chương 1 em đã giới thiệu tổng quan về đề tài nghiên cứu của mình, cụ thể giới thiệu về sự cấp thiết của đề tài, mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, ý nghĩa của đề tài và giới thiệu kết cấu nội dung nghiên cứu, làm căn cứ để trình bày nội dung nghiên cứu trong các chương tiếp theo. 9 CHƢƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG DOANH NGHIỆP XÂY LẮP 2.1 Đặc điểm hoạt động kinh doanh xây lắp ảnh hƣởng đến kế toán chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp xây lắp Xây dựng cơ bản là một trong những lĩnh vực sản xuất vật chất quan trọng của nền kinh tế quốc dân với chức năng tái sản xuất tài sản cố định cho các ngành, các lĩnh vực của nền kinh tế. Cũng giống như các ngành sản xuất khác, sản phẩm xây dựng cơ bản cũng được tiến hành sản xuất một cách liên tục từ khâu thăm dò, khảo sát đến thiết kế, thi công, quyết toán khi công trình hoàn thành. Quá trình sản xuất cũng mang tính dây chuyền, giữa các khâu có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, nếu một khâu ngừng trệ thì sẽ ảnh hưởng đến hoạt động của các khâu khác.Tuy nhiên, so với các ngành sản xuất thì ngành xây dựng cơ bản có những đặc điểm riêng biệt và biểu hiện cụ thể, rõ ràng nhất là ở sản phẩm xây lắp và quá trình tạo ra sản phẩm của ngành.
Chính đặc điểm xây lắp đã chi phối và ảnh hưởng đến công tác tổ chức kế toán nói chung và kế toán chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm nói riêng trong các doanh nghiệp xây lắp. Đặc điểm của hoạt động xây lắp ảnh hưởng đến kế toán chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm: - Sản phẩm xây lắp là các công trình xây dựng, vật kiến trúc có quy mô lớn kết cấu phức tạp, thời gian sử dụng lâu dài không thuộc đối tượng lưu thông , việc tổ chức, quản lý và hạch toán xây lắp nhất thiết phải lập dự toán (dự toán thiết kế, dự toán thi công), trong quá trình sản xuất và xây lắp phải so sánh với dự toán, lấy dự toán làm thước đo, đồng thời để giảm bớt rủi ro phải mua bảo hiểm cho công trình xây lắp. Đặc điểm này ảnh hưởng đến kế toán chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm xây lắp là chi phí xây lắp phát sinh lớn ngoài chi phí phát sinh về nguyên vật liệu, nhân công, máy thi công, phục vụ thi công còn bao gồm chi phí mua bảo hiểm công trình. Giá thành sản phẩm xây lắp có giá trị lớn kế toán phải tập hợp đầy đủ chi phí phát sinh tránh thiếu sót ảnh hưởng đến giá thành thực tế của sản phẩm xây lắp.
10 - Sản phẩm xây lắp được tiêu thụ theo giá dự toán hoặc theo giá thỏa thuận với chủ đầu tư (giá đấu thầu), do đó tính chất hàng hóa sản phẩm xây lắp không thể hiện rõ (tác động của thị trường bị hạn chế). Đặc điểm này giúp kế toán có thể ước lượng trước được doanh thu sản phẩm xây lắp trước khi sản phẩm hoàn thành. Làm căn cứ để xác định giá thành sản phẩm, so sánh với giá thành dự toán để ước tính lợi nhuận thu được khi công trình được xây dựng. - Sản phẩm xây lắp cố định tại nơi sản xuất còn các điều kiện sản xuất phải di chuyển theo địa điểm đặt sản phẩm.
Đặc điểm này làm cho công tác quản lý sử dụng, hạch toán tài sản, vật tư rất phức tạp do ảnh hưởng của thiên nhiên, thời tiết và dễ mất mát, hư hỏng…Vì vậy việc kiểm soát chi phí phát sinh phải có sự giám sát chặt chẽ của Ban lãnh đạo đơn vị để tránh làm tăng chi phí không sát với dự toán, ảnh hưởng đến giá thành thực tế sản phẩm. - Quá trình xây lắp thường kéo dài, phụ thuộc vào quy mô, tính phức tạp của từng công trình. Quá trình thi công được chia thành nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn lại được chia thành nhiều công việc khác nhau, các công việc thường diễn ra ngoài trời chịu tác động lớn của các nhân tố bên ngoài như nắng, mưa…Đặc điểm này đòi hỏi việc tổ chức quản lý, giám sát chặt chẽ sao cho bảo đảm chất lượng công trình đúng như thiết kế, dự toán. Do thời gian thi công tương đối dài nên kỳ tính giá thành thường không xác định hàng tháng, hàng quý như trong sản xuất công nghiệp mà được xác định theo thời điểm thi công hạng mục công trình hoàn thành hay thực hiện bàn giao thanh toán theo giai đoạn quy ước giữa chủ đầu tư và nhà thầu.
Đặc điểm này ảnh hưởng đến việc tập hợp chi phí phức tạp hơn so với các ngành nghề khác. Như thời gian kéo dài dễ làm phát sinh chi phí không có trong dự toán (làm phát sinh tăng chi phí), việc tập hợp chứng từ không đầy đủ do mất mát hư hỏng chứng từ… Điều này làm cho chi phí xây dựng thực tế tăng cao ngoài dự toán, ảnh hưởng đến công tác quyết toán giá thành sản phẩm xây lắp hoàn thành. - Sản phẩm xây lắp có thể được bàn giao một lần khi hoàn thành toàn bộ công trình hoặc cũng có thể bàn giao theo từng hạng mục công trình, phần việc hoàn thành đến điểm dừng kỹ thuật. Vì thế đối tượng tính giá thành có thể là công trình, hạng mục công trình hoặc một nhóm hạng mục công trình.
Do đó với từng 11 trường hợp cụ thể kế toán phải vận dụng phương pháp xác định chi phí sản xuất dở dang cuối kỳ và phương pháp tính giá thành phù hợp. - Chi phí phát sinh trong xây lắp bao gồm: Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp, chi phí sử dụng máy thi công và chi phí sản xuất chung. Vì vậy, việc tập hợp chi phí sản xuất để tính giá thành sản phẩm bao gồm 4 khoản mục chi phí cấu thành, khác biệt với các doanh nghiệp sản xuất khác là có thêm chi phí sử dụng máy thi công. - Đánh giá sản phẩm dở dang cuối kỳ trong xây lắp được xác định bằng chi phí dở dang đầu kỳ trước và chi phí phát sinh trong kỳ.
Khác biệt với các doanh nghiệp sản xuất khác là chi phí sản xuất trong kỳ bao gồm có chi phí sử dụng máy thi công. Vì vậy, để đánh giá sản phẩm dở dang cuối kỳ kế toán phải xác định được chi phí sử dụng máy thi công phát sinh trong kỳ. - Kế toán tập hợp chi phí sản xuất và tính giá thành tại các doanh nghiệp xây dựng là theo hình thức khoán, nghĩa là các đội xây dựng sẽ được giao tự đảm nhận công việc xây dựng từ khi khởi công đến khi hoàn thành, tiến hành tập hợp chứng từ bàn giao cho kế toán đơn vị. Đây là đặc điểm khác biệt với các doanh nghiệp sản xuất khác.
- Khi quá trình xây lắp hoàn thành bàn giao cho chủ đầu tư thì sản phẩm cũng được coi là tiêu thụ. Do đó tập hợp chi phí sản xuất trong xây lắp được coi là quan trọng, kế toán hoàn thành công tác tập hợp chi phí sản xuất và tính được giá thành thực tế sản phẩm thì công việc quyết toán công trình được coi là hoàn thiện và có thể bàn giao cho chủ đầu tư.2 Những vấn đề chung về chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp xây lắp 2.1 Khái niệm và phân loại chi phí sản xuất trong doanh nghiệp xây lắp 2. Khái niệm chi phí sản xuất Sản xuất gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của xã hội loài người. Đặc trưng vốn có của sản xuất vật chất là quá trình tác động qua lại giữa con người với tự nhiên, trong đó con người biến đổi tự nhiên để thỏa mãn nhu cầu của mình.
Sản xuất ra của cải vật chất cần diễn ra liên tục và lặp đi lặp lại không ngừng làm 12 cho của cải vật chất trong xã hội không ngừng được tăng lên. Quá trình sản xuất hàng hóa là một trong những quá trình tạo ra của cải vật chất và là quá trình tiêu hao ba yếu tố cơ bản bao gồm: tư liệu lao động, đối tượng lao động và lao động sống. Để tiến hành sản xuất hàng hóa, người sản xuất phải bỏ chi phí về thù lao lao động, về tư liệu lao động và đối tượng lao động. Sự hao phí các yếu tố nguồn lực cho sản xuất kinh doanh được biểu hiện dưới hình thức giá trị, đó được gọi là chi phí sản xuất kinh doanh.
“Chi phí: Là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản chi tiền ra, các khoản khấu trừ tài sản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu, không bao gồm các khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu” theo chuẩn mực kế toán Việt Nam – VAS 01 Chuẩn mực chung. Như vậy, chi phí sản xuất là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ các hao phí về lao động sống, lao động vật hóa và các chi phí cần thiết khác mà doanh nghiệp bỏ ra có liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh trong một thời kỳ nhất định. Thông qua nghiên cứu bản chất của chi phí, chúng ta có thể thấy chi phí mang các đặc điểm sau: - Chi phí sản xuất được xem là sự kết tinh về hao phí sức lao động của con người (lao động quá khứ và lao động hiện tại). Ở những góc độ nghiên cứu khác nhau ta có những loại chi phí khác nhau.
Song, bản chất của chi phí vẫn là sự hao phí sức lao động của con người. - Chi phí sản xuất phát sinh gắn với mục đích và đối tượng nhất định. Điều này nói nên rằng, chi phí sản xuất luôn gắn với không gian, địa điểm, con người hay các quan hệ giao dịch cụ thể của quá trình sản xuất kinh doanh. Qua đó ta biết chi phí phát sinh nhằm mục đích gì.
- Chi phí sản xuất được xem xét, ghi nhận trong một khoảng thời gian nhất định. Trên thực tế, chi phí sản xuất có thể phát sinh tại một thời điểm hoặc trong một khoảng thời gian cụ thể nào đó. Các khoảng thời gian được đặt ra thường là do 13 yêu cầu quản lý kinh tế của chủ thể quản lý. Nó thường gắn với thời kỳ lập báo cáo về tình hình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.
Ngoài ra, độ lớn của các khoản chi phí bị ảnh hưởng bởi các nguyên tắc và tiêu chuẩn ghi nhận.