày trên BCTC như thế nào?

1.2. Các Loại Chi Phí Chủ Yếu Trong Doanh Nghiệp Xây Dựng

Các loại chi phí chủ yếu trong doanh nghiệp xây dựng bao gồm chi phí vật liệu xây dựng, chi phí nhân công, chi phí máy thi công, và chi phí quản lý doanh nghiệp. Việc phân loại và hạch toán chính xác các loại chi phí này là rất quan trọng để xác định giá thành xây dựng và lợi nhuận của dự án. Kế toán chi phí xây dựng cần đảm bảo tính minh bạch và tuân thủ các quy định về thuế trong xây dựng. Với vai trò là một công cụ quản lý kinh tế, kế toán đặc biệt là kế toán chi phí, doanh thu và kết quả kinh doanh là mối quan tâm lớn của các doanh nghiệp xây dựng.

II. Thách Thức Kế Toán Doanh Thu Chi Phí Xây Dựng Tại Hà Nội

Các doanh nghiệp xây dựng tại Hà Nội đang đối mặt với nhiều thách thức trong công tác kế toán doanh thu và chi phí. Sự phức tạp của các hợp đồng xây dựng, sự biến động của giá cả vật liệu, và sự thay đổi của các quy định pháp luật là những yếu tố gây khó khăn cho việc hạch toán doanh thu và chi phí một cách chính xác. Việc áp dụng các chuẩn mực kế toán xây dựng cũng đòi hỏi sự chuyên nghiệp và cập nhật kiến thức liên tục. Điều này khiến các doanh nghiệp xây dựng khó có thể phát triển hội nhập với các doanh nghiệp xây dựng trong khu vực và quốc tế. Hơn nữa, những bất cập này ảnh hưởng không nhỏ đến kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh cũng như hiệu quả của công tác quản lý trong doanh nghiệp.

2.1. Khó Khăn Trong Xác Định Doanh Thu Từ Hợp Đồng Xây Dựng

Việc xác định doanh thu từ hợp đồng xây dựng gặp nhiều khó khăn do tính chất phức tạp của các điều khoản trong hợp đồng, sự thay đổi về khối lượng công việc, và các yếu tố rủi ro khác. Kế toán doanh thu chưa thực hiện trong xây dựng cần được quản lý chặt chẽ để đảm bảo tính chính xác của báo cáo tài chính. Các nghiên cứu gần đây của E&Y, KPMG, Deloitte… đã cho thấy việc áp dụng IFRS 15 đã tác động lớn đến công tác kế toán của các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp xây dựng.

2.2. Quản Lý Chi Phí Phát Sinh Ngoài Dự Kiến Trong Xây Dựng

Việc quản lý chi phí phát sinh ngoài dự kiến là một thách thức lớn đối với các doanh nghiệp xây dựng. Các yếu tố như biến động giá vật liệu, thay đổi thiết kế, và các sự cố bất ngờ có thể làm tăng chi phí xây dựng và ảnh hưởng đến lợi nhuận của dự án. Kế toán chi phí dở dang trong xây dựng cần được theo dõi sát sao để kiểm soát chi phí hiệu quả. Sản phẩm xây dựng có đặc điểm là công nghệ xây dựng biến đổi chậm, bí quyết kỹ thuật khó giữ, thị trường cạnh tranh gay gắt. Do vậy, cần có sự quản lý chặt chẽ về sản xuất, quản lý về tài chính, trong đó có quản lý về chi phí, doanh thu và kết quả kinh doanh.

III. Phương Pháp Kế Toán Doanh Thu Xây Dựng Theo Chuẩn Mực

Việc áp dụng các chuẩn mực kế toán trong kế toán doanh thu xây dựng là rất quan trọng để đảm bảo tính minh bạch và tuân thủ pháp luật. Các phương pháp kế toán doanh thu phổ biến bao gồm phương pháp tỷ lệ hoàn thành và phương pháp hoàn thành công trình. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp cần dựa trên đặc điểm của từng dự án và quy định của thông tư hướng dẫn kế toán xây dựng. Gần đây với việc ban hành và công bố chuẩn mực kế toán quốc tế doanh thu từ hợp đồng với khách hàng (IFRS 15) thay thế cho một số chuẩn mực đã ban hành trước đây IAS 11,IAS 18 đã đưa ra các cách tiếp cận mới thống nhất cho các loại hình doanh nghiệp có mô hình hoạt động kinh doanh theo hợp đồng. Điều này dẫn đến những thay đổi trong việc xác định và ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp.

3.1. Ghi Nhận Doanh Thu Theo Tỷ Lệ Phần Trăm Hoàn Thành

Phương pháp tỷ lệ hoàn thành cho phép doanh nghiệp xây dựng ghi nhận doanh thu và chi phí tương ứng với phần công việc đã hoàn thành. Việc xác định tỷ lệ hoàn thành cần dựa trên các căn cứ khách quan và có thể kiểm chứng được. Kế toán công trình xây dựng theo phương pháp này đòi hỏi sự theo dõi chặt chẽ tiến độ thi công và chi phí phát sinh. Hai phương pháp xác định doanh thu được đề cập đến là: phương pháp HĐ hoàn thành và phương pháp tỷ lệ phần trăm hoàn thành. Theo đó doanh thu được ghi nhận được gắn với mức độ hoàn thành theo HĐ.

3.2. Ghi Nhận Doanh Thu Khi Công Trình Hoàn Thành Bàn Giao

Phương pháp hoàn thành công trình cho phép doanh nghiệp xây dựng ghi nhận toàn bộ doanh thu và chi phí khi công trình đã hoàn thành và được bàn giao cho khách hàng. Phương pháp này đơn giản hơn so với phương pháp tỷ lệ hoàn thành, nhưng có thể không phản ánh chính xác tình hình hoạt động của doanh nghiệp trong suốt quá trình thi công. Kế toán dự án xây dựng theo phương pháp này cần đảm bảo tính chính xác của các chứng từ và hồ sơ nghiệm thu. Trong nghiên cứu “A new system for recognizing revenue” của tác giả Mathew G Lamoreaux (2012) đăng trên tạp chí Journal of Accounting lại chỉ ra cách thức để nhận biết doanh thu trong trường hợp các giao dịch được quy định chặt chẽ theo HĐ.

IV. Quản Lý Chi Phí Hiệu Quả Trong Doanh Nghiệp Xây Dựng Hà Nội

Quản lý chi phí hiệu quả là yếu tố then chốt để nâng cao lợi nhuận và năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xây dựng tại Hà Nội. Việc kiểm soát chặt chẽ chi phí vật liệu, chi phí nhân công, và chi phí máy thi công giúp doanh nghiệp giảm thiểu giá thành xây dựng và tăng cường hiệu quả hoạt động. Kế toán quản trị trong xây dựng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin chi phí cho các nhà quản lý. Để thực hiện được điều này, các nhà quản lý của đơn vị cần thông tin hữu ích phục vụ cho quá trình ra quyết định và điều hành doanh nghiệp. Kế toán đặc biệt kế toán doanh thu, chi phí, kết quả được xem là một trong những kênh thông tin quan trọng giúp nhà quản trị ra quyết định phù hợp.

4.1. Kiểm Soát Chi Phí Vật Liệu Xây Dựng Biến Động

Biến động giá vật liệu xây dựng là một trong những yếu tố gây ảnh hưởng lớn đến chi phí của các dự án xây dựng. Doanh nghiệp cần có các biện pháp kiểm soát chi phí vật liệu hiệu quả, như lập kế hoạch mua sắm hợp lý, tìm kiếm các nhà cung cấp uy tín, và sử dụng các vật liệu thay thế có giá thành hợp lý hơn. Kế toán kho trong xây dựng cần được thực hiện chính xác để theo dõi lượng vật liệu tồn kho và tránh lãng phí. Với vai trò là một công cụ quản lý kinh tế, kế toán đặc biệt là kế toán chi phí, doanh thu và kết quả kinh doanh là mối quan tâm lớn của các doanh nghiệp xây dựng.

4.2. Quản Lý Chi Phí Nhân Công Và Nâng Cao Năng Suất

Chi phí nhân công chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng chi phí xây dựng. Doanh nghiệp cần có các biện pháp quản lý chi phí nhân công hiệu quả, như xây dựng hệ thống lương thưởng hợp lý, đào tạo nâng cao tay nghề cho công nhân, và áp dụng các biện pháp quản lý lao động khoa học. Kế toán tiền lương trong xây dựng cần tuân thủ các quy định của pháp luật về lao động và bảo hiểm xã hội. Hơn nữa, sản phẩm xây dựng có đặc điểm là công nghệ xây dựng biến đổi chậm, bí quyết kỹ thuật khó giữ, thị trường cạnh tranh gay gắt. Do vậy, cần có sự quản lý chặt chẽ về sản xuất, quản lý về tài chính, trong đó có quản lý về chi phí, doanh thu và kết quả kinh doanh.

V. Ứng Dụng Phần Mềm Kế Toán Xây Dựng Tại Doanh Nghiệp Hà Nội

Việc ứng dụng phần mềm kế toán xây dựng giúp các doanh nghiệp tại Hà Nội nâng cao hiệu quả công tác kế toán và quản lý tài chính. Phần mềm kế toán cho phép tự động hóa các nghiệp vụ kế toán, giảm thiểu sai sót, và cung cấp thông tin kịp thời cho các nhà quản lý. Việc lựa chọn phần mềm kế toán phù hợp cần dựa trên quy mô và đặc điểm hoạt động của từng doanh nghiệp. Việc tổ chức thông tin kế toán một cách khoa học, hợp lý sẽ góp phần đáng kể vào việc 3 nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của DN đồng thời cũng quyết định đến sự thành công và thất bại của DN.

5.1. Lợi Ích Của Việc Sử Dụng Phần Mềm Kế Toán Xây Dựng

Sử dụng phần mềm kế toán xây dựng mang lại nhiều lợi ích cho doanh nghiệp, như tiết kiệm thời gian và chi phí, nâng cao độ chính xác của thông tin, và cải thiện khả năng kiểm soát chi phí. Phần mềm kế toán cũng giúp doanh nghiệp tuân thủ các quy định pháp luật về kế toán và thuế. Trong những năm qua, hệ thống kế toán Việt nam về kế toán chi phí, doanh thu, kết quả kinh doanh nói riêng đã được xây dựng và hoàn thiện cho phù hợp với nền kinh tế thị trường.

5.2. Các Tính Năng Cần Thiết Của Phần Mềm Kế Toán Xây Dựng

Các tính năng cần thiết của phần mềm kế toán xây dựng bao gồm quản lý doanh thu, quản lý chi phí, quản lý kho, quản lý công nợ, và lập báo cáo tài chính. Phần mềm cũng cần có khả năng tích hợp với các hệ thống quản lý khác của doanh nghiệp, như hệ thống quản lý dự án và hệ thống quản lý nhân sự. Năm 2001, Việt Nam đã lần lượt ban hành 26 chuẩn mực kế toán, trong đó những chuẩn mực liên quan đến ngành xây dựng VAS14- Doanh thu và thu nhập khác, VAS 15- Hợp đồng xây dựng. Tuy nhiên những chuẩn mực này hiện nay đã bị lỗi thời không còn phù hợp với thực tế phát triển kinh tế hiện nay.

VI. Giải Pháp Hoàn Thiện Kế Toán Doanh Thu Chi Phí Xây Dựng

Để hoàn thiện công tác kế toán doanh thu và chi phí trong các doanh nghiệp xây dựng tại Hà Nội, cần có các giải pháp đồng bộ từ phía nhà nước, các cơ quan quản lý, và bản thân các doanh nghiệp. Việc hoàn thiện hệ thống chuẩn mực kế toán, nâng cao trình độ chuyên môn của đội ngũ kế toán, và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin là những yếu tố quan trọng. Thực tế công tác kế toán doanh thu, chi phí, kết quả tại doanh nghiệp xây dựng vẫn còn nhiều bất cập, chưa phù hợp với các thông lệ, chuẩn mực kế toán quốc tế. Điều này khiến các doanh nghiệp xây dựng khó có thể phát triển hội nhập với các doanh nghiệp xây dựng trong khu vực và quốc tế.

6.1. Kiến Nghị Hoàn Thiện Chuẩn Mực Kế Toán Xây Dựng Việt Nam

Hệ thống chuẩn mực kế toán xây dựng Việt Nam cần được hoàn thiện để phù hợp với các thông lệ quốc tế và đáp ứng yêu cầu quản lý của nền kinh tế thị trường. Việc ban hành các chuẩn mực mới và sửa đổi các chuẩn mực hiện hành cần dựa trên cơ sở nghiên cứu kỹ lưỡng và tham khảo ý kiến của các chuyên gia. Năm 2014, với sự ra đời TT200/2014/TT/BTC, đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong công tác kế toán. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đáng kể vẫn còn những hạn chế nhất định tạo ra những khó khăn cho doanh nghiệp vận dụng trong thực tế, nhất là đối với các doanh nghiệp xây dựng dân dụng.

6.2. Nâng Cao Năng Lực Đội Ngũ Kế Toán Doanh Nghiệp Xây Dựng

Đội ngũ kế toán trong các doanh nghiệp xây dựng cần được đào tạo nâng cao trình độ chuyên môn và cập nhật kiến thức về các quy định pháp luật mới. Việc tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo, và trao đổi kinh nghiệm giúp kế toán nắm vững các nghiệp vụ và kỹ năng cần thiết để thực hiện công việc một cách hiệu quả. Trong bối cảnh hiện nay, bài toán đặt ra đối với các doanh nghiệp xây dựng là phải làm sao nâng cao được năng lực cạnh tranh để có thể đứng vững trên thị trường. Giải pháp quan trọng đó là phải sử dụng hiệu quả nguồn lực hiện có, nâng cao chất lượng quản lý, từ đó gia tăng lợi nhuận, tăng cường hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Trần Thị Ngọc Anh với đề tài "Kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội" được thực hiện tại Học viện Tài chính dưới sự hướng dẫn của TS. Đoàn Xuân Tiên và TS. Lê Thị Diệu Linh, bảo vệ năm 2021 thuộc chuyên ngành Kế toán (mã số 9.01).

Về tính cấp thiết, hoạt động xây dựng cơ bản, đặc biệt là phân khúc xây dựng dân dụng, đóng vai trò tạo lập cơ sở vật chất kỹ thuật cho nền kinh tế quốc dân. Hàng năm, vốn đầu tư vào ngành xây dựng cơ bản chiếm khoảng 35% tổng vốn đầu tư của cả nước. Theo báo cáo của Công ty Cổ phần Chứng khoán FPT (FPTS), xây dựng cơ sở hạ tầng chiếm 41,2% giá trị ngành, xây dựng dân dụng chiếm 40,6%, phần còn lại là xây dựng công nghiệp. Tốc độ tăng trưởng ngành xây dựng Việt Nam giai đoạn 2015-2019 duy trì trên 7%/năm (năm 2015 đạt 10,8%), đến năm 2020 chịu tác động của dịch Covid-19 nên giảm xuống 6,76%. Khung pháp lý ngành có sự thay đổi với việc ban hành Luật Xây dựng năm 2014 và Luật Xây dựng sửa đổi năm 2020. Cùng với các hiệp định thương mại tự do như AFTA, ACFTA, AKFTA, CPTPP, thị trường xây dựng mở rộng nhưng cũng gia tăng áp lực cạnh tranh gay gắt.

Thực tế công tác kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các doanh nghiệp xây dựng dân dụng Việt Nam hiện nay vẫn dựa trên Chuẩn mực Kế toán Việt Nam số 14 (VAS 14 - Doanh thu và thu nhập khác), số 15 (VAS 15 - Hợp đồng xây dựng) ban hành từ các năm 2001-2002 cùng Thông tư 200/2014/TT-BTC và Thông tư 133/2016/TT-BTC. Các văn bản này bộc lộ sự lỗi thời, chủ yếu tiếp cận theo giao dịch phát sinh và hóa đơn nghiệm thu từng đợt, chưa tương thích với thông lệ quốc tế khi Ủy ban Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (IASB) đã ban hành Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế số 15 (IFRS 15 - Doanh thu từ hợp đồng với khách hàng) có hiệu lực từ ngày 01/01/2018 nhằm thay thế cho IAS 11 và IAS 18.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là hệ thống hóa cơ sở lý luận về kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng; đánh giá thực trạng tại các doanh nghiệp xây dựng dân dụng trên địa bàn thành phố Hà Nội; phân tích thời cơ, thách thức khi chuyển đổi sang áp dụng IFRS 15; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp và điều kiện thực hiện nhằm hoàn thiện công tác kế toán tại các đơn vị này.

Luận án đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu cụ thể được đánh số trong văn bản:

1. Cơ sở lý luận chung về kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng bao gồm những nội dung gì?
2. Đặc điểm của doanh nghiệp xây dựng ảnh hưởng đến kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng như thế nào?
3. Thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội như thế nào?
4. Hoàn thiện các nội dung của kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội như thế nào cho phù hợp với xu hướng hiện nay?

Đối tượng nghiên cứu của luận án là kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong doanh nghiệp xây dựng, cụ thể gồm: nhận diện hợp đồng, thời điểm ghi nhận, phương pháp xác định và ghi nhận, kế toán chi tiết - tổng hợp và trình bày thông tin trên báo cáo tài chính.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể trên các phương diện:

• Giới hạn hoạt động: Chỉ nghiên cứu hoạt động xây dựng dân dụng dưới góc độ nhà thầu (nhà thầu chính và nhà thầu phụ), không nghiên cứu dưới góc độ chủ đầu tư; loại trừ các hoạt động kinh doanh bất động sản và dịch vụ thương mại khác.
• Giới hạn nội dung: Tiếp cận dưới góc độ kế toán tài chính trên báo cáo tài chính riêng của từng doanh nghiệp (tổng công ty, công ty mẹ, công ty con, đơn vị trực thuộc); không nghiên cứu kế toán quản trị và không nghiên cứu trên báo cáo tài chính hợp nhất.
• Giới hạn không gian: Các doanh nghiệp xây dựng dân dụng đang hoạt động trên địa bàn thành phố Hà Nội.
• Giới hạn thời gian: Dữ liệu thực tế được khảo sát và thu thập trong giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2020.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong văn bản được tác giả phân chia theo 3 nhóm nội dung chính:

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu về khung lý thuyết kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh. Về doanh thu, giai đoạn trước năm 2018 gắn với các chuẩn mực kế toán quốc tế IAS 11, IAS 18 và chuẩn mực Việt Nam VAS 14, VAS 15 dựa trên cơ sở giao dịch phát sinh và chuyển giao rủi ro, lợi ích. Các tác giả quốc tế tiêu biểu gồm: W. Glover và Yuri Ijiri (2000); Bruce Founder (2009) nghiên cứu tính thống nhất trong ghi nhận doanh thu; Yuri Biondi, Jonathan C. Glover và cộng sự (2011) đề xuất khuôn mẫu ghi nhận doanh thu gắn với việc thanh toán chắc chắn và phân định phương pháp hợp đồng hoàn thành với tỷ lệ phần trăm hoàn thành; Mathew G. Lamoreaux (2012) phân tích dự thảo sửa đổi ghi nhận doanh thu theo cam kết hợp đồng của IASB và FASB. Tại Việt Nam, hướng tiếp cận theo giao dịch được phản ánh trong nghiên cứu của Hà Thị Thúy Vân (2011), Trương Thanh Hằng (2014 - ngành vận tải hành khách), Đỗ Minh Thoa (2015), Trần Tuấn Anh (2016), Nguyễn Thị Thanh Loan (2014 - xây dựng công trình thủy điện). Sau năm 2018, khi IFRS 15 có hiệu lực, các nghiên cứu chuyển sang tiếp cận theo nghĩa vụ hợp đồng và chuyển giao quyền kiểm soát, tiêu biểu là Lương Khánh Chi (2017), Nguyễn Diệu Linh (2019 - dịch vụ viễn thông di động với mô hình 5 bước ghi nhận theo thời điểm hoặc thời kỳ), Vũ Thị Quỳnh Chi (2019).

Về chi phí, các công trình của Stenvan J., Nguyễn Thị Thanh Loan (2014), Nguyễn La Soa (2016), Lê Thị Hương (2017) chủ yếu tiếp cận theo kế toán quản trị (chi phí mục tiêu, chi phí ABC, lập dự toán). Tác giả Van (2017) chỉ ra sự tương đồng và khác biệt giữa IAS 11 và IFRS 15, nhấn mạnh điểm mới của IFRS 15 là ghi nhận chi phí tạo lập hợp đồng như một tài sản nếu có khả năng thu hồi. Về kết quả kinh doanh, các công trình của Michael Chatfield (1977), Edward và Bell (1961), Hick (1989), SFAS 130 (1997) của FASB, Chamber (1998) và Mai Ngọc Anh cùng cộng sự (2014) làm rõ sự phát triển từ cách tiếp cận giao dịch sang quan điểm bảo toàn vốn và kết quả toàn diện.

Thứ hai, các nghiên cứu theo thời điểm, phương pháp xác định và trình bày thông tin. Tác giả Mai Ngọc Anh và cộng sự (2014) phân định cách tiếp cận thời điểm và cách tiếp cận quá trình. Vũ Hữu Đức và cộng sự (2010), Amanda Corona (2019), CS&H Group (2018) phân tích phương pháp tỷ lệ phần trăm hoàn thành dựa trên yếu tố đầu vào (chi phí) hoặc đầu ra (khối lượng nghiệm thu). Các công trình của Nguyễn Diệu Linh (2019) và Vũ Thị Quỳnh Chi (2019) bước đầu đề xuất trình bày các khoản mục tài sản hợp đồng và nợ phải trả hợp đồng trên báo cáo tài chính.

Thứ ba, các nghiên cứu kế toán theo ngành nghề cụ thể. Gồm có Đỗ Thị Hồng Hạnh (2015 - ngành thép), Giáp Đăng Kha (2015 - kế toán quản trị chi phí xây dựng), Nguyễn Thị Thanh Loan (2014 - xây dựng thủy điện).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra: Các công trình trước đây tại Việt Nam về doanh nghiệp xây dựng chủ yếu tập trung vào kế toán quản trị chi phí hoặc hạch toán theo giao dịch dựa trên VAS 15 và Thông tư 200; chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện và chuyên sâu về kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh dưới góc độ kế toán tài chính gắn với nghĩa vụ hợp đồng và sự chuyển giao quyền kiểm soát theo IFRS 15 cho đối tượng đặc thù là các doanh nghiệp xây dựng dân dụng trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án dựa trên hai nền tảng lý thuyết kế toán căn bản:

• Lý thuyết thực thể gắn với kế toán động: Doanh thu và chi phí phát sinh từ các giao dịch và sự kiện làm tăng hoặc giảm luồng lợi ích kinh tế của đơn vị. Kết quả kinh doanh được đo lường bằng việc so sánh đối ứng giữa doanh thu thực hiện và chi phí phù hợp trong kỳ kế toán.
• Lý thuyết sở hữu gắn với kế toán tĩnh và quan điểm bảo toàn vốn của IASB: Đo lường sự thay đổi của tài sản thuần thuộc về chủ sở hữu.
• Mô hình ghi nhận doanh thu 5 bước của Chuẩn mực quốc tế IFRS 15: (1) Xác định hợp đồng với khách hàng; (2) Xác định các nghĩa vụ thực hiện riêng biệt trong hợp đồng; (3) Xác định giá giao dịch; (4) Phân bổ giá giao dịch cho từng nghĩa vụ thực hiện; (5) Ghi nhận doanh thu khi đơn vị hoàn thành từng nghĩa vụ thực hiện (thông qua việc chuyển giao quyền kiểm soát tài sản theo thời gian hoặc tại một thời điểm).

Phương pháp nghiên cứu thực tế của luận án là phương pháp định tính kết hợp phân tích thống kê mô tả, quy nạp và diễn giải dữ liệu thực tế.

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ:

• Báo cáo tài chính công bố và báo cáo tài chính sao chụp tại phòng kế toán của các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội; hệ thống sổ kế toán tổng hợp, sổ kế toán chi tiết, hồ sơ dự toán, hợp đồng xây dựng và biên bản nghiệm thu;
• Báo cáo tài chính của các tập đoàn xây dựng quốc tế (báo cáo ngày 30/06/2018 của Tập đoàn Petrofac, báo cáo của Tập đoàn Bouygues);
• Báo cáo tổng kết của Bộ Xây dựng, báo cáo ngành của Công ty Cổ phần Chứng khoán FPT (FPTS);
• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật gồm Luật Kế toán, Luật Xây dựng năm 2014 và 2020, Thông tư 200/2014/TT-BTC, Thông tư 133/2016/TT-BTC; hệ thống chuẩn mực kế toán VAS 14, VAS 15, IAS 11, IAS 18, IFRS 15.

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua 3 cuộc khảo sát và phỏng vấn chuyên gia:

• Khảo sát 1: Phỏng vấn sâu 8 chuyên gia và cán bộ quản lý (gồm 4 nhân viên kế toán thuộc Công ty Vimeco, Công ty Cổ phần Xây dựng số 1 thuộc Tổng công ty Đầu tư Phát triển Nhà Hà Nội - Handico, Tập đoàn Xây dựng Tây Bắc, Công ty Xây dựng Sông Đà 1; 2 nhà quản lý thuộc Vinaconex và Handico; 2 kiểm toán viên độc lập) nhằm tìm hiểu mô hình tổ chức, phân cấp quản lý và đặc điểm hạch toán ban đầu.
• Khảo sát 2: Gửi phiếu khảo sát trực tiếp và qua Google Docs tới các nhà quản lý, kế toán trưởng, nhân viên kế toán tại các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội nhằm thu thập dữ liệu về thực trạng xác định, đo lường và ghi nhận doanh thu, chi phí. Tổng số phiếu phát ra là 100 phiếu, số phiếu thu về hợp lệ là 65 phiếu.
• Khảo sát 3: Gửi bảng hỏi qua Google Docs tới 30 đối tượng nhằm khảo sát tính khả thi và rào cản khi áp dụng IFRS 15, kết hợp phỏng vấn sâu 2 chuyên gia kế toán. Số lượng phát ra 30 phiếu, thu về đủ 30 phiếu hợp lệ (tỷ lệ 100%).

Cơ cấu mẫu của cuộc khảo sát thứ 3 được tổng hợp tại bảng sau:

STT	Đối tượng khảo sát	Số lượng người
1	Kiểm toán viên	6
2	Nhân viên kế toán	7
3	Nhà quản lý doanh nghiệp	5
4	Chuyên gia kế toán	6
5	Giảng viên đại học	6
Tổng cộng		30

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận về kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong doanh nghiệp xây dựng

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm và đặc thù kinh tế - kỹ thuật của hoạt động xây dựng ảnh hưởng trực tiếp đến công tác kế toán. Luận án phân định công trình xây dựng gồm công trình dân dụng, công nghiệp, giao thông, thủy lợi, hạ tầng kỹ thuật; trong đó xây dựng dân dụng gồm hai nhóm chính: nhà ở (nhà chung cư, nhà riêng lẻ) và công trình công cộng (công trình văn hóa, giáo dục, y tế, thương nghiệp, khách sạn, ga, bến xe, nhà làm việc...). Sản phẩm xây dựng dân dụng có đặc điểm: quy mô lớn, kết cấu phức tạp, mang tính đơn chiếc, thời gian thi công kéo dài qua nhiều niên độ kế toán, địa điểm cố định nhưng lực lượng sản xuất lưu động.

Về hợp đồng xây dựng (HĐXD), tác giả phân loại theo hình thức (trọn gói, đơn giá cố định, đơn giá điều chỉnh, thời gian, giá kết hợp); theo mối quan hệ các bên (thầu chính, thầu phụ, giao khoán nội bộ, có yếu tố nước ngoài); theo cách tính giá (giá cố định, chi phí phụ thêm). Các đặc điểm này chi phối trực tiếp đến việc lựa chọn thời điểm ghi nhận theo giao dịch hay theo hợp đồng, phương pháp ước tính tỷ lệ hoàn thành và trình bày báo cáo tài chính.

Luận án làm rõ bản chất kinh tế của các yếu tố cấu thành:

• Doanh thu hoạt động xây dựng: Là tổng giá trị lợi ích kinh tế doanh nghiệp thu được từ hoạt động đấu thầu, thi công xây lắp, làm tăng vốn chủ sở hữu một cách gián tiếp. Doanh thu hợp đồng bao gồm: doanh thu ban đầu ghi trong hợp đồng; các khoản biến động do thay đổi thiết kế hoặc phạm vi công việc; các khoản tiền thưởng hoàn thành vượt tiến độ; các khoản bồi thường chi phí do lỗi từ khách hàng. Điều kiện ghi nhận là phải có khả năng chắc chắn thu được và đo lường được một cách đáng tin cậy.
• Chi phí hoạt động xây dựng: Là tổng giá trị các khoản tiêu hao nguồn lực kinh tế (lao động sống và lao động vật hóa) liên quan đến việc thực hiện hợp đồng. Chi phí trực tiếp bao gồm: chi phí nhân công tại công trường (gồm cả giám sát nội bộ của nhà thầu, loại trừ chi phí tư vấn giám sát độc lập do chủ đầu tư chi trả), chi phí nguyên vật liệu và thiết bị công trình, khấu hao máy móc thi công, chi phí vận chuyển lắp đặt, chi phí thiết kế và trợ giúp kỹ thuật trực tiếp, chi phí dự phòng sửa chữa bảo hành công trình. Chi phí chung có thể phân bổ gồm: chi phí bảo hiểm, chi phí quản lý chung công trường, chi phí lãi vay đủ điều kiện vốn hóa. Các khoản chi phí bị loại trừ tuyệt đối khỏi hợp đồng gồm: chi phí quản lý hành chính chung của doanh nghiệp, chi phí bán hàng, chi phí khấu hao máy móc thiết bị nhàn rỗi.
• Kết quả kinh doanh: Đo lường dựa trên việc kết chuyển doanh thu và giá vốn tương ứng theo nguyên tắc phù hợp và nguyên tắc dồn tích.

Chương này phân tích sâu hai quan điểm tiếp cận: tiếp cận theo giao dịch (VAS 14, VAS 15, IAS 11 dựa trên sự chuyển giao rủi ro, lợi ích và nghiệm thu khối lượng công việc) và tiếp cận theo hợp đồng (IFRS 15 với mô hình 5 bước, ghi nhận doanh thu theo việc chuyển giao quyền kiểm soát tài sản qua thời gian hoặc tại một thời điểm). Tác giả cũng phân tích thực tế áp dụng IFRS 15 qua Báo cáo tài chính của Tập đoàn Petrofac (thuyết minh doanh thu theo các nghĩa vụ tách biệt ngày 30/06/2018) và Tập đoàn Bouygues để rút ra bài học kinh nghiệm quốc tế cho các doanh nghiệp xây dựng Việt Nam.

Chương 2: Thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội

Chương 2 phản ánh bức tranh thực tiễn tại các doanh nghiệp xây dựng dân dụng trên địa bàn thành phố Hà Nội (điển hình như Tổng công ty Vinaconex, Công ty Cổ phần Xây dựng số 1 - Vinaconex 1, Handico, Công ty Cổ phần Vimeco, Công ty Cổ phần Xây dựng Sông Đà 1, Tập đoàn Xây dựng Tây Bắc).

Về tổ chức bộ máy kế toán, các doanh nghiệp áp dụng ba mô hình: mô hình kế toán tập trung, mô hình phân tán và mô hình kết hợp vừa tập trung vừa phân tán. Về chính sách kế toán, các đơn vị chủ yếu vận dụng Thông tư 200/2014/TT-BTC.

Về thực trạng hạch toán chi phí: Kế toán tập hợp chi phí sản xuất trực tiếp qua các tài khoản: TK 621 (Chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp), TK 622 (Chi phí nhân công trực tiếp), TK 623 (Chi phí sử dụng máy thi công), TK 627 (Chi phí sản xuất chung), sau đó kết chuyển vào TK 154 (Chi phí sản xuất kinh doanh dở dang) theo từng công trình hoặc hạng mục công trình. Dẫn chứng tại Công ty Vimeco quý 4/2019, chi phí cho từng công trình được theo dõi chi tiết theo bảng kê và kết chuyển giá vốn vào TK 632 khi hoàn thành bàn giao.

Về thực trạng ghi nhận doanh thu và thời điểm ghi nhận: Phần lớn các doanh nghiệp tại Hà Nội chỉ ghi nhận doanh thu khi có biên bản nghiệm thu khối lượng công việc hoàn thành được chủ đầu tư ký duyệt và tiến hành xuất hóa đơn GTGT (tiếp cận theo giao dịch và đợt thanh toán). Doanh nghiệp ít khi áp dụng phương pháp tỷ lệ phần trăm hoàn thành dựa trên chi phí ước tính theo VAS 15 do lo ngại rủi ro bị cơ quan thuế xử phạt khi có chênh lệch giữa doanh thu kế toán và doanh thu tính thuế.

Về trình bày thông tin trên báo cáo tài chính: Các doanh nghiệp phản ánh thông tin theo mẫu biểu Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và Bảng cân đối kế toán quy định tại Thông tư 200. Các khoản thanh toán theo tiến độ kế hoạch thường được treo trên TK 337 mà chưa thuyết minh chi tiết về bản chất các cam kết hợp đồng.

Tác giả chỉ ra các hạn chế chủ yếu:

• Hợp đồng xây dựng ký kết phức tạp nhưng kế toán không tiến hành bóc tách các nghĩa vụ thực hiện riêng biệt (như nghĩa vụ thiết kế, thi công móng, xây thô, hoàn thiện, bảo dưỡng).
• Thời điểm ghi nhận doanh thu bị phụ thuộc vào tiến độ nghiệm thu hình thức và việc phát hành hóa đơn, làm sai lệch kết quả kinh doanh giữa các kỳ kế toán.
• Phương pháp xác định tỷ lệ hoàn thành chưa có tiêu chí kỹ thuật chuẩn xác; việc phân bổ chi phí chung (TK 627) và máy thi công (TK 623) còn mang tính chủ quan.
• Báo cáo tài chính chưa cung cấp các thông tin cần thiết về nghĩa vụ thực hiện còn lại, các ước tính kế toán đối với các khoản doanh thu biến đổi, chưa hạch toán các tài sản hợp đồng và nợ phải trả hợp đồng.
• Nguyên nhân của hạn chế: Khung pháp lý chuẩn mực kế toán Việt Nam chậm đổi mới so với quốc tế; việc thực thi kế toán bị chi phối nặng nề bởi quy định pháp luật về thuế; hạ tầng công nghệ thông tin và năng lực chuyên môn của đội ngũ kế toán còn hạn chế.

Chương 3: Hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí, xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các đơn vị xây dựng dân dụng tại Hà Nội

Trên cơ sở định hướng phát triển của ngành xây dựng và đề án áp dụng IFRS tại Việt Nam của Bộ Tài chính, Chương 3 đề xuất 5 nhóm giải pháp hoàn thiện cụ thể:

1. Hoàn thiện việc nhận diện và xử lý hợp đồng xây dựng: Xây dựng quy chế phối hợp giữa bộ phận kỹ thuật, đấu thầu và kế toán để đánh giá tính khả thi và giá trị hợp lý của hợp đồng; nhận diện các trường hợp kết hợp hoặc sửa đổi hợp đồng xây lắp theo đúng nguyên tắc chuẩn mực quốc tế khi phát sinh các hạng mục bổ sung ngoài dự toán ban đầu.
2. Hoàn thiện thời điểm ghi nhận doanh thu, chi phí: Chuyển dịch từ việc ghi nhận theo biên bản nghiệm thu đợt sang ghi nhận doanh thu theo tiến độ chuyển giao quyền kiểm soát tài sản qua thời gian (over time). Hoạt động xây dựng dân dụng đáp ứng tiêu chí này do tài sản tạo ra nằm trên đất của khách hàng hoặc không có mục đích sử dụng thay thế cho nhà thầu và nhà thầu có quyền được thanh toán bắt buộc đối với phần khối lượng đã thực hiện.
3. Hoàn thiện phương pháp xác định và ghi nhận theo mô hình 5 bước IFRS 15:
   • Tách bạch các nghĩa vụ thực hiện riêng biệt trong hợp đồng xây lắp tổng hợp.
   • Xác định giá trị giao dịch có tính đến các khoản doanh thu biến đổi (tiền thưởng tiến độ, phạt vi phạm, trượt giá nguyên vật liệu).
   • Phân bổ giá giao dịch dựa trên giá bán độc lập ước tính của từng nghĩa vụ.
   • Lựa chọn phương pháp đo lường mức độ hoàn thành dựa trên yếu tố đầu vào (tỷ lệ chi phí thực tế phát sinh trên tổng chi phí dự toán) hoặc yếu tố đầu ra (khối lượng xây lắp hoàn thành được giám sát xác nhận kỹ thuật).
4. Hoàn thiện kế toán chi phí hợp đồng: Bổ sung quy định vốn hóa các chi phí phát sinh để bảo đảm thực hiện hợp đồng (nếu có khả năng thu hồi) thành một tài sản riêng biệt trên Bảng cân đối kế toán, thay vì hạch toán toàn bộ vào chi phí thời kỳ.
5. Hoàn thiện việc trình bày thông tin trên báo cáo tài chính: Bổ sung hai chỉ tiêu đặc thù theo thông lệ quốc tế là "Tài sản hợp đồng" (phản ánh quyền nhận tiền của nhà thầu khi đã thực hiện công việc nhưng chưa có quyền xuất hóa đơn đòi tiền vô điều kiện) và "Nợ phải trả hợp đồng" (phản ánh khoản tiền chủ đầu tư đã ứng trước vượt quá khối lượng công việc đã chuyển giao). Đồng thời, mở rộng thuyết minh báo cáo tài chính về các khoản biến động doanh thu, giá trị hợp đồng còn lại chưa thực hiện và các giả định ước tính kế toán.

Về điều kiện thực hiện, luận án nêu rõ trách nhiệm từ hai phía:

• Đối với Nhà nước và cơ quan quản lý (Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng): Cần sớm ban hành Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Việt Nam mới (VFRS 15) tương thích với IFRS 15; sửa đổi đồng bộ các văn bản hướng dẫn hành nghề kế toán và chính sách thuế để tháo gỡ mâu thuẫn giữa doanh thu kế toán và doanh thu tính thuế thu nhập doanh nghiệp.
• Đối với doanh nghiệp xây dựng dân dụng: Nâng cấp hệ thống phần mềm quản trị nguồn lực doanh nghiệp (ERP); đào tạo nâng cao trình độ chuyên môn cho đội ngũ kế toán viên về IFRS; chuẩn hóa công tác lập dự toán thi công và định mức kinh tế kỹ thuật.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong điều kiện nền kinh tế thị trường mở cửa. Luận án phân tích rõ ràng sự khác biệt giữa quan điểm tiếp cận theo giao dịch truyền thống (VAS 14, VAS 15, IAS 11) và quan điểm tiếp cận theo hợp đồng (IFRS 15); chi tiết hóa cách thức vận dụng mô hình 5 bước ghi nhận doanh thu vào loại hình xây dựng dân dụng.

Về mặt thực tiễn, luận án phản ánh toàn diện thực trạng công tác kế toán tại các doanh nghiệp xây dựng dân dụng trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2016-2020. Tác giả chỉ ra các điểm nghẽn kỹ thuật trong việc hạch toán chi phí 621, 622, 623, 627, 154 và sự phụ thuộc thiếu căn cứ khoa học vào hóa đơn nghiệm thu khi ghi nhận doanh thu. Hệ thống giải pháp được đề xuất trong luận án mang tính khả thi cao, cung cấp quy trình chuyển đổi cụ thể từ hạch toán theo VAS hiện hành sang IFRS 15, từ việc nhận diện nghĩa vụ hợp đồng, đo lường doanh thu theo thời gian, vốn hóa chi phí đến thiết kế biểu mẫu thuyết minh báo cáo tài chính.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án giới hạn không gian khảo sát thực nghiệm tại địa bàn thành phố Hà Nội, chưa mở rộng ra các trung tâm kinh tế lớn khác như Thành phố Hồ Chí Minh hay Đà Nẵng. Luận án chỉ tập trung vào phân khúc xây dựng dân dụng dưới vai trò nhà thầu, loại trừ phân khúc xây dựng hạ tầng, công nghiệp và góc độ chủ đầu tư kinh doanh bất động sản. Về nội dung, nghiên cứu chỉ giới hạn trong phạm vi kế toán tài chính trên báo cáo tài chính riêng lẻ, chưa đi sâu vào kế toán quản trị doanh thu - chi phí và chưa phân tích kỹ thuật lập báo cáo tài chính hợp nhất tại các tập đoàn xây dựng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở từ các giới hạn trên gồm:

• Mở rộng phạm vi khảo sát thực tế trên quy mô toàn quốc và các loại hình xây dựng chuyên ngành khác (xây dựng giao thông, công nghiệp, thủy lợi).
• Nghiên cứu mô hình kế toán quản trị doanh thu, chi phí nhằm kiểm soát rủi ro dự án trong các doanh nghiệp xây lắp.
• Nghiên cứu chuyên sâu về các bút toán hợp nhất kinh doanh và lập báo cáo tài chính hợp nhất theo IFRS 15 tại các tổng công ty, tập đoàn xây dựng đa ngành có các giao dịch hợp đồng xây lắp nội bộ.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn đối với nhiều đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán: Luận án cung cấp khung phân tích bài bản, nguồn tài liệu tổng quan phong phú về chuẩn mực quốc tế IFRS 15 cùng phương pháp luận khảo sát thực chứng trong ngành xây dựng.
• Đối với giảng viên tại các cơ sở đào tạo đại học khối kinh tế: Các phân tích đối chiếu giữa VAS 14, VAS 15 với IFRS 15 tại Chương 1 và Chương 3 là học liệu hữu ích phục vụ giảng dạy các học phần Kế toán tài chính, Kế toán quốc tế và Kế toán xây lắp.
• Đối với ban lãnh đạo, kế toán trưởng và kiểm toán viên tại các doanh nghiệp xây dựng: Cung cấp giải pháp kỹ thuật cụ thể để rà soát lại quy trình ghi nhận doanh thu, quản lý chi phí dở dang và chuẩn bị lộ trình kỹ thuật cho việc chuyển đổi báo cáo tài chính theo chuẩn mực kế toán quốc tế.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính): Cung cấp các bằng chứng thực tiễn và kiến nghị xác đáng để phục vụ quá trình biên soạn, ban hành hệ thống Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Việt Nam (VFRS) mới.

Câu hỏi thường gặp

Công trình xây dựng dân dụng trong phạm vi nghiên cứu của luận án bao gồm những loại hình cụ thể nào?
Luận án căn cứ vào phân loại công trình xây dựng để giới hạn xây dựng dân dụng gồm hai nhóm: (1) Nhà ở (nhà chung cư và nhà riêng lẻ) và (2) Công trình công cộng (công trình văn hóa, giáo dục, y tế, thương nghiệp, dịch vụ, nhà làm việc, khách sạn, nhà ga, bến xe, công trình thể thao). Luận án loại trừ các công trình công nghiệp, giao thông, thủy lợi và hạ tầng kỹ thuật.

Mẫu khảo sát thực tế của luận án được thực hiện với quy mô và cơ cấu ra sao?
Tác giả thực hiện 3 cuộc khảo sát: (1) Phỏng vấn sâu 8 chuyên gia và cán bộ kế toán tại Vimeco, Handico, Vinaconex, Tây Bắc, Sông Đà 1 và kiểm toán viên; (2) Phát 100 phiếu điều tra thực trạng tại các doanh nghiệp xây dựng dân dụng Hà Nội, thu về 65 phiếu hợp lệ; (3) Khảo sát 30 người (thu về 30 phiếu, gồm 6 kiểm toán viên, 7 nhân viên kế toán, 5 nhà quản lý, 6 chuyên gia kế toán, 6 giảng viên đại học) về việc áp dụng IFRS 15 và phỏng vấn sâu 2 chuyên gia.

Doanh thu của hợp đồng xây dựng theo luận án gồm những yếu tố cấu thành nào?
Doanh thu hợp đồng xây dựng bao gồm: doanh thu ban đầu ghi nhận trong hợp đồng và các khoản biến động trong quá trình thực hiện (thay đổi yêu cầu kỹ thuật/thiết kế, tiền thưởng hoàn thành sớm hợp đồng, các khoản bồi thường chi phí do sự chậm trễ hoặc lỗi của khách hàng). Các khoản biến động chỉ được ghi nhận khi khách hàng đã chấp thuận và giá trị của chúng có thể xác định một cách đáng tin cậy.

Những khoản chi phí nào bị loại trừ, không được hạch toán vào chi phí hợp đồng xây dựng?
Theo luận án, các chi phí không liên quan hoặc không thể phân bổ cho hợp đồng xây dựng bị loại trừ gồm: chi phí quản lý hành chính chung của doanh nghiệp, chi phí nghiên cứu triển khai mà hợp đồng không quy định khách hàng phải hoàn trả, chi phí bán hàng và chi phí khấu hao các máy móc, thiết bị thi công nhàn rỗi không sử dụng cho hợp đồng.

Điểm khác biệt căn bản giữa IAS 11 và IFRS 15 về xử lý chi phí hợp đồng được luận án chỉ ra là gì?
Theo IAS 11, chi phí hợp đồng được ghi nhận phù hợp với doanh thu theo tỷ lệ phần trăm hoàn thành. Điểm mới quan trọng của IFRS 15 được luận án nhấn mạnh là cho phép ghi nhận chi phí phát sinh để tạo lập hoặc thực hiện hợp đồng như một tài sản nếu các chi phí này có khả năng thu hồi trong tương lai, sau đó phân bổ dần vào chi phí thời kỳ tương ứng với tiến độ hoàn thành nghĩa vụ.

Kết luận

Luận án của tác giả Trần Thị Ngọc Anh là công trình nghiên cứu toàn diện, làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn về kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các doanh nghiệp xây dựng dân dụng trên địa bàn thành phố Hà Nội. Dựa trên việc phân tích đặc thù sản phẩm xây dựng và đối chiếu chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS 15) với chuẩn mực quốc tế (IFRS 15), luận án chỉ ra các bất cập trong mô hình hạch toán dựa trên giao dịch và hóa đơn nghiệm thu hiện hành. Hệ thống giải pháp theo mô hình 5 bước cùng các điều kiện triển khai được đề xuất mang tính đồng bộ, góp phần định hướng cho các doanh nghiệp xây lắp hoàn thiện tổ chức kế toán và từng bước hội nhập với thông lệ báo cáo tài chính quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. 83 Chương 2: THỰC TRẠNG KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XÂY DỰNG DÂN DỤNG TẠI HÀ NỘI. Tổng quan về hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội. Lịch sử phát triển của ngành xây dựng dân dụng Việt Nam và Hà Nội.

Đặc điểm tổ chức quản lý và hoạt động sản xuất kinh doanh. Đặc điểm cơ chế quản lý tài chính trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội. Thực trạng áp dụng mô hình tổ chức bộ máy kế toán. Thực trạng áp dụng các chính sách kế toán.

Thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội. Thực trạng áp dụng hợp đồng xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội. Thời điểm ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội. Phương pháp xác định và ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội.

Kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội. Trình bày thông tin doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trên báo cáo tài chính. Đánh giá thực trạng kế toán doanh thu, chi phi và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội. Những thành tựu đã đạt được.

Những hạn chế còn tồn tại. Nguyên nhân của những hạn chế. Đánh giá thực trạng áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS 15 trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội. 134 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2.

137 Chương 3: HOÀN THIỆN KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ, XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH HOẠT ĐÔNG XÂY DỰNG TRONG CÁC ĐƠN VỊ XÂY DỰNG DÂN DỤNG TẠI HÀ NỘI. Phương hướng hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phi và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội. Định hướng phát triển của doanh nghiệp xây dựng nói chung và các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội nói riêng. Yêu cầu cơ bản của việc hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phi và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội.

Phương hướng hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phi và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội. Giải pháp hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phi và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội. Hoàn thiện xác định HĐXD. Hoàn thiện thời điểm ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh HĐXD.

Hoàn thiện phương pháp xác định và ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh HĐXD. Hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh HĐXD. Hoàn thiện trình bày thông tin trên BCTC. Điều kiện để thực hiện các giải pháp nhằm hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phi và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội.

Đối với Nhà nước và cơ quản quản lý .