CHƯƠNG 1 TRƯỜNG HỢP HỘI ĐỒNG XÉT XỬ PHÚC THẨM HỦY BẢN ÁN SƠ THẨM ĐỂ XÉT XỬ LẠI DO CÓ VI PHẠM NGHIÊM TRỌNG THỦ TỤC TỐ TỤNG TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM 1. Quy định của luật tố tụng hình sự về trường hợp Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại do có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm Trong việc thực hiện xét xử, không phải lúc nào những BAST cũng hoàn toàn chính xác. Trên thực tế, không ít bản án có những sai sót, gây oan sai, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng. Do đó, các quy định về hủy bản án của Tòa án là một trong những biện pháp quan trọng, góp phần khắc phục những sai phạm của cấp sơ thẩm và nhằm đảm bảo tính đúng đắn trong thực tiễn áp dụng pháp luật, phù hợp với định hướng cải cách tư pháp ở nước ta và xu thế phát triển chung của thời đại trong giai đoạn hiện nay.
Trường hợp hủy BAST do vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng là trường hợp được kế thừa từ BLTTHS 2003 và được tách riêng thành một điểm độc lập của khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015, không đi cùng với trường hợp xét xử không đúng thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm như trước đây.2 * Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng Điểm c khoản 1 và điểm b khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 đều quy định “vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng” là căn cứ để HĐXXPT hủy BAST. Tuy nhiên điểm c khoản 1 Điều 358 BLTTHS 2015 là vi phạm thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra, truy tố; điểm b khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 là vi phạm nghiêm trọng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm. Hậu quả của việc hủy BAST theo 02 căn cứ này cũng khác nhau, một là hủy BAST để điều tra lại, một là hủy BAST để xét xử lại. Khi HĐXXPT áp dụng điểm b khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 để hủy BAST xét xử lại thì phải nêu rõ vi phạm tố tụng của cấp sơ thẩm và vi phạm này xâm phạm đến quyền, lợi hợp pháp của người tham gia tố tụng như thế nào hoặc làm ảnh hưởng đến việc xác định sự thật vụ án ra sao.
Vấn đề mấu chốt trong quy định tại điểm b khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 là khái niệm và những dạng vi phạm được xem là “vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng” làm căn cứ để HĐXXPT hủy BAST xét xử lại. 2 Điểm a khoản 2 Điều 250 BLTTHS 2003. 8 BLTTHS 2003 chưa đưa ra khái niệm cụ thể về vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Tuy nhiên tại mục 4.4 Phần I Nghị quyết 04/2004/NQ-HĐTP ngày 05/11/2004 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn thi hành một số quy định trong Phần thứ ba “Xét xử sơ thẩm” của BLTTHS năm 2003 có giải thích: “Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng là trường hợp BLTTHS quy định bắt buộc phải tiến hành hoặc tiến hành thủ tục đó, nhưng cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng bỏ qua hoặc thực hiện không đúng, xâm phạm nghiêm trọng đến quyền lợi của bị can, bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan đến vụ án hoặc làm cho việc giải quyết vụ án thiếu khách quan toàn diện.”3 Về mặt ngôn ngữ, theo từ điển Tiếng Việt, xâm phạm là “động chạm đến quyền lợi của người khác”4; nghiêm trọng là “ở trong tính trạng xấu, gay go đến mức trầm trọng, có nguy cơ dẫn đến những hậu quả hết sức tai hại”5.
Có thể hiểu, xâm phạm nghiêm trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng là từ hành vi vi phạm thủ tục tố tụng đó đã làm mất hoặc hạn chế quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng (quyền và lợi ích do luật quy định) mà đáng ra họ phải được hưởng trọn vẹn; đồng thời trong một số trường hợp còn gây thiệt hại cho người tham gia tố tụng. Đến BLTTHS 2015 thì khái niệm về vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng được giải thích cụ thể tại điểm o khoản 1 Điều 4. Theo đó, “Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng là việc cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ các trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và đã xâm hại nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng hoặc làm ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan, toàn diện của vụ án.” Có thể nhận thấy nhà làm luật đã chuyển hoá khái niệm vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng tại Nghị quyết 04/2004/NQ-HĐTP vào BLTTHS 2015, tuy nhiên có một số thay đổi như: - Về đối tượng bị ảnh hưởng quyền, lợi ích hợp pháp không còn liệt kê “bị can, bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan” mà gọi chung là người tham gia tố tụng. Tương ứng, BLTTHS 2015 có sửa đổi, bổ sung đối với quy định về người tham gia tố tụng, cụ thể tại 3 Tiểu mục 4.vn/dict/vn_vn/X%C3%A2m_ph%E1%BA%A1m, truy cập ngày 03/3/2021.vn/dict/vn_vn/Nghi%C3%AAm_tr%E1%BB%8Dng, truy cập ngày 03/3/2021.
9 điểm c khoản 1 Điều 4 BLTTHS 2015 “cá nhân, cơ quan, tổ chức tham gia hoạt động tố tụng”; Điều 55 quy định về “người tham gia tố tụng” gồm có 20 khoản tương ứng với những tư cách người tham gia tố tụng cụ thể. Như vậy, BLTTHS 2015 đã mở rộng hơn phạm vi đối tượng bị tác động bởi việc vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng so với Nghị quyết 04/2004/NQ-HĐTP; - Thay đổi cụm từ “việc giải quyết vụ án thiếu khách quan toàn diện” thành “việc xác định sự thật khách quan, toàn diện của vụ án” phù hợp với chủ trương chính sách của nhà nước, Nghị quyết của Đảng. Đặt việc xác định sự thật khách quan, toàn diện của vụ án là trọng tâm của ngành tư pháp nói chung và Tòa án nói riêng. - Cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng được thay đổi là “cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng” phù hợp với những quy định khác của BLTTHS 2015.6 - Việc vi phạm thủ tục tố tụng diễn ra trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử.
Đây là một chuỗi quá trình từ khi bắt đầu một vụ án cho đến khi kết thúc vụ án với sự tác động của các cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, bằng các hoạt động tố tụng theo quy định, từng bước giải quyết vụ án. - Và không chỉ là “bỏ qua, thực hiện không đúng” thủ tục tố tụng mà bao gồm cả việc “thực hiện không đầy đủ” thủ tục tố tụng cũng được xác định là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Theo quan điểm của tác giả, khi luật hoá quy định Nghị quyết 04/2004/NQ- HĐTP, BLTTHS 2015 đã đưa ra một khái niệm hoàn chỉnh đồng thời phù hợp với những sửa đổi khác của Bộ luật này. Từ khái niệm trên phân tích cho thấy vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng có những đặc điểm sau: + Phải có hành vi không thực hiện những quy định bắt buộc trong BLTTHS; + Thực hiện không đúng, không đầy đủ theo trình tự, thủ tục quy định; + Xâm phạm nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng hoặc ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan, toàn diện của vụ án.
Tuy nhiên, căn cứ vào đâu để xác định vi phạm thủ tục tố tụng đó nghiêm trọng đến mức cần phải hủy bản án để xét xử lại hay là tuy có vi phạm thủ tục tố tụng nhưng chưa nghiêm trọng chỉ cần sửa BAST hoặc giữ nguyên bản án và cấp sơ 6 BLTTHS 2015 bổ sung “cơ quan, người được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra” – điểm a, điểm b khoản 1 Điều 4; Điều 35 BLTTHS 2015. 10 thẩm cần rút kinh nghiệm. Việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ theo BLTTHS thì dễ dàng nhận ra bởi chỉ cần đối chiếu với quy định của BLTTHS đối với từng thủ tục tố tụng. Nhưng việc xác định mức độ xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng như thế nào thì được xem là nghiêm trọng thì chưa có mức định lượng cụ thể.
Thông tư liên tịch số 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP ngày 22/12/2017 (gọi tắt là Thông tư liên tịch số 02/2017) quy định việc phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng trong thực hiện một số quy định của BLTTHS về việc trả hồ sơ điều tra bổ sung có đề cập đến vấn đề vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Thông tư này không đưa ra khái niệm mà chỉ liệt kê một loạt những vi phạm được xem là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng cụ thể trong giai đoạn điều tra, truy tố và là căn cứ để xem xét trả hồ sơ điều tra bổ sung. Tuy nhiên, Thông tư có giải thích“xâm hại nghiêm trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng là làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích chính đáng của người tham gia tố tụng, có thể gây ra cho họ thiệt hại về vật chất, tinh thần.”7 Mặc dù vậy, Thông tư không đưa ra mức định lượng cho việc ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích chính đáng để đánh giá “nghiêm trọng”. Ngoài ra, có thể thấy có những trường hợp Thông tư xác định là có vi phạm thủ tục tố tụng nhưng cho rằng việc vi phạm này không xâm phạm quyền lợi hoặc không thể khắc phục thì không trả hồ sơ điều tra bổ sung8.
Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng đã được đề cập đến trong nội dung Dự thảo 1 năm 2020 Nghị quyết hướng dẫn áp dụng một số quy định của BLTTHS, BLTTDS và LTTHC về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao liên quan đến căn cứ kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm.